Kalimantan

Saka Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawi
Jujug: pandhu arah, pados
Kalimantan
Borneo Topography.png
Topografi Kalimantan
Geografi
Lokasi Asia Kidul-Wétan
Koordinat 1°00′N, 114°00′E
Kapuloan Kapuloan Sundha Gedhé
Jembar 743,330 km²
Èlevasi paling dhuwur 4,095 m
Pucuk paling dhuwur Kinabalu
Negara
Brunei
Distrik Belait
Brunei dan Muara
Temburong
Tutong
Indonésia
Propinsi Kalimantan Kulon
Kalimantan Tengah
Kalimantan Kidul
Kalimantan Wétan
Kalimantan Lor
Malaysia
Nagara bagéan Sabah
Sarawak
Demografi
Populasi 16 yuta (per 2000)
Kapadhetan 22/km²

Kalimantan iku pulo sing papané ana ing loring Pulo Jawa lan kuloning Pulo Sulawesi. Palemahaning pulo iki kapérang dadi wewengkoning telung nagara Brunei, Indonésia, lan Malaysia.

Pulo iki asring diarani Borneo déning mancanagara utamané Malaysia, kanggo ngarani palemahaning Sarawak lan Sabah, éwadéné diarani Kalimantan déning Indonèsia. Saliyané iku, uga madeg Kasultanan Brunei ana ing pulo iku..

Sajarah awal[sunting | besut sumber]

Nalika kalaning Hindia-Walanda, Kalimantan misuwur minangka Bornéo. Nanging mangkono, iki ora ateges jeneng Kalimantan ora kawentar. Sajroning layang-layanging Pangéran Tamjidillah saka Kraton Banjar taun 1857 dhateng Résidhèn Walanda ing Banjarmasin, Panjenengané wis nganggo jeneng Pulo Kalimantan, dudu Pulo Bornéo. Iki nuduhaké manawa ana ing kalangan pandunung, jeneng Kalimantan luwih kasuwur tinimbang jeneng Borneo sing dienggo ana ing administrasi pamaréntah kolonial Hindia-Walanda. Jeneng Kalimantan wiwit kondhang manèh watara taun 1940.

Rikala abad kaping 18, sapérangan gedhé palemahaning Kalimantan saka Nagara Sambas tekan Nagari Berau arupa kraton-kraton sangisoré Kasultanan Banjar, nanging wusana nyusut dadi sapérangan cilik waé kayata wewengkon Kalimantan Kidul saiki amarga prajanjèn kaliyan Walanda. Ing Prajanjèn Karang Intan ing mangsa pamréntahan Pangéran Nata Dilaga (Susuhunan Nata Alam) (1808-1825), Kasultanan Banjar masrahaké sapérangan wewengkon taklukanné dhateng Hindia Walanda ing antarané wewengkon Bulungan, Kutai, Pasir, Pagatan lan Kotawaringin. Laladan liyané sing uga wus dipasrahaké dhateng Walanda ya iku Landak, Sambas, Sintang lan Sukadana. Mung wewengkon inti Kasultanan Banjar sing durung tiba ing gegeman Walanda nganti taun 1860. Sabanjuré ing abad kaping 19, Walanda ngakèni madegipun kerajaan-kerajaan (laladan dhistrik) sing langsung dipréntah kepala bumiputera sing tundhuk ing sangisosoré kakuwasaan Walanda (Indirect Bestuur).

Péta pambagéan pulitik Kalimantan.

Ing abad XIV wewengkon Kalimantan ditaklukaké Gajah Mada. Saben nageri sing arupa sawijining laladan aliran kali ing mangsa iku dipimpin sawijining wong kanthi gelar Sakai. Majapahit mapanaké wakilé Maharaja Suryanata (1365) sing dadi raja Nagara Dipa sing kedhudhukané ing Candhi Agung (Amuntai). Ing mangsa tuwuhing agama Islam sapérangan Kerajaan Hindu malih dadi Kerajaan Islam kanthi ciri budaya Melayu. Sadurungé munculé agama Islam kabèh pendhudhuk Kalimantan dilebokaké ing kategori budaya Dayak sing kapérang saka wong Dayak, Melayu Hindu lan Jawa Hindu. Kasultanan Banjar minangka wakil Kasultanan Demak ing Kalimantan marisi sapérangan wewengkon tilas taklukané Majapahit.

Kasultanan Banjar mérang wewengkon Kalimantan dadi wewengkon-wewengkon Kutha Raja, Nagara Agung, Manca Nagara lan Pesisiran. Kutha Martapura kutha krajan Kasultanan Banjar minangka ring sepisanan arupa wewengkon Kutha Raja. Ring kapindho laladan njaban kutha Martapura (Laladan Banjar) iku wewengkon Nagara Agung (laladan inti kerajaan Banjar). Ring katelu ing njaban laladan Banjar disebut laladan Manca Nagara ya iku kawasan kulon tekan laladan Kotawaringin lan ing wétan tekan laladan Pasir. Ring paling njaba ya iku wewengkon ing sisih kulon Kotawaringin tekan negeri Sambas disebut Pasisir Barat, ewadéné Pesisir Wétan iku kawasan ing sisih lor laladan Pasir tekan wewengkon Berau-Bulungan.

Asal-muasal jeneng[sunting | besut sumber]

  • Sepisan Borneo saka tembung Kasultanan Brunei Darussalam sung sadurungé arupa kerajaan gedhé lan wiyar (njangkep Serawak lan sabagéan Sabah amarga sabagéan Sabah iki duwèkané kasultanan Sulu-Mindanao. Para pedagang Portugis nyebut Borneo lan digunaaké déning wong-wong Éropah. Nanging penduduk asli nyebut minangka pulo Klemantan.
  • Kapindo miturut Crowfurd ing Descriptive Dictionary of the Indian Island (1856), tembung Kalimantan iku jeneng sejinis pelem saéngga pulo Kalimantan iku pulo pelem nanging panjenengané nambahaké yèn tembung iku mambu dongèng lan ora populèr.
  • Katelu miturut Dr. B. Ch. Chhabra ing jurnal M.B.R.A.S vol XV part 3 hlm 79 nyebutaké kabiyasaan bangsa India kuno nyebutaké jeneng papan selaras asil bumi kaya jewawut ing basa sanksekerta yawa saéngga pulo iku disebut yawadwipa sing dikenal minangka pulo Jawa saéngga kanthi dhasar analogi mau pulo iku sing kanthi jeneng Sansekerta Amra-dwipa utawa pulo pelem.
  • Kapapat miturut C.Hose lan Mac Dougall nyebutaké yèn tembung Kalimantan asalé saka 6 golongan suku-suku setempat ya iku Dayak Laut (Iban), Kayan, Kenya, Klemantan, Munut, lan Punan. Ing karangané, Natural Man, a Record from Borneo (1926), C Hose njelasaké yèn Klemantan iku jeneng anyar sing digunaaké déning bangsa Melayu.
  • Kalima miturut W.H Treacher ing British Borneo ing jurnal M.B.R.A.S (1889), pelem liyar ora dikenal ing Kalimantan lor. Apa manèh Borneo ora naté dikenal minangka pulo sing ngasilaké pelem malah mungel waé saka sebutan Sago Island (pulo Sagu) amarga tembung Lamantah iku jeneng asli sagu mentah.
  • Kaenem miturut Prof. Dr. Slamet Muljana ing bukuné Sriwijaya (LKIS 2006), tembung Kalimantan dudu tembung melayu asli nanging tembung silihan kaya déné tembung malaya, melayu sing asalé saka India (malaya ateges gunung). Kalimantan utawa Klemantan asalé saka basa Sanksekerta, Kalamanthana ya iku pulo sing udharané panas banget utawa ngobong (kal[a]: usum, wektu lan manthan[a]: ngobong). Amarga vokal a ing kala lan manthana miturut kabiyasaan ora diucapaké, mila Kalamanthana diucap Kalmantan sing sabanjuré disebut penduduk asli Klemantan utawa Quallamontan kang pungkasané diturunaké dadi Kalimantan.

Administrasi[sunting | besut sumber]

Kalimantan dipérang dadi patang propinsi:

Mangsa Républik Indonésia Sarékat[sunting | besut sumber]

Pangéran Muhammad Noor

Sawisé njupuk alih Kalimantan saka tanganné Jepang, NICA meksa kaum Federal Kalimantan supaya cepet ngedegaké Nagara Kalimantan nyusul Nagara Indonésia Wétan sing wis ngadeg. Mula banjur diwangun Dhéwan Kalimantan Kulon tanggal 28 Oktober 1946, sing dadi Laladan Istiméwa Kalimantan Kulon ing tanggal 27 Mei 1947; kanthi Kepala Laladan, Sultan Hamid II saka Kasultanan Pontianak kanthi pangkat Mayor Jendral. Wewengkoné kapérang saka 13 kerajaan minangka swapraja.

Dhéwan Dayak Gedhé diwangun tanggal 7 Desember 1946, lan sabanjuré tanggal 8 Januari 1947 diwangun Dhéwan Pagatan, Dhéwan Pulo Laut lan Dhéwan Cantung Sampanahan sing banjur nggabung dadi Fèdherasi Kalimantan Kidul-Wétan. Banjur tanggal 18 Februari 1947 diwangun Dhéwan Pasir lan Fèdherasi Kalimantan Wétan, kang pungkasané ing tanggal 26 Agustus 1947 nggabung dadi Dhéwan Kalimantan Wétan. Sabanjuré Laladan Kalimantan Wétan dadi Laladan Istiméwa Kalimantan Wétan kanthi Kepala Laladan, Aji Sultan Parikesit saka Kasultanan Kutai kang pangkaté Kolonél. Laladan Banjar sing wis kajepit laladan fèdheral pungkasané diwangun Dhéwan Banjar tanggal 14 Januari 1948.

Gubernur Kalimantan ing pamaréntahan Pamaréntah RI ing Yogyakarta, ya iku Pangéran Muhammad Noor, ngirim Cilik Riwut lan Hasan Basry ing misi perjuwangan mempertahankan kamardikan kanggo ngadhepi kekuwatan NICA. Ing tanggal 17 Mei 1949, Lètkol Hasan Basry minangka Gubernur Tentara ALRI Wewengkon IV Pertahanan Kalimantan mroklamirké sawijining Proklamasi Kalimantan sing isiné yèn "Laladan Kalimantan Kidul" (laladan-laladan sanjaban Laladan Istiméwa Kalimantan Kulon lan Laladan Istiméwa Kalimantan Wétan) tetep minangka bagéan ora kapisahaké saka Nagara Républik Indonésia sing wis diproklamasikké tanggal 17 Agustus 1945. Pamaréntah Gubernur Militér iki arupa upaya tandhingan dhateng kawanguné Dhéwan Banjar sing didegaké Walanda.

Ing mangsa Républik Indonésia Sarékat, Kalimantan dipérang dari limang laladan ya iku :

  1. Laladan Istiméwa Kalimantan Kulon
  2. Laladan Istiméwa Kalimantan Wétan
  3. Dayak Gedhé
  4. Laladan Banjar
  5. Fèdherasi Kalimantan Kidul-Wétan

Résidhèn lan Gubernur[sunting | besut sumber]

Daftar jeneng-jeneng résidhèn Inggris lan Walanda kanggo wewengkon Bornéo-Walanda:

Wiwit taun 1938, Bornéo-Walanda (Kalimantan) arupa siji kasatuan laladan administratif sangisoré gubernur, sing duwé kedhudhukan ing Banjarmasin:

Taun 1957 Kalimantan dipérang dadi 3 propinsi, ya iku Kalimantan Kidul, Kalimantan Wétan, Kalimantan Kulon. Sabanjuré taun 1958, kawangun propinsi Kalimantan Tengah minangka pamekaran saka Kalimantan Kidul.

Jeneng liya[sunting | besut sumber]

Pasar Lima ing Banjarmasin, Kalimantan Kidul
  • "Waruna Pura"
  • "Tanjungpura" (Bakulapura) artiné pulo sing akèh nduwèni tanjung (bakula).
  • "Tanjung Nagara" iku sebutan kanggo pulo Bornéo déning Kerajaan Majapahit, minangka salah siji laladan saka wolung taklukan Kerajaan Majapahit.
  • "Hujung Lemah" utawa "Ujung Lemah" iku sebutan pulo Kalimantan ing Hikayat Banjar lan Hikayat Raja-raja Pasai, katoné iki jeneng sing dipigunaaké déning penduduk Sumatra lan sekitaré kanggo nyebut pulo Kalimantan.
  • "Pulo Kencana" iku sebutan pulo Kalimantan ing Ramalan Prabu Jayabaya saka Majapahit ngenani bakal dikuwasani Tlatah Jawa déning bangsa Jepang sing teka saka arah pulo Kencana (Kalimantan).
  • "Jaba Daje" artiné "Jawa ing Lor (saka pulo Madura) sebutan suku Madura dhateng pulo Kalimantan.

Kalimantan ing jeneng[sunting | besut sumber]

  • Sarékat Kalimantan, fusi saka Persatuan Pemuda Marabahan kanthi organisasi pemuda lokal ing Kalimantan Kidul.
  • Kalimantan Raya, layang kabar sing diterbitaké ing Banjarmasin déning A.A Hamidhan tanggal 5 Maret 1942.
  • Zuider en Ooster Afdeeling van Borneo, laladan Kidul lan Wétan Kalimantan ya iku Kalimantan Kidul, Kalimantan Tengah lan Kalimantan Wétan, sing dipréntah sawijining Résidhèn tekan taun 1942 kang kutha krajané ing Banjarmasin.

Kerajaan sing naté ana[sunting | besut sumber]

Daftar kerajaan-kerajaan lan sabagéan isih èksis ing Pulo Kalimantan, ing antarané ya iku:

Kalimantan Kulon


Kalimantan Wétan

Kalimantan Tengah

Kalimantan Kidul

Période sajarah Kalimantan[sunting | besut sumber]

Jarak kutha-kutha[sunting | besut sumber]

Kutha-kutha Banjarmasin Samarinda Palangkaraya Pontianak Kuching Kutha Kinabalu
Banjarmasin[1] 0 km 615 km 191 km 1.249,65 km 1.691,65 km 2.767,65 km
Banjarbaru[2] 35 km - - - - -
Batulicin - - - - - -
Balikpapan 500 km 115 km - - - -
Samarinda[3][4] 615 km (196 mil)[5] 0 km - - - -
Tenggarong - - - - - -
Bontang 760 km 110 km - - - -
Tarakan 1.190 km 575 - - - -
Nunukan 1.423 km 808 km - - - -
Kuala Kapuas 46 km - 142 km - - -
Palangka Raya[6] 191 km - 0 km - - -
Sampit[7] 418 km - 227 km - - -
Pontianak 1.249,65 km - - 0 km - -
Singkawang - - - 147 Km[8] - -
Entikong 1.599,65 km - - 350 km - -
Nangabadau - - - - - -
Kuching 1.691,65 km - - 442 Km[9] 0 km -
Serian 1.627,65 km - - - 64 km[10]
Sibu 1.977,65 km - - - - -
Bintulu 2.167,65 km - - - - -
Miri 2.357,65 km - - - - -
Bandar Seri Begawan - - - - - -
Kota Kinabalu 2.767,65 km - - - - 0 km
Sandakan 3.057,65 km - - - - 290 Km
Tawau 3.307,65 km - - - - -

Cathetan suku[sunting | besut sumber]


Pulo-pulo utama ing Indonésia Indonesia provinces indonesian.png
Irian | Jawa | Kalimantan | Sulawesi | Sumatra


Sumber artikel punika saking kaca situs web: "https://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalimantan&oldid=1038373"