Gamelan

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa
Saperangkat instrumen Gamelan

Gamelan iku seni musik tetabuhan tradhisional aseli saka Indonésia mligi ing pulo Jawa, Madura, Bali lan Lombok.[1] Tembung gamelan dhéwé iku asalé saka basa Jawa ya iku "gamel" kang duwé makna "tabuh".[2] Isi gamelan iku saprangkat piranti musik sing dienggo ngiringi tembang, utawa ditabuh tanpa tembang minangka klenèngan.[1] Jinis musik iki kasebar nganti tekan pulo-pulo ing saindenging tlatah Nusantara lan saiki malah wis kasebar rata nganti Amérika, Éropah lan tlatah liyané.[1] Jinis musik tradhisional liya sing mèmper karo gamelan uga ana ing Filipina, Malaysia lan Suriname.[2]

Gamelan duwéni melodhi kang magis utawa nduwé daya supranaturalsupranatural, mula swarané gamelan diarani mélodi utawa wirama perkusi kang magis.[2] Pagelaran gamelan uga ana kang ngarani orkestra gamelan Jawa.[2][butuh sitiran] Ing buku kang irah-irahané Music of Java, Jaap Kunst nerangaké yèn gamelan iku kaya komparasikomparasi saka cahya rembulan lan iliné banyu, misterius kaya cahya rembulan lan obah utawa dinamis kaya milining banyu.[2]

Gamelan kalebu perangan ing kabudayan Jawa.[2] Ing Jawa gamelan biyasané kanggo musik pangiring pagelaran wayang kulit utawa ringgit, tari, uyon-uyon.[2] Jinisé laras ing gamelan ana loro ya iku laras pélog lan laras sléndra.[2] Saben sèt gamelan duwé instrumén kanggo laras pélog lan sléndra.[2]

Fungsi[besut | besut sumber]

1. Ricikan/instrumèn gamelan sajeroning karawitan sacara fungsional musikal digolongaké dadi telung golongan, ya iku [3];

  1. Saron [3].
  2. Demung[3].
  3. Saron barung[3].
  4. Saron panerus[3].
  5. Slenthem[3].
  6. Bonang panembung[3].
  • Klompok ricikan/instrumèn garap, ya iku; ricikan-ricikan kang nggarapaké balungan

gendhing, kang kanthi cara nafsiraké banjur nerjemahaké liwat vokabulèr-vokabulèr (konvensi) garapan.[3] Ricikan/instrumèn kang kalebu ing golongan kasebut, ya iku [3]:

Instrumèn[besut | besut sumber]

Sajarah[besut | besut sumber]

Musik gamelan duwé sajarah sing tuwa saumuran karo kasebaré budaya Hindhu lan Buda ing Nusantara. Utamané nalika kawanguné karajan-karajan gedhé kaya karajan Majapahit. Jaman Majapahit iki piranti gamelan wiwit kawangun. Mula-mula, gamelan Jawa iku kasil saka budaya Hindhu kang banjur kagubah déning Sunan Bonang.[butuh sitiran] Seni perkembangané musik Jawa iki kira-kira ana pas anané kentongan, rebab, tepukan tutuk saka anané gèsèkan ana tali utawa pring tipis nganti nuju prakembangané piranti musik saka bahan logam.

Ngrembakané musik gamelan diperkirakaké nalika anané kenthongan, rebab, tepukan, banjur gèsèkan ing tali utawa pring tipis nganti tekan piranti musik kang digawé saka logam. Gamelan Jawa kalebu musik kanthi nada pentatonis. Nalika dituthuk kanggo ngiringi gendhing. Gamelan Jawa duwéni rong puteran ya iku sléndra lan pélog. Sléndro duwé limang nada saben oktaf ya iku 1 2 3 5 6 [C- D E+ G A]. Nadha slendro duwéni interval kang kacèké mung sithik. Déné pélog duwé 7 nadha saben oktaf ya iku 1 2 3 4 5 6 7 [C+ D E- F# G# A B] kanhti interval kang bedané utawa kacèké akèh. Komposisi musik gamelan digawé kanthi aturan-aturan kang gumahtok, ya iku gamelan ana rong puteran lan duwéni pathet, ana watesé sak gongan lan melodhiné digawé ing unit kang kasusun saka 4 nadha.

Zoetmulder ngandharaken bilih tembung gamel kaliyan piranti musik perkusi ya iku piranti musik ingkang ditabuh. Miturut basa BaliBali wonten istilah gambèlan ingkang dados gamelan. Konon, ing mitologi Jawa, gamelan dipunriptakken déning Sang hyang GuruSang Hyang Guru ing warsa Saka, déwa ingkang mandhégani sadaya Tanah Jawa, kaliyan pura ing Gunung Mahendra ing Medangkamulan (sapunika Gunung Lawu). Sang Hyang Guru punika nyiptakaken 2 Gong kanggé ngundang arwah déwa-déwa, lajeng saged kasusun set gamelan. Gamelan ing jaman rumiyin dipundamel saking watu, wit-witan, balung kéwan. Nalika ing jaman modhèren sapunika, piranti gamelan dipunriptakaken kanthi nglampahi prosès indhustri, ingkang bahanipun werni-werni. Gamelan saged dipundamel saking timah putih (Sn) lan tembaga (Cu), ugi saged dipundamel saking kuningan, singen, utawa Wesi.

Gamelan biyasané kanggo ngiringi tarian, utawa seni pertunjukkan kaya ta wayang kulit lan kethoprak.Gamelan biyasané kanggo ngiringi swara penyanyi Jawa.Penyanyi kang lanang diarani wiraswara déné penyanyi kang wadon jenengé waranggana. Seni gamelan kang kerep dipentasaké jaman saiki arupa gamelan klasik lan kontemporèr. Salah sijiné gamelan kontemporèr ya iku jazz-gamelan kang duwé campuran musik kang nadhané pentatonis lan diatonis.

Salah sijiné panggonan kanggo ndeleng seni gamelan ya iku ing Kraton Yogyakarta. Biyasané dianakaké ing Bangsal Sri Maganti. Déné kanggo ndeleng prangkat gamelan kang umuré wis tuwa ya iku ing panggonan bangsal liyané kang manggon rada memburi.

Bukti Otentik[besut | besut sumber]

Nalika jaman Majapahit, instrument gamelan ngalami perkembangan kang apik banget kanthi ngraih wujud nganti saiki lan kasebar ing manéka laladan, kaya ta [4]:

  1. Bali[4].
  2. Sunda utawa Jawa Barat[4].

Bukti otentik kang sepisanan babagan kahanan gamelan tinemu ing Candhi Borobudur, Magelang Jawa Tengah kang ngadeg awit abad kaping 8. Ing reliefé katon manéka piranti kaya ta [4]:

  • suling bambu[4].
  • lonceng[4].
  • kendhang (ing manéka ukuran)[4].
  • kecapi[4].
  • instrument kang ana dawai utawa senaré kang biyasa digésék lan dipetik, kalebu sithik gambaran babagan èlemèn instrumen logam[4]. Perkembangan sawisé iku, gamelan kanggo ngiringi pagelaran wayang lan tarian [4]. Kanthi akhiré ngadheg dhéwé minangka musik dhéwé lan dijangkepi karo swara para sindhen[4].

Jinis[besut | besut sumber]

Jinis gamelan werna-werna lan kapérang miturut laras lan tlatah panyebarané. Munculé gamelan didhisiki karo budaya Hindhu-Buda kang ndominasi Indonèsia kanthi awal mangsa pencatatan sajarah, kang uga makili seni asli Indonésia [5]. Instrumené dikembangaké kanthi bentuké kaya mangkéné iki ing jaman Kerajaan Majapahit [5]. Ing pambedané karo musik India, siji-sijiné dampak ke-India-an ing musik gamelan ya iku kepriyé cara nyanyikaké [5]. Ing mitologi Jawa, gamelan diciptakaké déning Sang Hyang Guru ing mangsa Saka, déwa kang nguasai kabèh tanah Jawa, kanthi pura ing gunung Mahendra ing Medangkamulan (saiki Gunung Lawu) [5]. Sang Hyang Guru pertamané nyiptakaké gong kanggo ngundhang para déwa [5]. Kanggo pesen kang luwih mligi banjur nyiptakaké rong gong, sawisé iku kabentuk set gamelan [5].

Miturut larasé[besut | besut sumber]

  • Gamelan laras sléndro
  • Gamelan laras pélog, béda karo gamelan laras Slendralaras pélog ana angka 4 (papat) karo 7 (pitu). Dadi titi laras ing laras pélog duwé 7 nada pepaka ya iku 1 2 3 4 5 6 7
  • Gamelan laras prawa (Pasisir)

Miturut tlatah sumebaré[besut | besut sumber]

Saben laladan ing Nusantara nduwé gamelan sing béda-béda miturut tlatah budayané, piranti gamelan sing dianggo uga rupa-rupa lan béda-béda.

Gamelan Jawa ya iku musik kang cinipta saka paduan swara gong, kenong, lan piranti musik Jawa liyané.[1] Irama musik kang alus nggambaraké kaselarasan urip wong Jawa kang nggawé tenang jiwa nalika dirungokaké.[1] Gamelan Jawa ngrembaka ing Yogyakarta.[1] Gamelan Jawa béda karo Gamelan Bali lan Gamelan Sunda[1]. Gamelan Jawa duwéni nada kang luwih alus lan slow, béda karo gamelan Bali kang rancak lan gamelan Sunda kang didominasi swara suling [1]. Gamelan-gamelan iki béda amarga Jawa duwéni pandangan urip dhéwé kang béda karo Sunda utawa Bali, déné pandangan urip iki digambaraké sajroné irama musik gamelan Jawa.[1]

Pandangan urip Jawa kang digambaraké sajroné musik gamelan ya iku kaselarasan kauripan jasmani lan rohani, kaselarasan sajroné omongan lan tumindak saéngga minangka toléransi ing sasama.[1] Wujud nyata ing musik gamelan Jawa ya iku tarikan tali rebab kang sedengan, paduan seimbang swara kenong, srin, kendang lan gambang lan swara gong kanggo nutup irama.[1]

Gamelan biyasané dianggo ngiringi pagelaran wayang lan tari-tarian.[1] Saliyané musik, gamelan Jawa uga ana swara sindhén kang nembangaké lancaran, ladrang, lan gendhing-gendhing Jawa.[1]

Saperangkat gamelan diisi karo akèh piranti musik.[1] Piranti musik iki ya iku piranti usik kaya drum kang dirani kendang, rebab lan celempung, gambang, gong lan suling pring.[1] Komponèn utama kang nyusun piranti-piranti musik gamelan ya iku pring, logam, lan kayu[1].Saben piranti musik duwéni fungsi dhéwé-dhéwé ing pagelaran musik.[1] Kayata gong kang duwé peran kanggo nutup irama musik kang dawa lan ménéhi kaseimbangan sawisé musik diiringi irama gendhing [1].

Pathet[besut | besut sumber]

Ing laras sléndra ana telung pathet.[2]

  • Sléndra pathet nem
  • Sléndra pathet sanga
  • Sléndra pathet manyura

Ing laras pélog uga ana telung pathet.[2]

  • Pélog pathet lima
  • Pélog pathet nem
  • Pélog pathet barang

Pathet iku kaya ta panggonan kanggo gendhing utawa kang ngatur gendhing.[2] Ing wayang kulit yèn ditanggap ing wayah bengi uga nggunakaké pathet ing tabuhan gamelan.[2] Pathet iki mertandaké wayah.[2]

  • Sléndra pathet nem saka jam 09.00-12.00 bengi
  • Sléndra pathet sanga saka 00.00-03.00 ésuk
  • Sléndra pathet manyura saka 03.00-06.00 ésuk

Gladri[besut | besut sumber]

Cathetan suku[besut | besut sumber]

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r yogyes.com(dipunundhuh tanggal 1 Juni 2011)
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n joglosemar.co.id(dipunundhuh tanggal 30 Mèi 2011)
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v [1] (diundhuh tanggal 09 Juni 2011)
  4. ^ a b c d e f g h i j k [2] (diundhuh tanggal 09 Juni 2011)
  5. ^ a b c d e f [3](diundhuh tanggal 16 Juni 2011)

Pranala njaba[besut | besut sumber]


 
Piranti gamelan
Piranti Gamelan

Gong | Kempyang | Kethuk | Kempul | Kenong | Saron | Demung | Slenthem | Slentho | Bonang | Gendér | Gambang | Angklung | Kecapi | Siter | Celempung | Suling | Rebab | Kendhang | Bedhug | Kecer | Kepyak | Kemanak