Wayang

Saka Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawi
Jujug: pandhu arah, pados

Wayang dumadi saking tembung wod "yang/hyang" angsal ater-ater wa-. Tegesipun roh ingkang saged damel beja cilakanipun manungsa. Wayang punika wewayangan utawi gegambaran watak lan jiwanipun manungsa. Wayang mujudaken pangéjawantahan pribadi manungsa. Wayang punika pagelaran nganggo bonéka ingkang umumipun katon éndah ing wewayangané lan dipunlampahaken déning dhalang kanthi iringan gamelan. Bonéka kasebat saged ingkang awujud 2 dhimènsi utawa wujudé 3 dhimènsi. Ingkang wujud 2 dhimènsi umumipun dipundamel saking kulit (walulang), ingkang asring kulit sapi, utawi wedhus. Déné ingkang awujud 3 dhimènsi, lumrah dipundamel saking kayu ingkang dipunrenggani panganggo saking kain ingkang manéka warni adhedhasar karakter wayang kasebat. Ananging ing sawatara tlatah, ugi wonten ingkang dipundamel saking suket lan kerdhus, ananging wayang jinis makaten boten radi kathah dipuntemoni. Manut ing kemajuanipun jaman, sampun tinatah lan sinungging wayang kanthi ngginakaken média digital kanthi piranti empuk pangolah citra. Wayang kang tinatah lan sinungging kanthi média digital kasebat e-wayang.

Gambar:Indonésian puppets and puppeteer.jpg
dhalang lan wayangé ing Australia
e-wayang kang tinatah lan sinungging mawa media digital

Cariyos ingkang dipunlampahaken dipunpundhut saking épos Mahabharata kaliyan Ramayana ingkang ugi dipunsebat Wayang Purwa. Ugi wonten ingkang nanggap lakon cariyos-cariyos 1001 dalu saking tlatah Arab. Wayang ingkang kados makaten diwastani Wayang Menak. Pagelaran punika misuwur ing tlatah Jawa.

Sajroning pagelaran punika wayang ditancepaken ing debog (wit gedhang) ing sisih tengen lan kiwanipun dhalang. Ing tengah, caritané digelar. Sedinten sedalu lakon dipunwedhar.

Wayang punika boten namung sumebar ing Jawa kemawon, ananging ugi ing tlatah sanès ing Nuswantara. Pagelaran wayang sampun dipunakoni déning UNESCO ing tanggal 7 November 2003, dados karya kabudayan ingkang èdi pèni ing babagan cariyos dongèng lan warisan ingkang berharga sanget (Masterpiece of Oral and Intangible Heritage of Humanity). Suwalikipun, UNESCO nyuwun supados Indonésia njagi (preserve) warisan punika.[1].

Sajarah[sunting | besut sumber]

Para ahli dèrèng wonten ingkang saged masthèkaké kapan wayang wiwit wonten ing Indonésia. Ananging yèn mirsani prasasti lan tinggalan jaman kepungkur, wayang kinten-kinten sampun wonten sadèrèngipun agama Hindu mlebet. Rikala samanten lakon wayang dèrèng nganggé cariyos-cariyos ingkang dipunpundhut saking India. Pagelaran punika dipunanggé sarana nyembah marang roh leluhur.

Sawetara anggitan sastra jaman Mataram énggal kathah ingkang nyerat prakawis sajarah wayang. Ananging, para ahli sajarah boten sarujuk marang menapa ingkang dipunserat wonten mriku amargi boten cocok marang cathetan lan tinggalan sajarah ingkang sampun wonten.

Prasasti paling kino wonten ing abad kaping IV Masèhi. Prasasti ngandhut ukara mawayang kanggé pagelaran pahargyan sima utawi bumi perdhikan. Katrangan ingkang langkung trewaca ing prasasti Balitung, udakara 907 Masèhi. Wonten ngriku dipunserat si galigi mawayang bwat Hyang macarita bimma ya kumara. Tegesipun kinten-kinten: Si Galigi ndhalang kanggé Hyang kanthi lakon Bimma Sang Kumara."

Agama Hindu ingkang mlebet ing Nusantara damel cariyos wayang bènten kaliyan aslinipun. Cariyos Ramayana lan Mahabharata wiwit dipunanggé kanggé dakwah agama. Ing panguwasaning Dharmawangsa Teguh (991-1016), kathah cariyos saking India ingkang mlebet lan dipundamel gagrag jawanipun. Wayang wiwit nyebar ing pundi-pundi rikala Majapahit nguwasani Nuswantara.

Cariyos-cariyos ingkang aslinipun saking India punika pungkasanipun sampun gèsèh kaliyan sadèrèngipun. Para pujangga Jawa damel cariyos piyambak kangge mepaki menapa ingkang sampun wonten. Ing pedhalangan, cariyos-cariyos punika dipunsebat lakon carangan.

Rikala jaman Islam mlebet, Walisanga ugi nganggé wayang ing panyebaranipun. Ing jaman punika wiwit wonten Wayang Menak. Gagrag-gagrag tambah kathah ngepasi Mataram anyar. Walanda ingkang digdaya damel Kraton Surakarta ngracik kathah cariyos wayang kanggé nglelipur manah.

Indonésia mardika ugi nyumbang gagrag wayang ingkang manéka warni. Manéka warni wayang wau wonten ingkang tetep dipungelar ugi wonten ingkang namung gesang ing jamanipun piyambak. Wayang ingkang paling kathah dipunanggé inggih punika wayang kulit purwa.

Wayang Bali

Sebutanipun Wayang[sunting | besut sumber]

Menawi dipunpundhut saking ukaranipun, wayang punika saking wewayangan, amargi pagelaranipun wonten ing wekdal wengi lan nganggé lampu. Ananging katrangan punika sampun boten saged dipunugemi malih. Wayang dados boten mligi bonéka ingkang wonten wewayangané. Wayang golèk ingkang dipundamel saking kayu boten ngandhelaké wewayangan. Ukara wayang sampun dados pagelaran bonéka ingkang dipungelar déning dhalang.

Umumipun, sebutan wayang tinuju marang wayang kulit purwa. Wayang punika dipundamel saking tatahan kulit kèwan kanthi lakon saking Mahabharata lan Ramayana.

Manéka Warni Wayang[sunting | besut sumber]

Wayang ing tanah Jawa[sunting | besut sumber]

Panjenenganipun maringi tuturan "Yèn ta diwènèhi panjang umuré nganti 100 taun, dhèwèké bakal terus ndhalang, sabab ing njero wayangan kang lumrahé digawé dadi panglipur lara iku ana ajaran-ajaran, pepéling-pepéling kang manfaati tumrap uripé manungsa."[6]

  • Wayang Révolusi
  • Wayang Dongèng: Wayang Dhongèng punika dipundamel saking dluwang ingkang dipungambari wayang awujud kéwan-kéwan. Wayang punika nyariyosaken babagan donyanipun kéwan ingkang dados sarana reflèksi saking donyanipun manungsa. Wonten ing wayang punika dipunsarujuki boten wonten ingkang dados dhalang ingkang lumrahipun tunggal dados sadayanipun paraga wonten wayang, lajeng sinten kemawon saged dados dhalang, ingkang saged prasaja gunemanipun.
  • Wayang Fabel
  • é-wayang

Wayang ing tlatah sanesipun[sunting | besut sumber]

Lakon Wayang[sunting | besut sumber]

Gagrag ing Tanah Jawa[sunting | besut sumber]

Pagelaran wayang ingkang sumrambah ing tanah Jawa damel variasi ingkang manéka warni. Variasi utawi jinis punika ingkang asring dipunsebat gagrag. Gagrag wayang ing tanah Jawa antaranipun:

Delengen uga[sunting | besut sumber]

Referensi[sunting | besut sumber]

  1. ^ Indonésian Wayang Inscribed in 2003 on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity
  2. ^ (jv) http://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Jinising_Wayang&action=edit <nowiki>
  3. ^ a b c d e f g h i j k l Cacad panyuplik: Tag <ref> ora absah; ora ditemokaké tèks kanggo ref mawa jeneng buku1
  4. ^ a b c (id) [1] (kaundhuh tanggal: 10 April 2011)
  5. ^ a b c d e f g h (jv) Tim Pangripta Basa Jawa. 2003. Kawruh Basa Jawa (KBJ). Surakarta kaca: 61-63.
  6. ^ a b c d e f g h (id) [2] (kaundhuh tanggal 8 April 2011)
  • Pratiwimba Adhiluhung, S Haryanto, 1988
  • Kalangwan, P.J. Zoetmulder, 1983
  • Wayang, asal-usul filsafat dan masa depannya, Ir Sri Mulyono, 1975

Wacan[sunting | besut sumber]

  • Mudjanattistomo (1976) Pedhalangan Ngayogyakarta. Yogyakarta
  • Brandon, James (1970) On Thrones of Gold - Three Javanese Shadow Plays. Harvard University Press
  • Clara van Groenendael, Victoria (1985) The Dalang Behind the Wayang. Dordrecht, Foris
  • Keeler, Ward (1987) Javanese Shadow Plays, Javanese Selves. Princeton University Press
  • Keeler, Ward (1992) Javanese Shadow Puppets. OUP
  • Long, Roger (1982) Javanese shadow theatre: Movement and characterization in Ngayogyakarta wayang kulit. Umi Research Press
  • Mellema, R.L. (1988) Wayang Puppets: Carving, Colouring, Symbolism. Amsterdam, Royal Tropical Institute, Bulletin 315.
  • Soedarsono (1984) Wayang Wong. Yogyakarta, Gadjah Mada University Press

Pranala Njaba[sunting | besut sumber]

Logo Wikimedia Commons
Pirsani galeri bab Wayang ing Wikimedia Commons.


Sumber artikel punika saking kaca situs web: "https://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayang&oldid=1018658"