Durèn

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa
Durén
Dhurèn.jpg
Durén
Klasifikasi ngèlmiah
Karajan: Plantae
Unranked: Angiospermae
Unranked: Eudicots
Unranked: Rosids
Ordho: Malvales
Famili: Malvaceae
Subfamili: Helicteroideae
Tribe: Durioneae
Génus: Durio
L.
Spesies

Saiki ana 30 spésies sing diakoni {pirsani tèks)

Sinonim

Lahia Hassk.[1]

Durén iku kalebu tanduran woh-wohan sing arupa wit. Sebutane durén diprakirakaké saka istilah Malayu ya iku saka tembung duri sing diakhiri panambang -an saéngga dadi durén.[2] Tembung iki mliginé kanggo nyebut woh sing kulite duwé eri kang lancip-lancip.[2]

Wit durén kalebu jinis famili Bombaceae, bangsane wit kapuk-kapukan. Sing umum ingaran durén ya iku wit saka marga (gènus) Durio, Nesia, Lahia, Boschia, lan Coelostegia.[2]

Sajarah[besut | besut sumber]

Tanduran durén asalé saka alas Malaysia, Sumatra, lan Kalimantan.[2] Panyebarane durén menyang arah kulon ya iku ing Thailand, Birma, India, lan Pakistan. Woh durén wiwit ngrembaka ing Asia Kidul-wétan kawit abad 7 M.

Ing Indonésia, wit durén ana ing kabéh pelosok pulo Jawa lan Sumatra. Ing Kalimantan lan Papua lumrahé ana ing alas, pinggir kali. Ing donya, wit durén nyebar marang sakabéhane Asia Kidul-wétan, saka Sri Lanka, India sisih kidul nganti New Guenea. Durén legi rasané.[2]

Dasanama[besut | besut sumber]

Ana akèh jeneng lokal. Jeneng paling akèh tinemu ing Kalimantan, sing ngacu marang manéka variyetas lan spésies sing béda. Durén ing Sumatra ditepungi minangka durian (padha karo basa Indonésia) lan duren (basa Gayo). Ing tlatah Jawa, durén (basa Jawa, basa Batawi) lan kadu (basa Sundha). Ing Sulawesi, wong Manado nyebut woh iki minangka duriang, sauntara wong Toraja nyebut duliang. Ing Pulo Seram bagiyan wétan ingaran rulen.[3]

Dhéskripsi[besut | besut sumber]

Wit durèn {kiwa} lan pepagan (tengen).
Godhong durèn.
Kembang durèn.

Wit taunan, ijo langgeng (pangguguran godhong ora gumantung mungsa) nanging ana wektu tinentu kanggo nuwuhake godhong-godhong anyar (kalamangsa flushing utawa paronan) sing dumadi sawisé mangsa awoh rampung. Tuwuh dhuwur bisa nganti 25–50 m gumantung spésiyése,[4] wit durén asring duwé banir (oyot papan). Pepagan (kulit batang) awerna coklat semu abang, nglothok ora aturan. Tajuké rindhang lan renggang.

Godhong awangun jorong nganti lansét, 10-15(-17) cm × 3-4,5(-12,5) cm; manggon seling-seling; mawa tangké; pangkale lancip utawa tumpul lan pucuke lancip nglandhai; sisih ndhuwur werna ijo padhang, sisih ngisor katutup sisik-sisik werna pérak utawa kaemasan kanthi wulu-wulu lintang.[5]

Kembang (uga wohé) muncul langsung saka batang (cauliflorous) utawa pang-pang sing tuwa ing bagiyan pangkal (proximal), maklompok sajeroning karangan isi 3-10 kuntum awangun tukal utawa malai rata. Kuncup kembange mbunder, watara 2 cm diametere, mawa gagang dawa. Kelopak kembang wangun tabung sadawane lk. 3 cm, godhong kelopak tambahan kapecah dadi 2-3 cuping awangun bunder endhog. Makutha wangun sudip, kira-kira 2× dawané kelopak, cacahé 5 helai, wernané semu putih. Benang sariné akèh, kapérang sajeroning 5 dhompol; endhas putiké mbéntuk bongkol, kanthi gagang mawa wulu.[5] Kembang muncul saka kuncup dorman, megar nalika wayah soré lan tahan nganti sapérangan dina. Nalika awan kembang nutup. Kembang iki nyebaraké aroma wangi sing asalé saka kelenjar nektar ing pérangan pangkalé kanggo narik kawigatèn lawa minangka panyerbuk mligi.[6] Kajian ing Malaysia nalika taun 1970-an nuduhaké yèn panyerbuk durèn ya iku lawa Eonycteris spelaea. Panlitèn taun 1996 luwih adoh nuduhaké yèn kéwan liya, kaya ta manuk madu Nectariniidae lan lebah mèlu uga sajeroning panyerbukan telung krabat durèn liyané.[4][7]

Woh durèn duwé jinis kapsul wangun bulet, bulet endhog nganti lonjong, kanthi dawa tekan 25 cm lan diameter tekan 20 cm.[5] Kulit wohé kandel, lumahané mawa pojok tajem ("mawa eri", mula diarani "durèn", sanajan iki dudu eri sajeroning pangertèn botani), awerna ijo semu kuning, semu coklat, nganti semu klawu.

Woh ngrembaka sawisé pambuahan lan merlokaké 4-6 sasi nganti mateng. Nalika mangsa pamatengan dumadi pasaingan antarwoh ing sawijining golongan, saéngga mung siji utawa sapérangan woh sing bakal mateng, lan sisané gugur. Woh bakal tiba dhéwé yèn wis mateng. Umumé bobot woh durèn bisa nganti 1,5 tekan 5 kilogram, saéngga kebon durèn dadi kawasan sing mbebayani nalika mangsa durèn. Yèn tiba ing sandhuwuré sirah sawijining wong, woh durèn bisa nyebabaké tatu abot utawa malah pepati.

Saben woh duwé lima ruwang (awam ngarani "kamar"), sing nuduhaké akèhé godhong woh sing diduwèni. Saben ruwangan kaisi déning sapérangan wiji, biyasané telung butir utawa luwih, lonjong tekan 4 cm dawané, lan wernané jambon semu coklat ngilap. Wiji kawungkus déning arilus (salut wiji, sing biyasa diarani minangka "daging woh" durèn) awerna putih tekan kuning padhang kanthi kakandelan sing manéka variasiné, nanging ing kultivar unggul kakandelan arilus iki bisa tekan 3 cm. Wiji kanthi salut wiji sajeroning padagangan diarani ponggè. Pemuliaan durèn diarahaké kanggo ngasilaké wiji sing cilik kanthi salut wiji sing kandel, amarga salut wiji iki arupa pérangan sing dipangan. Sapérangan variétas unggul ngasilaké woh kanthi wiji sing ora ngrembaka nanging kanthi salut wiji kandel (diarani "sukun").

Budidaya lan panangkaran[besut | besut sumber]

Papan sing cocog kanggo nandur durèn[2][besut | besut sumber]

Wit durèn cocogé ditandur ing lemah sing subur (lemah sing sugih unsur organiké). Lemah sing cocog kanggo durèn ya iku jinis lemah grumosol lan andosol. Lemah sing duwé titikan warnané ireng rada klawu, struktur lemahé sing lapisan ndhuwur ya iku lemah remukan, sisih lapisan sakngisoré awujud gumpalan, lan duwé daya serep banyu sing gedhé. Drajat keasamané lemah sing cocog kanggo durén ya iku (pH) 5 - 7, kanthi pH optimum 6 - 6,5.

Wit durèn kalebu wit taunan sing duwé oyod jero, saéngga mbutuhaké banyu sing cukup. Dhuwuré ora éntuk punjul 800 m dpl. Nanging ana uga wit durèn sing cocog ditandhur ing panggonan sing dhuwur.

Panangkaran[besut | besut sumber]

Winih durèn (D123/kultivar Chanee) umur 8 sasi, ditandur ing Uppsala, Swedia sasi April 2006.

Panangkaran durèn ing désa-désa lumrahé kanthi migunakaké wiji. Panangkaran mawa wiji uga dilakokaké kanggo éntuk batang ngisor sajeroning panangkaran vegetatif. Wiji durèn asifat recalcitrant, mung bisa urip kanthi kadar banyu dhuwur (sandhuwuré 30% bobot) lan tanpa perlakuan tinentu mung bisa tahan seminggu sadurungé akiré embrioné mati. Kanthi mangkono wiji kudu énggal disemai sawisé wohé dibukak.

Wit durèn wiwit awoh sawisé 4-5 taun, nanging sajeroning budidaya bisa dicepetaké yèn migunakaké winih asil panangkaran vegetatif. Tèknik-tèhnik sing dipigunakaké ya iku pancangkokan (arang dilakokaké), panyusuan (arang dilakokaké), panyambungan sandhing (inarching), panyambungan celah (cleft grafting), utawa okulasi (budding).[3] Tèknik sing pungkasan iki saiki sing paling akèh dilakokaké. Sapérangan penangkar saiki uga ngetrepaké panyambungan mikro (micrografting). Tèknik iki dilakokaké nalika batang ngisor isih enom umuré saéngga nambah rikat mangsa tunggu. Kacathet yèn durèn asil panangkaran vegetatif bisa ngembang sawisé 2-3 taun.

Durèn uga mungkinaké ditangkaraké sacara in vitro (kultur jaringan).

Ama lan lelara[besut | besut sumber]

Ama sing nyerang durèn ing antarané ya iku uler panggèrèk woh (gala-gala), uler panggèrèk kembang, lan kutu loncat durèn (ngisep cuwèran godhong enom).[3]

Lelara utama durèn ya iku busok oyot lan batang Pythium complectens, mati bibit (uga déning patogèn sing padha), lelara blendok/kanker Phytophthora palmivora, lan jamur upas sing nyerang batang/pang.[3][8]

Karagaman[besut | besut sumber]

Variétas durèn ing Indonésia[besut | besut sumber]

Ing ngisor iki dhaftar variétas durèn (D. zibethinus) ing Indonésia:[9]

No. Jeneng varietas Dhaérah asal Karakteristik daging woh
1. Emas Pandeglang, Jawa Kulon kandel, warnané kuning rada kaemasan, manis, tèksturé garing
2. Hepe Pandeglang, Jawa Kulon kandel, warnané kuning pucet, manis, tèksturé garing
3. Si kuning Pandeglang, Jawa Kulon manis, tèkstur garing, wijiné gedhé
4. Si boboko Serang, Jawa Kulon kandel
5. Si bongkok Serang, Jawa Kulon kandel lan duwé aroma kang tajem
6. Si liter Serang, Jawa Kulon wernané kuning pucet lan ora mambu
7. Matahari Cianjur, Jawa Kulon kandel lan manis
8. Bokor Cianjur, Jawa Kulon kandel, kuning, manis, tèksturé garing, wijiné cilik
9. Gandaria Sukabumi, Jawa Kulon kandel, manis, pulen, tèksturé garing
10. Petruk Jepara, Jawa Tengah kandel, manis, kuning, seraté alus, lan wijiné cilik
11. Vera Semarang, Jawa Tengah kandel, kuning, manis, arum, tèksturé garing
12. Bubur Semarang, Jawa Tengah kandel, putih, manis, tèksturé lembèk kaya bubur, lan wijiné gedhé
13. Kopek/Kempis Semarang, Jawa Tengah kandel, kuning kaemasan, aromané tajem, wijiné cilik
14. Kendi Semarang, Jawa Tengah kuning cerah, manis, arum, tèksturé garing
15. Kerikil Semarang, Jawa Tengah kuning semu putih, manis, tèksturé lembèk
16. Menorèh Yogyakarta kandel, kuning cerah, manis rada pait, arum, tèksturé garing
17. Sukun Malang, Jawa Wétan kandel, garing, tèksturé alus, putih rada kuning, manis, lan duwé wiji siji
18. Sunan Malang, Jawa Wétan kandel, garing, tèksturé alus, manis, arum, lan wijiné cilik
19. Bajul Malang, Jawa Wétan -
20. Depok 1 Malang, Jawa Wétan kandel, kuning rada putih, manis, aromané tajem
21. Depok 2 Malang, Jawa Wétan kandel, kuning kaputihan, manis, aromané tajem
22. Simas Malang, Jawa Wétan kuning pucet, manis, tèksturé garing
23. Sukarno/Ajimah Malang, Jawa Wétan -
24. Bido Jombang, Jawa Wétan kandel, manis rada pait, tèksturé garing
25. Wonosalam Mojokerto, Jawa Wétan kandel, kuning, manis, tèksturé garing
26. Bestala Buleleng, Bali kuning padhang, manis, aromané kuwat, tèksturé garing
27. Jering Buleleng, Bali rada kapérakan pucet, manis rada pait
28. Gloso Buleleng, Bali manis, tèksturé garing
29. Setapak Pasaman, Sumatra Kulon kandel, kuning pucet, manis, aromané tajem, tèksturé garing
30. Belimbing Pasaman, Sumatra Kulon kuning, manis, tèksturé garing
31. Jantung Pasaman, Sumatra Kulon kuning, manis, aromané kurang kuwat, lembut, wijiné gedhé
32. Sari Kampih Tanah Datar, Sumatra Kulon kandel, kuning kusem, manis, tèksturé garing
33. Bantal Bengkulu kandel, putih rada kapérakan, manis
34. Tembago Bengkulu kandel, kuning tembaga, manis
35. Mentéga Bengkulu kandel, kuning padhang, manis
36. Lepot Kutai Kulon, Kalimantan Wétan kandel, manis, tèksturé garing
37. Gajah Manado, Sulawesi Lor kuning
38. Mentéga Manado, Sulawesi Lor kandel, wernané rada kuning, manis, tèksturé garing
Varietas lokal (kiwa) lan klon D101 (tengen)

Kultivar unggul saka manca[besut | besut sumber]

Ing Malaysia, kultivar durèn unggul asil selèksi diwènèhi kodhe nomer kanthi abjad D ing ngarepé. Sapérangan ing antarané ya iku

  • 'D24'
  • 'D99'
  • 'D123'
  • 'D145'
  • 'D158'
  • 'D159' (klon padha karo varietas 'Montong').
  • 'D169'

Paédah[besut | besut sumber]

Saliyané wohé kanggo panganan sing seger lan kanggo olahan liyané, pérangan liya saka durèn uga duwé paédah kanggo kauripan manungsa[2]. Wit-witané bisa kanggo nyegah érosi ing lahan utawa lemah sing miring. Kayuné bisa kanggo bahan yasan utawa perkakas rumah tangga. Wijiné sing duwé kandhungan pati sing gedhé, duwé potènsi kanggo alternatip panganan. Sauntara kulité bisa dimupangataké kanggo awu gosok, carané dipépé nganti garing lan dibakar nganti remuk.

Durèn ing Indonésia[besut | besut sumber]

Dilapuraké, saka watara 27 jinis durèn ing alam donya, 18 jinis ing antarané thukul ing Kalimantan, 11 jinis ing Malaysia, lan 7 jinis ing Sumatra.[10] Akèhé jinis durèn ing Kalimantan duwé gambaran manawa dhaérah iki dadi sentra wigati utawa punjer kanggo panyebarané durèn.[11] Ing Indonésia bisa tinemu jinis durèn sing pirang-pirang werna ana sing béda ing rasané, aromané, lan werna daging wohé (isiné), uga ana durèn sing ora ana wijiné.[11]

Durèn kalebu komoditas woh-wohan sing duwé pangaji ékonomis ing pasaran.[11] Indonésia ing taun 1985/1986 dilapuraké dadi nagara pangasil durèn paling akèh nomer loro sawisé Thailand, ya iku ngasilaké 200.000 ton[12]. Nanging saiki Indonésia malah ngimpor woh-wohan saka Thailand, kalebu uga durèn.[11] Masalah iki disebabaké amarga kualitas durèn Indonésia luwih cilik ketimbang durèn saka Thailand. Kamangka Indonésia, mliginé Kalimantan iku dadi punjer panyebarané durèn.[11]

Panganan Saka Durèn[besut | besut sumber]

Akeh panganan kang duwéni bahan dhasar Durèn, kaya ta ager-ager rasa durèn, ès durèn nganti sop durèn. Sop durèn wis wiwit kondhang ing salah sawijining dhaérah kaya ta Dépok kan Jakarta. Ana salah sawijining warung ès kang nyepakaké sop durèn kanggo pelanggané. Sop durèn iku mau duwéni peranganing jeni; ana sop duren ketan, sop duren klapa, sop duren roti, sop duren keju lan liya-liyané. Sop duren sing kondhang ing kutha Dépok ana ing dalam Margondha. Regané sop durèn iku mau mung Rp 8.000,- nganti Rp 12.000,-.

Sop Durèn

Uga delengen[besut | besut sumber]

Cathetan sikil[besut | besut sumber]

  1. ^ "Durio L.". Germplasm Resources Information Network. United States Department of Agriculture. 2007-03-12. Dijupuk 2010-02-16. 
  2. ^ a b c d e f g Durian(diundhuh tanggal 15 April 2011)
  3. ^ a b c d Durian. Petunjuk Budidaya dari PT Pusri.
  4. ^ a b Brown, Michael J. (1997). Durio — A Bibliographic Review (PDF). International Plant Genetic Resources Institute (IPGRI). ISBN 92-9043-318-3. Dijupuk 2008-11-20. 
  5. ^ a b c Verheij, E.W.M. dan R.E. Coronel (eds.). 1997. Sumber Daya Nabati Asia Tenggara 2: Buah-buahan yang dapat dimakan. PROSEA – Gramedia. Jakarta. ISBN 979-511-672-2. Hal. 192-198.
  6. ^ Whitten, Tony (2001). The Ecology of Sumatra. Periplus. k. 329. ISBN 962-593-074-4. 
  7. ^ Yumoto, Takakazu (2000). "Bird-pollination of Three Durio Species (Bombacaceae) in a Tropical Rainforest in Sarawak, Malaysia". American Journal of Botany 87 (8): 1181–1188. doi:10.2307/2656655. 
  8. ^ Pythium vexans di laman Widely Prevalent Fungi
  9. ^ Paimin, F.R. dan E. Syariefa. 2003.Durian incaran berbagai daerah. TRUBUS 398 (halaman 18-19)
  10. ^ Kostermans, A.J.G.H. 1958.The gènus Durio Adans. (Bombac.). Reinwardtia (kaca 47-153)
  11. ^ a b c d e Buletin Plasma Nutfah Vol.11 No.1 Th.2005 (kaca 28)
  12. ^ Subhadrabandhu, S., J.M.P. Schneemann, and E.W.M. Verheij. 1991.Edible Fruits and Nuts. Plant Resources of South-East Asia (PROSEA). Netherland: Pudoc

Pranala njaba[besut | besut sumber]

Deleng Uga Woh-wohan