Warak jawa

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa
(Dilih saka Badhak Jawa)
Warak jawa
Pemburu Éropah lan warak jawa kang mati taun 1895
Status konsèrvasi
Klasifikasi èlmiah
Krajan: Animalia
Filum: Chordata
Kelas: Mammalia
Ordo: Perissodactyla
Kulawarga: Rhinocerotidae
Marga: Rhinoceros
Jinis: R. sondaicus
Jeneng binomial
Rhinoceros sondaicus
Desmarest, 1822[2]
Subspesies

Rhinoceros sondaicus annamiticus
Rhinoceros sondaicus inermis (punah)
Rhinoceros sondaicus sondaicus

Wewengkon panggonané warak jawa[3]

Wwarak jawa (basa Indonésia: badak bercula-satu kecil, basa Latin: Rhinoceros sondaicus) iku anggota famili Rhinocerotidae kang duwé sungu cilik siji lan siji saka limang jinis warak kang isih ana. Warak iki mlebu genus kang padha karo warak India lan nduwèni kulit mosaik kang mémper klambi waja. Warak iki dawané 3,1–3,2 m lan dhuwuré 1,4–1,7 m. Warak iki luwih cilik tinimbang warak India lan luwih cerak gedhéné awaké karo warak Ireng/warak Hitam. Ukuran sunguné biasané kurang saka 20 cm, luwih cilik tinimbang sungu spesies warak liyané.

Warak iki tau dadi salah siji warak ing Asia kang paling akèh panyebarané. Sanajan disebut "Warak jawa", kéwan iki ora mung urip ing Pulo Jawa waé, nanging ing saindhenging Nuswantara, Asia Kidul-Wétan lan India sarta Tiongkok. Spesies iki saiki statusé kritis, mung sithik populasi kang ditemokaké ing alam bébas, lan ora ana ing kebon raja. Warak iki minangka dadi mamalia paling langka ing bumi.[4] Populasi 40-50 warak urip ing Taman Nasional Ujung Kulon ing pulo Jawa, Indonésia. Populasi warak jawa ing alam bébas liyané ana ing Taman Nasional Cat Tien, Vietnam kanthi prakiran populasi ora luwih saka wolu ing taun 2007. Kurangé populasi warak jawa amarga paburon kanggo mélik sunguné, sing migunani banget kanggo pangobatan tradhisional Tiongkok, kanthi rega $30.000 per kilogram ing pasar gelap.[4] Kurangé populasi warak iki uga amarga kélangan habitat, kang utamané amarga perang, kaya perang Vietnam ing Asia Kidul-Wétan kang uga njalari kurangé populasi warak jawa lan ngalangi pamulihan.[5] Papané mung kéri ana ing rong laladan kang direksa. Warak jawa uga isih ana résiko diburu, gampang kena penyakit lan saya ciuté karagaman genetik kang njalari gangguan nalika tangkar-tumangkar.

Warak jawa bisa urip 30 tekan 45 taun ing alam bébas. Warak iki urip ing alas ratan ngisor (hutan hujan dataran rendah), ara-ara kanthi suket teles lan laladan dharatan banjir gedhé. Warak jawa akèhé anteng, kajaba ing mangsa pangenalan lan nggedhèkaké anak, sanajan sawijining klompok sok bisa ngumpul nalika nggegupak lan golèk mineral. Warak diwasa ora nduwèni kéwan pamangsa kang dadi mungsuh. Warak jawa biasané nyingkir saka manungsa, nanging bakal nyerang menungsa manawa keganggu. Panliti lan pangreksa alam arang nliti kéwan iki sacara langsung amarga langkané kéwan iki lan anané bebaya ngganggu sawijining spesies kang mèh punah. Panliti migunaake kamera lan conto buwangan kanggo ngukur kaséhatan lan tindak-tanduké kewan-kewan iki. Warak jawa luwih sithik disinaoni tinimbang spesies warak liyané.

Taksonomi lan pawènèhan jeneng[besut | besut sumber]

Warak jawa sepisanan ditliti déning panliti alam saka njaba laladan kasebut ing taun 1787, nalika ana k'ewan loro ditembak ing Jawa. Balung warak jawa dikirim menyang panliti alam Walanda Petrus Camper, kang séda taun 1789 sadurungé nerbitaké panemoné manawa warak jawa iku spesies istimewa. Warak jawa liyané ditembak ing pulo Sumatra déning Alfred Duvaucel kang ngirim spesimené menyang rama tiriné, Georges Cuvier, èlmuwan Prancis kang misuwur. Cuvier ngrumangsani kéwan iki spesies istimewa taun 1822, lan ing taun kang padha diidhentifikasi déning Anselme Gaëtan Desmarest kanthi jeneng Rhinoceros sondaicus. Spesies iki spesies warak pungkasan kang diidhentifikasi.[6] Desmarest ing awalé ngidhentifikasi warak iki asalé saka Jawa, nanging samengkoné ngowahi lan nelaaké spesimené asalé saka pulo Jawa.[2]

Jeneng genusé Rhinoceros, ing njeroné uga ngamot warak India, asalé saka basa Yunani: rhino tegesé irung, lan ceros tegesé sungu; sondaicus asalé saka tembung Sundha, laladan kang njangkep pulo Sumatra, Jawa, Kalimantan lan kapuloan cilik ing sekitaré. Warak jawa uga disebut warak sungu-siji cilik (kanggo mbedaaké karo warak sungu-siji gedhé, jeneng liya saka warak India).

Ana telung subspesies, nanging kari loro amarga sing siji wis punah:

  • Rhinoceros sondaicus sondaicus, tipe subspesies kang dimangertèni ya iku warak jawa Indonésia' kang tau urip ing pulo Jawa lan Sumatra. Saiki populasiné mung sawetara 40-50 ing Taman Nasional Ujung Kulon, papané ing pojok kidul pulo Jawa. Sawijining panliti ngusulaké manawa warak jawa ing Sumatra mlebu subspesies kang béda, R.s. Floweri, nanging perkara iki ora ditampa sacara wiyar.[7][8]
  • Rhinoceros sondaicus annamiticus, ya iku Warak jawa Vietnam utawa Warak Vietnam, kang tau urip ing Vietnam, Kamboja, Laos, Thailand lan Malaysia. Annamiticus asalé saka dhèrètan pagunungan Annam ing Asia Kidul-Wétan, bagéyan saka papan uripé spesies iki. Saiki populasiné kira-kira kurang saka 12, uripé ing alas dhataran rendah ing Taman Nasional Cat Tien, Vietnam. Analisa génétika mènèhi tabet manawa loro subspesies kang isih ana nduwèni leluhur kang padha antara 300.000 lan 2 yuta taun kepungkur.[8][9]
  • Rhinoceros sondaicus inermis, ya iku Warak jawa India, tau urip ing Benggala nganti Burma (Myanmar), nanging dianggep punah ing dasawarsa awal taun 1900-an. Inermis nduwèni teges tanpa sungu, amarga karakteristik warak iki ya iku sungu cilik ing warak lanang (jantan), lan ora ana sungu ing warak wadon (betina). Spesimen spesies iki ya iku betina kang ora nduwèni sungu. Situasi pulitik ing Burma nyegah taksiran spesies iki ing nagara iku, nanging kaslametané dianggep ora bisa dipercaya.[10][11][12]

Évolusi[besut | besut sumber]

Warak India cerak gandhengané karo warak jawa; Kekaroné iku loro anggota tipe genus warak.

Leluhur warak sepisanan kabagi saka Perissodactyl liyané ing mangsa Eosen awal. Perbandingan DNA mitokondria mènèhi tabet manawa leluhur warak modhérn kabagi saka leluhur Equidae watara 50 yuta taun kapungkur.[13] Famili kang isih ana, Rhinocerotidae, sepisanan muncul ing mangsa Eosen akhir ing Eurasia, lan leluhur spesies warak modhérn kabagi saka Asia ing awal Miosen.[14]

Warak jawa lan India iku siji-sijiné anggota genus Rhinoceros kang sepisanan muncul ing rekaman fosil ing Asia sekitar 1,6 yuta-3,3 yuta taun kepungkur. Prakiraan molekul mènèhi tabet manawa spesies wis kabagi luwih awal, sekitar 11,7 yuta taun kapungkur.[13][15] Sanajan mlebu ing tipe genus, warak jawa lan India dipercaya ora cerak gandhengané karo spesies warak liyané. Panlitén kang béda wis ngetokaké hipotesis manawa warak iku mungkin cerak gandhengané karo Gaindetherium utawa Punjabitherium kang wis punah. Analisis klad Rhinocerotidae mapanaké Rhinoceros lan Punjabitherium kang wis punah ing klad karo Dicerorhinus, warak Sumatra. Panlitén liya ngusulaké manawa warak Sumatra luwih cerak gandhengané karo loro spesies warak ing Afrika.[16] Warak Sumatra bisa kabagi saka warak Asia liyané 15 yuta taun kepungkur.[4][14]

Dhéskripsi[besut | besut sumber]

Warak jawa awaké luwih cilik tinimbang warak India, lan mèh padha warak Ireng. Dawané bisa luwih saka 3,1–3,2 m lan dhuwuré 1,4–1,7 m. Warak diwasa duwé bobot antarané 900 nganti 2.300 kilogram. Ora tau dianaaké panlitén kanggo nglumpukké pangukuran akurat warak iki lan dudu prioritas.[4] Ukuran badan warak iki ora ana bédané antarané sing lanang lan wadon, malah ana warak wadon kang luwih gedhé. Warak ing Vietnam luwih cilik tinimbang kang ning Jawa kanthi dhasar panlitén bukti saka foto lan pangukuran tlipak sikilé..[17]

Kaya seduluré ing India, warak jawa duwé sungu siji (spesies liya duwé sungu loro). Sunguné iku sungu paling cilik saka kabèh warak, biasané luwih cendhak saka 20 cm lan sing paling dawa 27 cm. Warak jawa arang migunaaké sunguné kanggo gelut, nanging migunaaké sunguné kanggo mindhah lendhut ing kubangan, kanggo narik tetanduran supaya bisa dipangan, lan mbukak dalan ngliwati végetasi kang kandel. Warak jawa duwé lambé ndhuwur kang dawa kang kena kanggo mbantu njupuk pangan. Untu seriné dawa lan landhep; untuné iki dipigunaaké nalika warak jawa gelut. Ing samburiné untu seri ana enem untu graham dawa kang dipigunaaké kanggo mamah tetanduran kasar. Kaya kabèh warak, warak jawa duwé pangambon lan pangrungu kang apik nanging duwé pasawangan mata kang ala. Warak-warak iki kira-kira urip 30 nganti 45 taun.[17]

Kulité ana wuluné/rambuté sethithik, wernané klawu utawa klawu-coklat mbungkus pundhak, geger lan bokong. Kulité kandel lan nduwèni pola mosaik alami lan dadi tameng. Pambungkus gulu warak jawa luwih cilik tinimbang warak India, nanging tetep maujud wangun pelana ing pundak. Amarga anané résiko ngganggu spesies terancam, warak jawa disinaoni/ditliti liwat conto/sampel buwangan lan kamera. Warak-warak iki arang ditemoni, diamati utawa diukur sacara langsung.[18]

Panyebaran lan habitat[besut | besut sumber]

Taman Nasional Ujung Kulon ing Jawa iku papan kanggo sisa warak jawa kang isih urip.

Kira-kira kurang saka 100 warak jawa isih ana ing alam bébas. Warak-warak dianggep mamalia paling kaancam; sanajan ish ana warak Sumatra kang papan kauripané ora direksa kaya warak jawa, lan sapérangan pangreksa alam nganggep warak mau duwé résiko kang luwih gedhé. Warak jawa dimangerténi isih urip ing rong panggonan, Taman Nasional Ujung Kulon ing pojok kulon pulo Jawa lan Taman Nasional Cat Tien kang papané kurang luwih 150 km sisih lor Kutha Ho Chi Minh.[8][19]

Kéwan iki tau nyebar saka Assam lan Benggala (warak Sumatra lan India urip bebarengan ing papan kasebut[12]) mangétan tekan Myanmar, Thailand, Kamboja, Laos, Vietnam, lan ngidul ing ujung Malaka, sarta pulo Sumatra, Jawa lan Kalimantan.[20] Warak jawa uripé ing alas udan dhataran cendhèk, suket dhuwur lan papan turoné alang-alang kang akèh kaliné, dhataran banjir gedhé utawa laladan teles kang akèh blethokané. Sanajan ing sajarah warak jawa seneng laladan cendhèk, subspesies ing Vietnam kasurung nuju lemah kang luwih dhuwur (luwih saka 2.000 m), amarga gangguan lan perburuan déning menungsa.[10]

Papan uripé warak jawa wis nyusut sawisé 3.000 taun, wiwit sekitar taun 1000 SM, papan uripé ing sisih lor warak iki ngrambah tekan Tiongkok, nanging wiwit mangidul sacara kasar ing 0.5 km pendhak taun amarga padunungané menungsa tambah ing laladan iku.[21] Warak iki wiwit punah ing India ing dekade awal abad kaping 20.[12] Warak jawa diburu nganti punah ing ujung Malaysia taun 1932.[22] Ing pungkasaning perang Vietnam, warak Vietnam dipercaya punah ing sakdawané lemah utama Asia. Pamburu lokal lan panegor alas ing Kamboja ngeklaim méruhi warak jawa ing Pagunungan Cardamom, nanging survey ing laladan kasebut gagal nemokaké bukti.[23] Populasi warak jawa uga mungkin ana ing pulo Kalimantan, sanajan spesimen kasebut mungkin arupa warak Sumatra, populasi cilik kang isih urip ing kana.[20]

Sifat[besut | besut sumber]

Warak jawa iku kéwan anteng kejaba nalika tangkar-tumangkar lan nalika ngemong anaké. Warak-warak sok ngumpul ing klumpukan cilik ing papan nggolèk mineral lan ing blethokan lendhut. Njerum ing lendhutan iku sifat umum kabèh warak kanggo njaga suhu badan lan mbantu nyegah penyakit lan parasit. Warak jawa ora ngedhuk blethokan lendhuté dhéwé lan luwih seneng migunaaké blethokan lendhut kéwan liyané utawa blethokan kang ana sacara alami kang banjur diambaké kanthi migunaaké sunguné. Papan kanggo nggolèki mineral uga penting banget amarga nutrisiné seka uyah. Wewengkon warak lanang luwih amba ketimbang sing wadon. Ambané wewengkon warak lanang 12–20 km² lan wewengkon warak wadon kira-kira 3–14 km². Ora dimangertèni ana apa orané gelut rebutan teritorial.[24]

Warak lanang nandhani wewengkoné kanthi tumpukan lethong lan cipratan uyuh. Garétan sikil ing lemah lan gulungan wit enom uga digunaaké kanggo komunikasi. Anggota spesies warak liyané duwé padatan khas bebuwang ing tumpukan lethongé warak gedhé banjur nggaretaké sikil mburiné ing tlethong. Warak Sumatra lan Jawa nalika bebuwang ing tumpukan, ora nggaret. Adaptasi sifat iki dimangertèni sacara ekologi; ing alas udan Jawa lan Sumatera, metode iki manawa ora migunani kanggo nyebar ganda.[24]

Warak jawa duwé luwih sithik swara tinimbang warak Sumatra; sithik banget swarané warak jawa kang dimangertèni. Warak jawa diwasa ora duwé mungsuh alami saliyané menungsa. Spesies iki, utamané ing Vietnam, iku spesies kang mlayu mlebu alas nalika manungsa nyerak saéngga angel kanggo nliti warak.[5] Nalika menungsa creak banget karo warak jawa, warak iku dadi agresif lan banjur nyerang, nusuk nganggo untu seriné ing rahang ngisor lan nyruduk munggah nganggo ndhasé.[24] Sifat anti-sosialé manawa arupa adaptasi tekanan populasi; bukti sajarah ngusulaké manawa spesies iki tau nglumpuk akèh.[8]

Pangané[besut | besut sumber]

Warak jawa iku kéwan herbivora lan mangan manéka warna spesies tetanduran, utamané thukulan/pupus, pang-pang wit sing cilik, godhong-godhongan enom lan woh kang tiba. Akèh-akèhé tetanduran kang disenengi spesies iki tuwuh ing laladan kang kena sinar srengéngé: ing pambukaan alas, semak-semak lan tipe végetasi liyané tanpa wit gedhé. Warak ngebrukké wit sing isih enom kanggo nyerakké pangané lan njupuk nganggo lambé dhuwur kang isa nyekel pangan mau. Warak jawa iku pemakan kang paling gampang adaptasi saka kabèh spesies warak. Warak kira-kira mangan 50 kg pangan sedina. Kaya warak Sumatra, warak iki merloaké uyah kanggo pangané. Papan kanggo nggolèki mineral umum ora ana ing Ujung Kulon, nanging warak jawa katon ngombé banyu saka segara kanggo nutrisi padha karo sing dibutuhaké.[17]

Réproduksi[besut | besut sumber]

Sifat seksual warak jawa angél disinaoni amarga spesies iki arang diamati sacara langsung lan ora ana kebun binatang kang duwé spesimené. Warak wadon mateng sacara seksual ing umur 3-4 taun lan sing lanang ing umur 6. Kamungkinan kanggo meteng kira-kira muncul ing période 16-19 wulan. Interval kalairan spesies iki 4–5 taun lan anaké marakaké mandheg kurang luwih rong taun. Papat spesies warak liyané nduwèni sifat pasangan kang mémper.[24]

Konservasi[besut | besut sumber]

Lukisan taun 1861 nggambaraké paburon warak jawa.

Faktor utama kang ngurangi populasi warak jawa ya iku perburuan ngalap sunguné, masalah kang uga nyerang kabèh spesies warak. Sungu warak dadi komoditas perdagangan ing Tiongkok sasuwéné 2.000 taun kang dipigunaaké dadi obat kanggo pangobatan tradhisional Tiongkok. Sacara historis kulité digunaaké kanggo gawé klambi waja tentara Tiongkok lan suku lokal ing Vietnam percaya manawa kulité bisa digunaaké dadi panangkal racun wisa ula.[25] Amarga papan uripé warak nyakup akèh laladan mlarat, angel kanggo pendunung ora matèni kéwan iki kang bisa didol kanthi rega kang larang.[21] Nalika Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora sepisanan diwedharaké taun 1975, warak jawa dilebokaké ing pangreksan Appendix 1: kabèh perdagangan internasional produk warak jawa dianggép ilegal.[26] Survey pasar gelap sungu warak wis netepaké manawa warak Asia duwé rega $30.000 pendhak kilogram, kaping teluné rega sungu warak Afrika.[4]

Ilangé habitat merga tetanèn uga njalari kurangé populasi warak jawa, sanajan perkara iki dudu faktor signifikan manèh amarga warak mung urip ing rong taman nasional kang direksa. Rusaké habitat wis ngalangi pamulihan populasi warak kang dadi korbané pamburon sungu. Sanajan wis nganggo samudaya konservasi, prospek keslametan warak jawa angel. Amarga populasiné katutup ing rong papan cilik, warak-warak iki gampang kena penyakit lan masalah panangkaran. Ahli génétika konservasi ngira manawa populasi 100 warak perlu pangreksan pambagéyan génétika spesies.[19]

Ujung Kulon[besut | besut sumber]

Delengen uga: Taman Nasional Ujung Kulon

Ujung Ujung Kulon lebur amarga gunung Krakatau njebug taun 1883. Sawisé iku warak jawa banjur ngolonisasi manèh ing ujung, nanging menungsa ora akèh kang manggon manèh ing ujung iku kaya sadurungé, saéngga dadi papan reksané warak.[19] Ing taun 1931, amarga warak jawa ing Sumatra ana ing pinggir kapunahan, pamaréntah Hindia-Walanda nelaaké manawa warak dadi spesies kang direksa, lan isih tetep direksa tekan sepréné.[10] Ing taun 1967 nalika dianaaké sensus warak ing Ujung Kulon, mung 25 warak kang ana. Ing taun 1980, populasi warak nambah, lan tetep ana ing populasi 50 nganti saiki. Sanajan warak ing Ujung Kulon ora nduwèni mungsuh alami, nanging warak-warak iki kudu saingan golèk pangan sing arang karo banteng liar kang bisa njalari cacahing warak tetep ana ing sangisoré kapasitas ujung.[27] Ujung Kulon diurus déning mentri Kehutanan Républik Indonésia.[10] Ditemoaké paling sithik papat bayi warak jawa ing taun 2006.[28]

Tuwuhing populasi warak jawa ing Ujung Kulon
Taun Minimum Maksimum Rata-rata
1967 21 28 24.5
1968 20 29 24.5
1971 33 42 37.5
1982 53 59 56
1993 35 58 47
Sumber: Strategi Konservasi Warak Indonésia - Dirjen PHPA Dephut RI.[29]

Cat Tien[besut | besut sumber]

Sithik anggota R.s. annamiticus kang kasisa urip ing Taman Nasional Cat Tien, Vietnam. Warak iki tau nyebar ing Asia Kidul-Wétan, sawisé perang Vietnam, warak jawa dianggép punah. Cara kang dipigunaaké ing pertempuran njalari rusaké ekosistem laladan: panggunaan Napalm, herbisida lan defolian saka Agen Oranye, pangeboman saka awang-awang lan panggunaan ranjau dharat. Perang uga mbanjiri laladan nganggo senjata. Sawisé perang, akèh padunung désa miskin, sing sakdurungé migunaaké metode kaya jugangan jebakan, saiki duwé senjata mematikan kang njalari padha dadi pamburu warak kang éfisièn. Panyangka kapunahan subspesies éntuk tantangan nalika taun 1988, sawijining pamburu nembak warak wadon diwasa kang nunjukaké manawa spesies iki bisa slamet saka perang. Taun 1989, ilmuwan nliti alas Vietnam kidul kanggo nggolèki bukti warak liya kang slamet. Tlipak sikil warak anyar duwèané paling sithik 15 warak ditemoaké ing sakdawané kali Dong Nai.[30] Karena warak, laladan tempat mereka tinggal menjadi bagian Taman Nasional Cat Tien tahun 1992.[25] Populasi warak-warak iki dikawatirké susut ing Vietnam, pangreksa alam ngira paling sithik 308 warak mungkin tanpa warak lanang sing slamet.[28][19] Pangreksa alam ndhiskusèkaké apa warak Vietnam duwé kamungkinan slamet, sapérangan nelaaké manawa populasi warak saka Indonésia kudu dikenalaké kanggo nylamétaké populasi, lan liyané nelaaké manawa populasi bisa pulih manèh.[31][5]

Ing panangkaran[besut | besut sumber]

Ora ana siji sijiya warak jawa ing kebon raja (kebon kéwan). Taun 1800-an, paling sithik papat warak dipameraké ing Adelaide, Kalkuta lan London. Paling sithik 22 warak jawa wis didhokumentasiaké lan disimpen ing panangkaran, lan manawa cacahé luwih akèh amarga spesies iki kadhang salah ditafsiraké karo warak India.[32] Warak jawa ora tau ditangani kanthi becik ing panangkaran: warak paling tua kang urip mung tekan umur 20 taun, sekitar setengah saka umur mau, warak ana ing alam bebas. Warak jawa paling kéri kang ana ing panangkaran mati ing Kebon raja Adelaide, Australia taun 1907, papan spesies kasebut sithik kang dimangertèni amarga wis ditunjuk warak India.[17] Amarga saka program kang dawa lan larang ing taun 1980-an lan 1990-an kanggo nangkaraké warak Sumatra ing kebun raja iku gagal, upaya kanggo ngreksa warak jawa ing kebon raja ora bisa dipercaya manèh.[4]

Cathetan sikil[besut | besut sumber]

  1. ^ van Strien, N.J., Steinmetz, R., Manullang, B., Sectionov, Han, K.H., Isnan, W., Rookmaaker, K., Sumardja, E., Khan, M.K.M. & Ellis, S. (2008). Rhinoceros sondaicus. Dhaptar Abang Spesies Terancam IUCN 2008. IUCN 2008. Diakses ing 28 November 2008.
  2. ^ a b Rookmaaker, L.C. (1982). "The type locality of the Javan Rhinoceros (Rhinoceros sondaicus Desmarest, 1822)". Zeitschrift fur Saugetierkunde 47 (6): 381–382. 
  3. ^ Péta kang asalé saka péta ing Foose lan Van Strien (1997). Péta iki ora ngamot populasi kemungkinan ing Kalimantan kang didheskripsiaké déning Cranbook lan Piper (2007).
  4. ^ a b c d e f Dinerstein, Eric (2003). The Return of the Unicorns; The Natural History and Conservation of the Greater One-Horned Rhinoceros. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-08450-1. 
  5. ^ a b c Santiapillai, C. (1992). "Javan rhinoceros in Vietnam". Pachyderm 15: 25–27. 
  6. ^ Rookmaaker, Kees (2005). "First sightings of Asian rhinos". In Fulconis, R. Save the rhinos: EAZA Rhino Campaign 2005/6. London: European Association of Zoos and Aquaria. k. 52. 
  7. ^ Asian Rhino Specialist Group (1996). "Rhinoceros sondaicus ssp. sondaicus." 2007 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2007. Diakses pada 16 Oktober 2007.
  8. ^ a b c d Fernando, Prithiviraj; Gert Polet, Nazir Foead, Linda S. Ng, Jennifer Pastorini, and Don J. Melnick (2006). "Genetic diversity, phylogeny and conservation of the Javan hinoceros (Rhinoceros sondaicus)". Conservation Genetics 7 (3): 439–448.  Cite nganggo paramèter lawas |coauthors= (pitulung); Paramèter |month= sing ora kawruhan dikiwakaké (pitulung)
  9. ^ Asian Rhino Specialist Group (1996). "Rhinoceros sondaicus ssp. annamiticus." 2007 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2007. Diakses pada 16 Oktober 2007.
  10. ^ a b c d Foose, Thomas J.; Nico van Strien (1997), Asian Rhinos – Status Survey and Conservation Action Plan., IUCN, Gland, Switzerland, and Cambridge, UK, ISBN 2-8317-0336-0  Cite nganggo paramèter lawas |coauthors= (pitulung)
  11. ^ Rookmaaker, Kees (1997). "Records of the Sundarbans Rhinoceros (Rhinoceros sondaicus inermis) in India and Bangladesh". Pachyderm 24: 37–45. 
  12. ^ a b c Rookmaaker, L.C. (2002). "Historical records of the Javan rhinoceros in North-East India". Newsletter of the Rhino Foundation of Nature in North-East India (4): 11–12.  Paramèter |month= sing ora kawruhan dikiwakaké (pitulung)
  13. ^ a b Xu, Xiufeng; Axel Janke, and Ulfur Arnason. "The Complete Mitochondrial DNA Sequence of the Greater Indian Rhinoceros, Rhinoceros unicornis, and the Phylogenetic Relationship Among Carnivora, Perissodactyla, and Artiodactyla (+ Cetacea)". Molecular Biology and Evolution 13 (9): 1167–1173. Dijupuk 2007-11-04.  Cite nganggo paramèter lawas |coauthors= (pitulung)
  14. ^ a b Lacombat, Frédéric (2005). "The evolution of the rhinoceros". In Fulconis, R. Save the rhinos: EAZA Rhino Campaign 2005/6. London: European Association of Zoos and Aquaria. kk. 46–49. 
  15. ^ Tougard, C.; T. Delefosse, C. Hoenni, and C. Montgelard (2001). "Phylogenetic relationships of the five extant rhinoceros species (Rhinocerotidae, Perissodactyla) based on mitochondrial cytochrome b and 12s rRNA genes". Molecular Phylogenetics and Evolution 19 (1): 34–44.  Cite nganggo paramèter lawas |coauthors= (pitulung)
  16. ^ Cerdeño, Esperanza (1995). "Cladistic Analysis of the Family Rhinocerotidae (Perissodactyla)" (PDF). Novitates (American Museum of Natural History) (3143). ISSN 0003-0082. Dijupuk 2007-11-04. 
  17. ^ a b c d van Strien, Nico (2005). "Javan Rhinoceros". In Fulconis, R. Save the rhinos: EAZA Rhino Campaign 2005/6. London: European Association of Zoos and Aquaria. kk. 75–79. 
  18. ^ Munro, Margaret (10 Mei 2002). "Their trail is warm: Scientists are studying elusive rhinos by analyzing their feces". National Post.  Priksa gandra date ing: |date= (pitulung)
  19. ^ a b c d Derr, Mark (July 11, 2006). "Racing to Know the Rarest of Rhinos, Before It’s Too Late". The New York Times. Dijupuk 2007-10-14.  Priksa gandra date ing: |date= (pitulung)
  20. ^ a b Cranbook, Earl of; Philip J. Piper (2007). "The Javan Rhinoceros Rhinoceros Sondaicus in Borneo" (PDF). The Raffles Bulletin of Zoology (University of Singapore) 55 (1): 217–220. Dijupuk 2007-11-04.  Cite nganggo paramèter lawas |coauthors= (pitulung)
  21. ^ a b Corlett, Richard T. (2007). "The Impact of Hunting on the Mammalian Fauna of Tropical Asian Forests". Biotropica 39 (3): 202–303. 
  22. ^ Ismail, Faezah (9 Juni 1998). "On the horns of a dilemma". New Straits Times.  Priksa gandra date ing: |date= (pitulung)
  23. ^ Daltry, J.C.; F. Momberg (2000). Cardamom Mountains biodiversity survey. Cambridge: Fauna and Flora International.  Cite nganggo paramèter lawas |coauthors= (pitulung)
  24. ^ a b c d Hutchins, M.; M.D. Kreger (2006). "Rhinoceros behaviour: implications for captive management and conservation". International Zoo Yearbook (Zoological Society of London) 40: 150–173.  Cite nganggo paramèter lawas |coauthors= (pitulung)
  25. ^ a b Stanley, Bruce (22 Juni 1993). "Scientists Find Surviving Members of Rhino Species". Associated Press.  Priksa gandra date ing: |date= (pitulung)
  26. ^ Emslie, R.; M. Brooks (1999), African Rhino. Status Survey and Conservation Action Plan., IUCN/SSC African Rhino Specialist Group. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK, ISBN 2831705029  Cite nganggo paramèter lawas |coauthors= (pitulung)
  27. ^ Dursin, Richel (16 Januari 2001). "Environment-Indonésia: Javan Rhinoceros Remains At High Risk". Inter Press Service.  Priksa gandra date ing: |date= (pitulung)
  28. ^ a b Williamson, Lucy (1 September, 2006). "Baby boom for near-extinct rhino". BBC News. Dijupuk 2007-10-16.  Priksa gandra date ing: |date= (pitulung)
  29. ^ "Pertumbuhan Populasi Warak jawa di Ujung Ujung Kulon dari Data Hasil Sensus (1967 - 1993)". Departemen Kehutanan Republik Indonésia. 
  30. ^ Raeburn, Paul (24 April, 1989). "World's Rarest Rhinos Found In War-Ravaged Region of Vietnam". Associated Press.  Priksa gandra date ing: |date= (pitulung)
  31. ^ "Javan Rhinoceros; Rare, mysterious, and highly threatened". World Wildlife Fund. March 28, 2007. Dijupuk 2007-11-04.  Priksa gandra date ing: |date= (pitulung)
  32. ^ Rookmaaker, L.C. (2005). "A Javan rhinoceros, Rhinoceros sondaicus, in Bali in 1839". Zoologische Garten 75 (2): 129–131. 

Pranala njaba[besut | besut sumber]

Sumber artikel punika saking kaca situs web: "https://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Warak_jawa&oldid=1083397"