Aksara Bali

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa
Aksara Bali
Aksara Bali.png
Jinis
Basa Bali, Sasak, Jawa, lan Jawa Kuna
Kala
watara abad 10 nganti saiki
Aksara babon
Aksara Proto-Kanaan
  • Aksara Fenisia
    • Aksara Aramaik
      • Aksara Brahmi
        • Vatteluttu (Aksara Pallawa)
          • Aksara Kawi Kuna
            • Aksara Bali
Aksara sadulur
Surat Batak
Baybayin
Aksara Buhid
Aksara Hanunoo
Jawa
Lontara
Aksara Sunda Kuna]
Aksara Rejang
Tagbanwa
Arah nulis Kiwa manengen
ISO 15924 Bali, 360
Jeneng Unicode
Balinese
Larik Unicode
U+1B00–U+1B7F

Aksara Bali iku Aksara tradhisional masarakat Bali lan tuwuh ing Bali. Aksara Bali arupa sawijining aksara abugida sing asal saka Aksara Pallawa. Aksara iki mèmper karo aksara Jawa. Prabédané dumunung ing lekukan wangun Aksara.

Aksara Bali cacahé 47 karakter, 14 ing antarané arupa aksara swara utawa vokal. Aksara wyanjana utawa aksara konsonan cacahé 33 karakter. Aksara wyanjana Bali sing biyasa dipigunakaké cacahé 18 karakter. Uga ana aksara wyanjana Kawi sing dipigunakaké ing tembung-tembung tinamtu, mligi tembung-tembung sing diprabawai Basa Kawi lan Sangskerta.

Sanadyan ana aksara wyanjana Kawi sing isi intonasi nada tinamtu, pangucapané kerep disetarakan karo aksara wyanjana Bali. Umpamané, aksara dirgha (pangucapan dawa) sing kuduné diwaca dawa, kerep diwaca kaya aksara hresua (pangucapan cendhak).

Warga aksara[besut | besut sumber]

Osthya Dantya Murdhanya Talawya Kanthya
Labiaal.JPG
Dental.png
Retroflex.png
Palataal.JPG
Velaar.JPG

Sawijining aksara diklompokaké miturut dhasar pangucapané lan ingaran warga aksara. Sajeroning aturan nulis aksara Bali, ana 5 warga aksara sing utama, ya iku:[1]

  • Kanthya. Warga kanthya ya iku golongan fonem sing asal saka ‘’langit-langit’’ cedhak kerongkongan. Antara liya kalebu konsonan celah swara. Singg kalebu warga kanthya ya iku konsonan velar/guttural lan glotal. Aksara konsonan swara kalebu warga kanthya dumadi saka: Ka (k), Ga (g), Ga gora (gh), Nga (ng). Déné aksara vokal swara kalebu warga kanthya ya iku A.
  • Talawya. Warga talawya ya iku golongan fonem swara asal saka langit-langit tutuk. Sing kalebu warga talawya ya iku konsonan palatal. Aksara konsonan swara kalebu warga talawya dumadi saka: Ca murca (c), Ca laca (ch), Ja (j), Ja jera (jh), Nya (ny), Sa saga (sy). Déné Aksara vokal swara kalebu warga talawya ya iku I.
  • Murdhanya. Warga murdhanya ya iku golongan fonem swara asal saka tarikan lidah ke belakang menyentuh langit-langit. Sawetara di antaranya kalebu fonem rongga gigi. Sing kalebu warga murdhanya ya iku konsonan retrofleks lan alveolar. Aksara konsonan swara kalebu warga murdhanya dumadi saka: Ta latik (ṭ), Da madu (ḍ), Na rambat (ṇ), Sa sapa (ṣ), Ra (r). Déné Aksara vokal swara kalebu warga murdhanya ya iku Ra repa (Ṛ).
  • Dantya. Warga dantya ya iku golongan fonem swara asal saka sentuhan ilat karo untu. Sawetara kalebu fonem rongga untu. Sing kalebu warga dantya ya iku konsonan dental lan alveolar. Aksara konsonan swara kalebu warga dantya dumadi saka: Ta (t), Ta tawa (th), Da lindung (d), Da madu (dh), Na kojong (n), Sa danti (s)[2]La (l). Déné Aksara vokal swara kalebu warga dantya ya iku La lenga (Ḷ).
  • Osthya. Warga osthya ya iku golongan fonem swara asal saka patemon lambé dhuwur lan ngisor. Sing kalebu warga oshtya ya iku konsonan labial. Aksara konsonan swara kalebu warga talawya dumadi saka: Pa (p), Pa kapal (ph), Ba (b), Ba kembang (bh), Ma (m), Wa (w). Déné Aksara vokal swara kalebu warga talawya ya iku U.

Aksara swara (vokal)[besut | besut sumber]

Aksara swara ingaran uga Aksara vokal/Aksara urip (vowel) sajeroning aksara Bali. Fungsi aksara swara padha kaya déné fungsi Aksara vokal sajeroning Aksara Latin. Yèn sawijining aksara wianjana diwènèhi salah siji panganggé aksara swara, banjur cara maca Aksara wianjana mau uga owah, miturut fungsi panganggé swara nèmpèl Aksara wianjana mau.

Aksara swara
Warga Aksara swara hresua
(Aksara vokal pendek)
Nama Aksara swara dirgha
(Aksara vokal panjang)
Aksara Bali Aksara Latin Alfabet Fonetis Internasional Aksara Bali Aksara Latin Alfabet Fonetis Internasional
Kantya
(tenggorokan)
Bali vowel A kara.png
A [a] A kara
Bali vowel A kara-tedung.png
Ā [ɑː]
Talawya
(langit-langit lembut)
Bali vowel I kara.png
I [i] I kara
Bali vowel I kara-tedung.png
Ī [iː]
Murdhanya
(langit-langit keras)
Bali vowel Ra repa.png
[ɹ̩] Ra repa
Bali vowel Ra repa-tedung.png
[ɹ̩ː]
Dantya
(gigi)
Bali 2-vowel La lenga.png
[l̩] La lenga
Bali vowel La lenga-tedung.png
[l̩ː]
Osthya
(lambé)
Bali vowel U kara.png
U [u] U kara
Bali vowel U kara-tedung.png
Ū [uː]
Kanthya-talawya
(tenggorokan & langit-langit lembut)
Bali 6-vowel E kara.png
E [e]; [ɛ] E kara (E)
Airsanya (Ai)
Bali vowel Airsanya.png
Ai [aːi]
Kanthya-osthya
(tenggorokan & lambé)
Bali 3-vowel O.png
O [o]; [ɔ] O kara
Bali vowel O kara-tedung.png
Au [aːu]

Aksara wianjana (konsonan)[besut | besut sumber]

Aksara wianjana ingaran uga konsonan utawa Aksara mati sajeroning aksara Bali. Sanadyan panulisané tanpa Aksara vokal, saben aksara diwaca kaya-kaya diwuwuhi Aksara vokal "a". Yèn aksara wianjana ora diwuwuhi aksara swara (Aksara vokal: i, u, é, o, ě, ai, au), aksara mau dianggep diwuwuhi vokal "a". Yèn nulis nganggo Aksara latin, tembung "na" minangka gabungan saka Aksara konsonan /n/ lan vokal /a/. Sajeroning aksara Bali, tembung "na" disimbolaké nganggo siji aksara waé,ora gabungan saka Aksara konsonan "n" lan vokal "a".

Sajeroning Basa Bali, Aksara Ha ora diwaca nalika dipigunakaké ing wiwitan tembung. Lumrahé, sanadyan sajeroning panulisan tembung migunakaké Aksara Ha, désahané ora timbul, swara diucapaké mung vokalé waé. Contoné, sajeroning panulisan tembung "Hujan", dianggo Aksara Ha ing ngarep tembung. Nanging nalika maca tembung "Hujan", wong Bali luwih milih ora ngucapaké désahan tembung "Hu", nanging mung ngucapaké Aksara vokalé waé, ya iku "U". Dadi swara sing diucapaké ya iku tembung "Ujan".[3]

Aksara Ardhaswara ya iku semivokal. Tembung ardhaswara (saka Basa Sangskreta) kanthi harfiah maknané "setengah swara" utawa semivokal. Kanthi tembung liya, aksara ardhaswara ora awujud aksara konsonan, lan uga ora aksara vokal. Sing éwoning aksara ardhaswara ya iku Ya, Ra, La, Wa. Gantungané kalebu pangangge aksara (kajaba gantungan La), ya iku nania (gantungan Ya); suku kembung utawa guungan (gantungan "Wa"); lan guwung utawa cakra (gantungan Ra). Tembung-tembung swara dipocapaké cepat, seolah-olah vokalnya dipangkas, migunakaké gantungan aksara ardhaswara. Conto tembung: "priya" (dudu "peria"); "satwa" (dudu "satuwa"); "satya" (dudu "satiya"); "proklamasi" (dudu "perokelamasi").

Aksara Wianjana (konsonan)
Warga Pancawalimukha Ardhaswara
(Semivokal)
Usma
(Desis)
Wisarga
(Desah)
Tajam Lembut Nasal
Kanthya
(tenggorokan)
Bali Ka.png
(Ka)
Ka
Bali Ka mahaprana.png
(Kha)
Ka mahaprana
Bali Ga.png
(Ga)
Ga
Bali Ga gora.png
(Gha)
Ga gora
Bali Nga.png
(Nga)
Nga
Bali Ha.png
(Ha)
Ha
Talawya
(langit-langit lembut)
Bali Ca.png
(Ca)
Ca murca
Gantungan Ca laca.png
(Cha)
Ca laca
Bali Ja.png
(Ja)
Ja
Bali vowel Airsanya.png
(Jha)
Ja jera
Bali Nya.png
(Nya)
Nya
Bali Ya.png
(Ya)
Ya
Bali Sa saga.png
(Śa)
Sa saga
Murdhanya
(langit-langit keras)
Bali Ta latik.png
(Ṭa)
Ta latik
Bali Ta latik-tedung.png
(Ṭha)
Ta latik[4]
Bali Da madu murdhanya.png
(Ḍa)
Da madu m.[5]
Bali Da madu murdhanya-tedung.png
(Ḍha)
Da madu m.[6]
Bali Na rambat.png
(Ṇa)
Na rambat
Bali Ra.png
(Ra)
Ra
Bali Sa sapa.png
(Ṣa)
Sa sapa
Dantya
(gigi)
Bali Ta.png
(Ta)
Ta
Bali Ta tawa.png
(Tha)
Ta tawa
Bali Da.png
(Da)
Da lindung
Bali Da madu.png
(Dha)
Da madu
Bali Na.png
(Na)
Na kojong
Bali Ga.png
(La)
La
Bali Sa.png
(Sa)
Sa danti
Osthya
(lambé)
Bali Ba.png
(Ba)
Ba
Bali Ba kembang1.png
(Bha)
Ba kembang
Bali Pa.png
(Pa)
Pa
Bali 8, Pha.png
(Pha)
Pa kapal
Bali Ma.png
(Ma)
Ma
Bali Wa.png
(Wa)
Wa

Pangangge[besut | besut sumber]

Pangangge (lafal: /pəŋaŋge/) utawa sajeroning Basa Jawa ingaran sandhangan, ya iku lambang swara ora bisa madeg déwé, ditulis nganggo nèmpèl sawijining aksara wianjana utawa aksara swara lan mengaruhi cara maca lan nulis aksara Bali. Ana manéka jinis pangangge, antarané pangangge swara, pangangge tengenan (lafal: /t̪əŋənan/), lan pangangge aksara.

Pangangge swara[besut | besut sumber]

Yèn sawijining aksara wianjana (konsonan) diwuwuhi pangangge aksara swara (vokal), carambaca aksara mau bakal owah. Conto: Aksara Na diwuwuhi ulu diwaca Ni; Ka diwuwuhi suku diwaca Ku; Ca diwuwuhi taling diwaca Cé. Tumrap Aksara Ha ana pangecualian. Kadhangkala uni /h/ diucapaké, kadhangkala ora. Bab iku gumantung marang tembung lan ukara swara tinulis.

Pangangge swara
Warga aksara Aksara Bali Aksara Latin Alfabet Fonetis Internasional Letak penulisan Nama
Kanthya
(tenggorokan)
Pangangge Pepet.png
ě [ə] di atas Aksara pepet
Pangangge Tedung.png
ā [ɑː] di belakang Aksara tedung
Talawya
(langit-langit lembut)
Pangangge Ulu.png
i [i] ing dhuwur aksara ulu
Pangangge Ulu sari.png
ī [iː] ing dhuwur aksara ulu sari
Osthya
(lambé)
Pangangge Suku.png
u [u] di bawah Aksara suku
Pangangge Suku ilut.png
ū [uː] ing ngisor aksara suku ilut
Kanthya-talawya
(tenggorokan & langit-langit lembut)
Pangangge Taling.png
é [e]; [ɛ] di depan Aksara taling
Pangangge Taling detya.png
ai [aːi] di depan Aksara taling detya
Kanthya-osthya
(tenggorokan & lambé)
Pangangge Taling-tedung.png
o [o]; [ɔ] mengapit Aksara taling tedung
Pangangge Taling detya-tedung.png
au [aːu] ngapit Aksara taling detya matedung

Pangangge tengenan[besut | besut sumber]

Pangangge tengenan (kajaba adeg-adeg) arupa aksara wianjana swara uni vokal /a/-nya. Pangangge tengenan dumadi saka: bisah, cecek, surang, lan adeg-adeg. Yèn dibandingaké karo aksara Dewanagari, tandha bisah berfungsi padha karo tandha wisarga; tandha cecek duwé fungsi kaya tandha anuswara; tandha adeg-adeg duwé fungsi kaya tandha wirama.

Simbul Lafal Panggonan Jeneng
Pangangge Bisah.png
/h/ ing mburi aksara bisah
Pangangge Surang.png
/r/ ing dhuwur aksara surang
Pangangge Cecek.png
/ŋ/ ing dhuwur aksara cecek
Pangangge Adeg-adeg.png
- ing mburi aksara adeg-adeg

Pangangge aksara[besut | besut sumber]

Pangangge aksara dunungé ing ngisor aksara wianjana. Pangangge aksara (kajaba La) arupa gantungan aksara ardhaswara. Pangangge aksara dumadi saka:

Simbul Lafal Nama
Pangangge Cakra.png
/r/ Cakra
Pangangge Suku kembung.png
/ʋ/ Suku Kembung
Pangangge Nania.png
/j/ Nania

Gantungan[besut | besut sumber]

Amarga adeg-adeg ora olèh dipasang ing tengah lan ukara, mula supaya aksara wianjana bisa mati ing tengah kalimat banjur dianggo gantungan. Gantungan agawé aksara wianjana swara ora diucapaké nganggo aksara "a", upamané aksara Na diwaca "n"; Aksara Ka diwaca "k", lan sapanunggalané. Kanthi mangkono, ora ana vokal /a/ing aksara wianjana kaya samestiné. Saben aksara wianjana duwé gantungan dhéwé-dhéwé. Kanggo matèni sawijining aksara dipigunakaké gantungan, aksara swara sing bakal dipatèni kudu ditèmpèli gantungan. Upamané yèn nulis tembung "Nda", Aksara Na kudu dipatèni. Mula, Aksara Na ditèmpèlaké marang gantungan Da. Amarga aksara Na ditèmpèli gantungan Da, banjur Na diucapaké "n".

Gantungan lan pangangge bisa nèmpèl ing siji aksara swara sing padha, nanging yèn loro gantungan nèmpèl ing aksara swara sing padha, ora olèh. Kondisi loro gantungan swara nèmpèl ing aksara swara sing padha diarani tumpuk telu. Kanggo ngindhari bab iki panggunaan adeg-adeg ing tengah tembung diprayogakaké.[7]

Pasang pageh[besut | besut sumber]

Sajeroning lontar, kakawin lan kitab-kitab saka jaman Jawa-Bali Kuno akèh tinemu aksara-aksara wianjana mirunggan, lan gantungané swara istimewa. Panulisan aksara kaya iki ingaran pasang pageh, amarga cara panulisané pancèn mangkono, ora bisa diowahi manèh.[8] Aksara-aksara mau uga duwé jeneng, u[amané Na rambat; Ta latik; Ga gora; Ba kembang; lan sapanunggalané. Bab iki disebabaké saben aksara kudu diucapaké nganggo intonasi swara sing bener miturut jeneng aksara mau. Nanging saiki pocapan-pocapan kanggo saben aksara ora kaya jaman biyèn.[9] Aksara mahaprana (hembusan besar) diucapaké padha kaya aksara alpaprana (hembusan cilik). Aksara dirgha (swara dawa) diucapaké padha karo aksara hrasua (swara cendhak). Aksara usma (desis) dipocapaké biyasa waé. Sanadyan cara pangucapan wis ora digatèkaké manèh nalika maca, nanging sajeroning panulisan, pasang pageh kudu tetep diugemi.

Pasang pageh migunani kanggo mbédakaké sawijining homonim. Upamané:

Aksara Bali Aksara Latin makna
Asta Bali.png
asta ya iku
Astha Bali.png
astha balung
Ashtha Bali.png
aṣṭa delapan
Pada Bali.png
padha tanah, bumi
Paada Bali.png
pāda kaki
Padha Bali.png
padha sama-sama

Aksara maduita[besut | besut sumber]

Aksara maduita mirunggan dipigunakaké ing Basa serapan. Lumrahé wong Bali nyerep tembung-tembung saka Basa Sangskerta lan Kawi kanggo nambah. Conto panggunaan aksara maduita:

Aksara Bali Aksara Latin Arti
Buddha Bali.png
Buda Sing wis sadhar
Yuddha Bali.png
Yuddha perang
Bhinna Bali.png
Bhinna béda

Kanthi mirsani conto ing dhuwur, nyatané ana Aksara konsonan swara ditulis kaping pidho. Bab iki arupa ciri-ciri aksara maduita.

Angka[besut | besut sumber]

Aksara Bali Aksara Latin Jeneng (sajeroning bhs. Bali) Aksara Bali Aksara Latin Jeneng (sajeroning bhs. Bali)
Bali 0.png
0 Bindu/Windu
Bali 5.png
5 Lima
Bali 1.png
1 Siki/Besik
Bali 6-vowel E kara.png
6 Nem
Bali 2-vowel La lenga.png
2 Kalih/Dua
Bali 7.png
7 Pitu
Bali 3-vowel O.png
3 Tiga/Telu
Bali 8, Pha.png
8 Kutus
Bali 4.png
4 Papat
Bali 9.png
9 Sanga/Sia

Nulis angka migunakaké angka Bali prasaja banget, padha karo sistem sajeroning Aksara Jawa lan Arab. Yèn arep nulis angka 10, cukup nulis angka 1 lan 0 miturut angka Bali. Semono uga yèn arep nulis angka 25, cukup nulis angka 2 lan 5. Yèn angka ditulis ing tengah ukara, kanggo mbédakaké angka lan aksara diwajibaké migunakaké tandha carik, ing wiwitan lan pungkasan angka swara.

Ing ngisor iki conto panulisan tanggal migunakaké angka Bali (tanggal: 1 Juli 1982; lokasi: Bali):

Aksara Bali Transliterasi karo Aksara Latin
Bali, 1 Juli 1982.
Bali, 1 Juli 1982.

Sajeroning conto panulisan ing dhuwur, angka diapit déning tandha carik kanggo mbédakaké karo aksara.

Tandha wacan lan aksara mirunggan[besut | besut sumber]

Ana sawetara aksara mirunggan sajeroning aksara Bali. Ing antarané arupa tandha wacan, lan swara liyané arupa simbul istimewa amarga dianggep keramat.

Simbul Katrangan
Punctuation Carik.png
Carik utawa Carik Siki. Ditulis ing pungkasan tembung ing tengah ukara. Fungsiné padha karo koma sajeroning aksara Latin. Uga dianggo ngapit aksara anceng.
Punctuation Carik kalih.png
Carik Kalih, ingaran juga Carik Pareren. Ditulis ing pungkasan ukara. Fungsiné padha karo titik sajeroning aksara Latin.
Punctuation Pamungkah.png
Carik pamungkah. Dipasang ing pungkasaning tembung. Fungsiné padha karo tandha titik dua ing aksara Latin.
Center Pasalinan. Dipasang ing pungkasan panulisan karangan, surat lan sapanunggalané. Sajeroning geguritan duwé makna minangka tandha gantiné tembang.
Punctuation Panti.png
Pasisirn utawa Panti. Dianggo ing wiwitan sawijining karangan, layang lan sapanunggalané.
Punctuation Pamada.png
Pamada. Dianggo ing wiwitan panulisan. Tujuané padha karo pangucapan awighnamastu, ya iku ngarep supaya apa sing diayahi bisa kasil tanpa rintangan.
Modre symbol Omkara.png
Ongkara. Simbul suci umat Hindhu. Simbul iki diwaca "Ong" utawa "Om".

Rujukan[besut | besut sumber]

  1. ^ Surada, hal. 6-7.
  2. ^ Susungguhnya Sa kalebu konsonan alveolar, namun kanthi tradisional dimasukkan ke sajeroning konsonan dental.
  3. ^ Tinggen, hal. 16.
  4. ^ Dipadhakké waé utawa diberi tedung.
  5. ^ ingaran Da madu murdania.
  6. ^ Arang tinemu sajeroning aksara Bali. Dipadhake waé karo Da madu murdania, mung diwènèhi tedung.
  7. ^ Tinggen, hal. 27.
  8. ^ Simpen, hal. 44.
  9. ^ Tinggen, hal. 7

Wacan[besut | besut sumber]

  • Tinggen, I Nengah. 1993. Pedoman Owah-owahan Ejaan Basa Bali karo Aksara Latin lan Aksara Bali. Singaraja: UD. Rikha.
  • Surada, I Made. 2007. Kamus Sanskerta-Indonésia. Surabaya: Penerbit Paramitha.
  • Simpen, I Wayan. Pasang Aksara Bali. Diterbitkan olèh Dinas Pendidikan lan Kebudayaan Provinsi Laladan Tingkat I Bali.

Pranala njaba[besut | besut sumber]