Bathik

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa

Bathik iku kasil kerajinan tèkstil ingkang ngginaaken malam (lilin) lan canthing kanggo mènèhi motif utawa gambar ing kain. Bathik wis suwé ana, kurang luwih kawit 2000 taun kepungkur. Asal tembung bathik ya iku ambathik saka tembung amba lan titik (basa Jawa) sing maknané: nggambar utawa nulis.

Werna-werna utama bathik Jawa ya iku werna biru nila lan soklat. Celupan biru lan soklat sing digabung kain putih iku dadi perlambang 3 déwa Hindhu (Siwa, Wisnu, lan Brahma).

Bathik iku uga salah sawijining cara gawé rerupan ing bahan sandhangan. Kejaba iku, bathik uga ngrujuk marang rong perkara. Sing sepisan, cara mernani (gawé werna) kanthi migunakaké malam kanggo nulak werna ngresep ing kain. Ing literatur Internasional, tèknik iki ditepungi kanthi peparab wax-resist dyeing. Pangertèn kaloro ya iku kain utawa busana sing digawé kanthi migunakaké cara kasebut, klebu kagunan motif-motif tartamtu sing khas.

Bathik Indonésia, kanthi midhangetaké sakabèhané tèknik, tèknologi, sarta motif lan budaya sing gepok-sénggol, déning UNESCO wis ditetepaké dadi Warisan Kamanungsan kanggo Budaya Lisan lan Ora Wujud Barang (Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity) wiwit 2 Oktober, 2009.[1]

Sajarah gawé bathik[besut | besut sumber]

Tèkstil bathik saka Niya (Cekungan Tarim), Tiongkok
Dhetil ukiran kain sing dianggo Prajnaparamita, reca seka Jawa Wétan ing abad ka-13. Ukiran kembang-kembang sing rumit iki mèmper karo bathik Jawa jaman saiki.

Seni gawé kelir ing kain kanthi migunakaké malam iku tèknik lawas saka jaman kuna. Panemon ing Mesir nuduhaké yèn cara iki wis ditemokaké ing abad ka-4 SM, kanthi ditemokaké kain bungkus mumi sing dilapisi malam kanggo gawé pola. Ing Asia, tèknik kaya bathik uga ditrapaké ing Tiongkok jaman Wangsa Tang (618-907) sarta ing India lan Jepang jaman Periodhe Nara (645-794). Ing Afrika, tèknik kaya bathik ditepungi Suku Yoruba ing Nigeria, sarta Suku Soninke lan Wolof ing Senegal.

Ing Indonésia, bathik dipercaya wis ana wiwit jaman Majapahit, lan dadi populèr nalika pungkasané abad XVIII utawa wiwitané abad XIX. Bathik kang diasilké ya iku kabèh bathik tulis nganti wiwitané abad XX lan bathik cap nembé ditepungi sakwisé ana Perang Donya I utawa taun 1920-an.[2] Tembung "bathik" asalé saka basa Jawa, nanging bathik ana ing Jawa ora kacathet sajarah metuné. G.P. Rouffaer duwé pandhapat yèn tèknik bathik iki dimungkinaké ana lan ditepungaké saka India utawa Srilangka nalika abad kaping 6 utawa kaping 7. Sakliyané iku, J.L.A. Brandes (arkéolog saka Walanda) lan F.A. Sutjipto (arkéolog saka Indonésia) duwé kapercayan yèn tradhisi bathik ya iku asli saka laladan kaya Toraja, Flores, Halmahera, lan Papua. Wewengkon-wewengkon mau dudu wewengkon kang kena prabawa saka Hindhuisme ananging bisa dingertèni yèn wewengkon mau duwé tradhisi kuna kanggo gawé bathik.[3]

G.P. Rouffaer uga nglapuraké yèn pola gringsing wis ditepungi wiwit abad kaping 12 ing Kediri, Jawa Wétan. Dhèwèké uga nyimpulaké yèn pola kaya mau iku mung bisa digawé nganggo wewujududan kang jenengé canthing, mula dhèwèké banjur duwé pendhapat yèn canthing ditemokaké ing Jawa ana ing jaman semono.[3] Dhetil ukiran kain kang mèh kaya pola bathik dianggo déning Prajnaparamita, ya iku ana ing reca dèwi kawicaksanan buddhis saka Jawa Wétan abad kaping 13.

Dhetil klambi kang nampilaké pola sulur wit-witan lan kembang-kembang kang angèl mèh kaya pola bathik tradhisional Jawa kang bisa ditemokaké jaman saiki. Iki nudhuhaké yèn gawé pola bathik paling angèl lan mung bisa digawé nganggo canthing wis ana ing Jawa wiwit abad kaping 13 utawa malah sadurungé iku uga wis ana.

Legendha ana ing literatur Melayu abad kaping 17, Sulalatus Salatin nyritakaké Laksamana Hang Nadim kang diwènèhi préntah déning Sultan Mahmud kanggo berlayar menyang India kanggo golèk 140 lembar kain serasah kanthi pola 40 jinis kembang ana ing saben lembaré. Merga ora bisa netepi wajib kang diwènèhké Sultan Mahmud, dhèwèké banjur gawé dhéwé kain-kain mau. Nanging kapal kang dinggo banjur kèrem ana ing lelaku bali lan mung bisa nggawa patang lembar kang ndadèkaké Sultan kuciwa.[4]

Ana ing literatur Éropah, tèknik bathik iki pisanan dicritaké ana ing buku History of Java (London, 1817) tulisané Sir Thomas Stamford Raffles. Dhèwèké tau dadi Gubernur Inggris ing tlath Jawa nalika jaman Napoleon saka Walanda. Taun 1873 saudagar Walanda Van Rijekevorsel mènèhi saklembar bathik kang olèh nalika ana ing Indonésia marang Museum Etnik ing Rotterdam lan wiwitané abad kaping 19 iku bathik wiwit ana ing mangsa kajayané. Nalika dipamèraké ana ing Exposition Universelle ing Paris taun 1900, bathik Indonésia ngagètaké publik lan seniman.

Budaya bathik[besut | besut sumber]

Bathik ya iku kerajinan kang duwé pangaji seni dhuwur lan dadi bagéan kang ora bisa dipisahaké saka budaya Indonésia (khususé budaya Jawa). Wong wadon Jawa jaman dhisik ndadèkaké ketrampilan ana ing babagan bathik dadi pagawéyan, dadi ing jaman dhisik pagawéyan mbathik duwé kalungguhan kang èksklusif nganti ditemokaké jinis "Bathik Cap" kang ana kamungkinan wong lanang bisa mlebu ana ing pagawéyan mbathik iki. Ana pangecualian kanggo fénoména iki, ya iku bathik pesisir kang duwé garis maskulin kaya kang ana ing motif bathik "Mega Mendhung", bathik saka laladan pesisiran biasané dilakokaké denong para wong lanang. Tradhisi mbathik wiwitané dadi tradhisi kang turun temurun, iku ndadèkaké sok sok motif bathik bisa dingertèni yèn iku bathik saka kulawarga ngendi. Motif bathik kang dinggo bisa nuduhaké statusé wong. Saiki ana motif bathik khusus kang dinggo déning para kulawarga ing Kraton Yogyakarta lan Kraton Surakarta. Bathik dadi salah siji warisan leluhur Jawa kang nganti saiki isih ana. Bathik pisanan ditepungaké menyang nagara manca déning Présidhèn Soeharto, ya iku nalika ana ing konfrènsi PBB.

Piranti kanggo gawé bathik[besut | besut sumber]

Piranti kanggo gawé bathik ing Muséum Nasional Indonésia. Saka ndhuwur tengah: canthing, saka kiwa nengen: sikat kayu kanthi rambut serat klapa, kaliper wesi kanggo ngukur, uga kaliper, panjepit, palu, lan file.

Cara gawé bathik[besut | besut sumber]

Awalé bathik digawé ing sandhuwuré bahan kanthi werna putih sing kagawé saka kapas sing diarani kain mori. Diwasa iki bathik uga digawé ing sandhuwuré bahan liya kayata sutra, poliester, rayon lan bahan sintetis liyané.

Motif bathik dibentuk nganggo cuwéran lilin kanthi migunakaké alat sing diarani canthing kanggo motif alus, utawa kuwas kanggo motif mawa ukuran gedhé, saéngga cuwéran lilin mresep jroning serat kain. Kain sing wis dilukis nganggo lilin banjur dicelup kanthi werna sing dikarepaké, biasané diwiwiti saka werna-werna enom. Panyelupan banjur dilakokaké kanggo motif liya kanthi werna luwih tuwa utawa peteng. Sawisé makaping-kaping ngliwati prosès pawernan, kain sing wis dibathik dicelupaké menyang bahan kimia kanggo nglarutaké lilin.

Motif[besut | besut sumber]

Jinis motif bathik[besut | besut sumber]

Banji[besut | besut sumber]

Banji ya iku motif bathik kang isih dianggo déning bathik Banyumas kang digawé kanthi motif gedhé lan wernané soklat utawa ireng sarta digawé sacara bedésan.[5] Bedésan ya iku salah sijiné cara nggawé bathik tanpa ngilangi lilin bathik ing tengah-tengah prosèsé nggawé bathik kanthi prosès kang diwalik ya iku dicet ing tèmbok lan dicelup soga, dicap klowong, dicelup wedel banjur dilorod.[5]

Jinising motif banji ya iku[5]:

  • Banji guling.[5]
  • Banji bengkok.[5]
  • Banji kacip.[5]
  • Banji kerton.[5]

Ceplok[besut | besut sumber]

Ceplokan utawa ceplok ya iku motif bathik kang ing njeroné ana gambar-gambar kang wujudé bunderan, rosèt, lintang lan variasi liyané.[5] Kanthi gambar kang ana ing motif ceplokan iku isih ngandhut segi papat lan bunderan, semono uga motif ceplok uga bisa digolongake ing motif géometris.[5]

Motif ceplok dijupuk saka kang nggawé sapisanan ya iku[5]:

  • Ceplok Purbonagara[5]
  • Ceplok Madu Sumirat[5]
  • Ceplok Sirat Madu[5]
  • Ceplok Cakrakusuma[5]

Motif ceplok kapérang saka ornamèné ya iku[5]:

  • Ceplok Kembang Jeruk[5]
  • Ceplok Manggis[5]
  • Ceplok Salak Sategal[5]
  • Ceplok Supit Urang[5]
  • Ceplok Cakar Pitik[5]
  • Ceplok Gandosan[5]
  • Ceplok Kembang Waru[5]
  • Ceplok Lung Slop[5]
  • Ceplok Gambir Saketi[5]

Motif ceplok kapérang saka asal laladan ya iku[5]

  • Ceplok Kretek[5]
  • Ceplok Nagasari[5]
  • Ceplok Karang Madura[5]

Motif bathik miturut laladan asal[besut | besut sumber]

Bathik Cirebon

Jinising bathik[besut | besut sumber]

Jinising bathik miturut tèknik:

  • Bathik tulis ya iku kain kang dihias kanthi tèkstur lan corak bathik digawé nganggo tangan.[7] Cara nggawé bathik iki kira-kira mbutuhaké wektu antarané 2 nganti 3 sasi.[7]
  • Bathik cap ya iku kain kang dihias kanthi tèkstur lan corak bathik kang dibentuk nganggo cap (biasané digawé saka tembaga).[7] Prosès kanggo gawé bathik cap iku kira-kira mbutuhaké wektu 2-3 dina.[7]
  • Bathik lukis ya iku bathik kang digawé kanthi cara nglukis langsung ana ing kain putih.[7]

Cathetan sikil[besut | besut sumber]

<references>

  1. ^ (en)www.unesco.org
  2. ^ (id)pesonabatik.site40.net
  3. ^ a b Iwan Tirta, Gareth L. Steen, Deborah M. Urso, Mario Alisjahbana, 'Batik: a play of lights and shades, Volume 1', By Gaya Favorit Press, 1996, ISBN 979-515-313-7, 9789795153139
  4. ^ Dewan sastera, Volume 31, Issues 1-6 By Dewan Basa dan Pustaka
  5. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab (id)www.gusbud.web.id
  6. ^ a b c d e f g h (id)kompas 6 Juni 2011. (2011). Merajut Nusantara Melalui Rajutan Batik. Jakarta: Kompas
  7. ^ a b c d e (id)www.anekaartikel.com
Sumber artikel punika saking kaca situs web: "https://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Bathik&oldid=1081840"