Getih

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa

Getih (diucapaké: [gətih], [gəti], [gətɪh], [gətɛh]; basa krama: rah utawa ludira utawa rudira) iku cuwèran sing ana ing kabèh kéwan tingkat dhuwur sing duwé fungsi ngirimaké dat-dat lan oksigen sing dibutuhaké déning jaringan awak, ngangkud bahan-bahan kimia asil metabolisme, lan uga minangka pertahanan awak saka virus utawa bakteri. Istilah medis sing ana gayutané kaliyan getih diwiwiti kanthi tembung hemo- utawa hemato- sing asalé saka basa Yunani haima tegesé getih.

Ing serangga, getih (utawa luwih dikenal minangka hemolimfe) ora kalibat ing parédharan oksigen. Oksigèn ing serangga diédharaké liwat sistém trakéa arupa saluran-saluran sing nyaluraké udara kanthi langsung nuju jaringan awak. Getih serangga ngangkud dat nuju jaringan awak lan nyingkiraké bahan sisa métabolisme.

Ing kéwan liya, fungsi utama getih ya iku ngangkud oksigèn saka paru-paru utawa insang nuju jaringan awak. Ing getih kakandhut hemoglobin sing fungsiné minangka pangiket oksigèn. Ing sabagéan kéwan ora duwé balung mburi utawa invertebrata sing ukurané cilik, oksigèn langsung ngresep nuju njeron plasma getih amarga protein panggawa oksigèné kalarut kanthi bébas. Hemoglobin arupa protèin pangangkut oksigèn paling éféktif lan ana ing kéwan-kéwan kang duwé balung mburi utawa vertebrata. Hemosianin, sing wernané biru, ngandhut tembaga, lan digunakaké déning kéwan crustaceae. Nus migunakaké vanadium kromagen (wernané ijo enom, biru, utawa kuning oranye).

Getih manungsa[besut | besut sumber]

Getih manungsa iku cuwéran jaringan awak. Fungsi mliginé iku ngangkud oksigen sing diperlokaké déning sel-sel saawak. Getih uga nyuplai jaringan awak kanthi nutrisi, ngangkud dat-dat sisa metabolisme, lan manéka warna bahan panyusun sistém imun. Tujuané ngreksa awak saka manéka warna penyakit. Hormon-hormon saka sistém endokrin uga diédharaké liwat getih.

Getih manungsa wernané abang, antarané abang cerah yèn akèh ngandhut oksigen tekan abang tuwa yèn kakurangan oksigen. Werna abang ing getih disebabaké déning hemoglobin, protein ambegan (respiratory protein) sing ngandhut wesi ing wangun heme, sing arupa papan kaiketé molekul-molekul oksigen.

Manungsa duwé sistém parédharan getih katutup sing tegesé getih mili ing pambuluh getih lan disirkulasèkaké déning jantung. Getih dipompa déning jantung nuju paru-paru kanggo mbuwang sisa metabolisme arupa karbon dioksida lan nyerep oksigen liwat pambuluh arteri pulmonalis, banjur digawa bali nuju jantung liwat vena pulmonalis. Sawisé iku getih dikirimaké nuju kabèh awak déning saluran pambuluh getih aorta. Getih ngédharaké oksigen nuju kabèh awak liwat saluran alus getih sing disebut pambuluh kapiler. Getih banjur bali nuju jantung liwat pambuluh getih vena cava superior lan vena cava inferior.

Getih uga ngangkud bahan bahan sisa metabolisme, obat-obatan lan bahan kimia asing nuju ati kanggo diurèkaké lan nuju ginjal kanggo dibuwang minangka uyuh.

Komposisi[besut | besut sumber]

Getih kapérang saka sapérangan jinis korpuskula sing mbentuk 45% péranganing getih. Pérangan 55% liyané arupa cuwéran semu kuning sing mbentuk medium cuwéran getih sing disebut plasma getih.

Korpuskula getih kapérang saka:

Eritrosit ora duwé nukleus sel uga organela, lan ora dianggep sel saka segi biologi. Eritrosit ngandhut hemoglobin lan ngédharaké oksigen. Sel getih abang uga duwé peran ing panenton golongan getih. Penyakité wong kang kakurangan eritrosit iku anemia.
  • Keping-keping getih utawa trombosit (0,6 - 1,0%)
Trombosit duwé tanggung jawab ing prosès pangenthelan getih.
Leukosit duwé tanggung jawab marang sistém imun awak lan tugasé musnahaké brang-barang sing dianggep asing lan mbebayani déning awak, umpamané virus utawa bakteri. Leukosit duwé sipat amuboid utawa ora duwé wangun sing tetep. Penyakit wong sing kaluwihan leukosit iku leukimia, éwadéné penyakité wong sing kakurangan leukosit iku leukopenia.

Plasma getih dhasaré iku larutan banyu sing ngandhut :

Kasehatan[besut | besut sumber]

Tatu bisa njalari kélangan getih sing parah. Trombosit marakaké getih ngenthel, nutup tatu cilik, nanging tatu gedhé perlu rikat dirawat kanggo nyegah dumadiné kakurangan getih. Karusakan ing organ njero bisa njalari tatu njero sing parah utawa hemorrhage.

Hemofilia arupa kalainan genetik sing njalari kagagalan fungsi ing pangenthelan getih sawijining wong. Akibaté, tatu cilik bisa mbebayani nyawa.

Leukemia arupa kanker ing jaringan awak pambentuk sel getih putih. Penyakit iki dumadi amarga kasalahan ing pawilahan sel getih putih kang njalari cacahé sel getih putih mundhak lan banjur mangan sèl getih putih sing normal.

Panggetihan gedhé, amarga kacilakan utawa dudu (kaya ing oprasi), lan uga penyakit getih kaya anemia lan thalassemia, sing merlokaké transfusi getih. Sapérangan nagara duwé bank getih kanggo nyukupi panyuwunan kanggo transfusi getih. Panampa getih perlu duwé jinis getih sing padha karo panyumbang.

Getih uga arupa salah siji "vektor" ing panularan penyakit. Salah siji conto penyakit sing bisa ditularaké liwat getih ya iku AIDS. Getih sing ngandhut virus HIV saka makluk urip sing HIV positif bisa nular marang makluk urip liya liwat sentuhan antarané getih karo getih, sperma, utawa cuwéran awak makluk urip kasebut. Amarga panularan penyakit bisa dumadi liwat getih, objèk sing ngandhut getih dianggep biohazard utawa ancaman biologis.

Ing manéka warna kapentingan diagnosis penyakit, tekanan getih duwé peranan sing wigati banget.

Kapercayan[besut | besut sumber]

Amarga getih duwé fungsi wigati sing gedhé marang kauripan, getih dikaitaké marang sapérangan kapercayan.

  • Umat Kristen percaya manawa anggur upacara Ékaristi nglambangaké getih Yesus Kristus sing disokaké kanggo nebus dosa manungsa.
  • Vampir iku makluk fiksi sing dipercayani terus urip kanthi ngisep getih wong sing isih urip.
  • Agama Islam nglarang panganuté mangan/ngombé getih.
  • Ing téyori Abad Pertengahan salah siji saka papat unsur awak, getih dikaitaké marang unsur geni lan ‘’riang’’ lan ‘’pelahap’’ sing dikenali minangka duwé pawatakan "berdarah".

Pirsanana uga[besut | besut sumber]

Pranala njaba[besut | besut sumber]