Menyang kontèn

Wong Melayu

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna mardika basa Jawa

Wong Melayu
Orang Melayu
أورڠ ملايو
Siti Nurhaliza Mahathir Mohammad Sheikh Muszaphar Shukor
Amir Hamzah Raja Ali Haji Hamzah Haz
Siti Nordiana
Sakarepe: Siti Nurhaliza • Mahathir Mohammad • Sheikh Muszaphar Shukor

Kaloro: Amir Hamzah • Raja Ali Haji • Hamzah Haz

Katelu: Siti Nordiana
Gunggung cacah jiwa
(u. 40.000.000 jiwane)
Tlatah mawa cacah jiwa akèh
Malaysia Malaysia20.749.378 (2010 prakiraan)[1]
Brunéi Darussalam Brunéi Darussalam501.902 (2010 prakiraan)[2]
Indhonésia Indonésia8.789.585 (2010 prakiraan)[3][4]
Thai Thailand5.354.475 (2010 prakiraan)[5][6]
Singapura Singapura1.003.449 (2010 prakiraan)[7]
Filipina Pilipina2.000.000
Liga Arab Nagara-nagara Arab~50.000[8][9]
Basa
Basa Malayu, Basa Indhonésia, Basa Thai, Basa Arab, Basa Inggris, lan Basa Tamil
Agama
Islam
Golongan ètnik magepokan
Acèh, Banjar, Minang, Kerinci, Tidung, Laut, Betawi
Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara akad nikah. Penganten kakung nganggo baju melayu nganggo songkok lan songkèt, dene penganten putri nganggo baju kurung nganggo tudong.
Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, 1887)

Wong Melayu (Malayu: Melayu; Jawi: ملايو) minangka klompok suku bangsa Austronésia utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging Sumatra, kidul Thailand, pesisir kidul Burma, pulo Singapura, Borneo pesisir kalebu Brunei, Kalimantan Kulon, Kalimantan Wétan lan Sarawak lan Sabah pesisir, Pilipina sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka "Dunia Melayu". Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern Malaysia, Indhonésia, Singapura, Brunei, Burma, Thailand, lan Filipina.

Malah, akéh komunitas Minangkabau, Mandailing, lan Dayak sing pindhah menyang pesisir wétan Sumatra lan pesisir kulon Kalimantan, ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing Sri Lanka, Kapuloan Cocos (Keeling) (Cocos Malays), lan Afrika Kidul (Cape Malays).

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku Austronésia lan Austroasia sing nganggo basa Malayu sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane Brunéi, Kedah, Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, Melayu, lan Sriwijaya.[10][11]

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta Batak, Dayak, Wong Asli, lan Wong Laut, sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah "Melayu" wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing "Donya Melayu"; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang ("pedagang") lan umume asale saka Indhonésia kayata wong Acèh, Banjar, Bugis, Mandailing, Minangkêbo lan Jawa.

Etimologi

[besut | besut sumber]
Kompleks Candhi Muaro Jambi ing Jambi, sacara historis ana hubungane karo Kerajaan Melayu pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.
Bukit Seguntang ing Palémbang. Miturut Sejarah Melayu, bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing Sumatra, Semenanjung Malaya, lan Kalimantan.

Literatur epik Sajarah Melayu nggandhengake asal-usul etimologis "Melayu" karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing Sumatra, Indhonésia. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang Kali Musi ing Palémbang, dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing Jambi.[12]:298 Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu melaju, gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese "nyepetake", digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.[13]

Minangka jeneng panggonan (toponim)

[besut | besut sumber]

Sadurungé abad kaping 15, istilah "Melayu" lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah Selat Malaka sacara umum.[14]

  • Malaya Dwipa, "Malaya Dvipa", diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo Sumatra,[15] nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.[16][17][18][19][20]
  • Maleu-kolon – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya Ptolemy, Geographia.[21]
  • Mo-lo-yu – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka Dinasti Tang sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan Mo-Lo-Yu dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga (Sriwijaya). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha (Kedah) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.[22] Ana téori populer sing nggandhèngaké Mo-Lo-Yu karo Jambi ing Sumatra,[23] nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan "layar setengah dalan antara Ka-Cha (Kedah) lan Bogha (Palembang)". Ing jaman Dinasti Yuan (1271–1368) lan Dinasti Ming (1368–1644), tembung Ma-La-Yu kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku "Bôk-lá-yù", "Mók-là-yū" (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu Xuanzang) lan Wú-laī-yû (無来由).
  • Malaiyur – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni "gunung sing kuwat minangka benteng" sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya (Palémbang),[24]:77–78, 170 bisa uga ana ing situs arkeologi Muaro Jambi.[25]:405
  • Malai – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 Muhammad al-Idrisi ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).[26][27]
  • Bhūmi Mālayu – (secara harfiah "Tanah Malayu"), transkripsi saka Prasasti Padang Roco taun 1286 M dening Slamet Muljana.[28] Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
  • Ma-li-yu-er – kasebut ing babad Wangsa Yuan, nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.[29] Kronik kasebut nyatakake: "..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...". Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: "Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er".[30]
  • Malauir – kasebut ing cathetan Marco Polo minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,[31][32] bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
  • Malayapura – (sacara harfiah "kutha Malaya" utawa "bètèng Malaya"), sing ditulis ing prasasti Amoghapasa sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening Adityawarman kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung Jawa mlayu (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu melaju (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen Iskandar Shah menehi jeneng Malaios (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen Parameswara mlayu (malayo) saka kerajaan Palembang menyang Malaka.[33]

Minangka jeneng ètnis (etnonim)

[besut | besut sumber]
Wong Melayu ing Malaka
Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
Pasangan Melayu
Ilustrasi pasangan Melayu, saka Reise nach Batavia, antarane taun 1669 lan 1682
Tari Joget
Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka

Tembung "Melayu" minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane wong Jawa lan Thai.[34] Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa chiara Malaiu ('cara Melayu') digunakaké ing maritim Asia Kidul-wétan, kanggo nyebut al parlare de Malaea (basa Italia kanggo "ngomong babagan Malaka").[35]

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. Hikayat Hang Tuah (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; Brunéi, nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. Hikayat Patani (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka basa Malayu, istilah kuwi mung digunakaké kanggo Johor. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). Hikayat Aceh (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.[36][37]

Asal-usul

[besut | besut sumber]
Sekelompok wong lanang saka Brunéi Darussalam nganggo sandhangan jinis Cekak Musang, dienggo bareng karo songkèt (kiwa paling adoh) lan kain sarung.

Modhél Proto-Melayu

[besut | besut sumber]

Uga dikenal minangka Melayu asli (wong Melayu asli) utawa Melayu purba (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.[38] Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.[39] The Encyclopedia of Malaysia: Early History (Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:

  • Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang Semenanjung Malaya. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.[40]
  • Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane Niu Sélan lan Madhagaskar. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.[40]
  • Teori Taiwan (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang Taiwan (pribumi Taiwan saiki minangka keturunane), banjur menyang Filipina lan mengko menyang Kalimantan (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) (Dayak saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang Sulawesi lan ana sing menyang Jawa, lan Sumatra, sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka Viètnam lan Kamboja. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.[41]

Deutero-Melayu

[besut | besut sumber]
Wanita saka Palémbang nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka Songkèt. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.

Wong Deutero-Melayu iku wong Jaman Wesi sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.[42][43][44] Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.[45] Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.[46]

Ekspansi saka modhél Sundaland

[besut | besut sumber]

Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.[47] Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat Asia Kidul-wétan; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.[48][49]

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.[50][51][52]

Bukti genetik

[besut | besut sumber]

Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura, Indhonésia, lan Sri Lanka nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.[53]

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani 'East- and Southeast Asian lineage' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo Austroasia, nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing Taiwan lan Filipina sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan Polinésia metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.[54][55]

Budaya

[besut | besut sumber]

Agama

[besut | besut sumber]
Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing Brunéi Darussalam ing wayah wengi Ramadhan. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (Monarki Islam Melayu) minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.

Komunitas Melayu wiwitan umumé animis, percaya marang anané semangat (roh) ing saben bab.[56] Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama Hindhu lan Buda dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte Sunni ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama Hindu, sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, Islam bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.[57] Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam[58] lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.[57] Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku masuk Melayu (mlebu keMelayuan).[59]

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme Sufisme wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.[60] Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi[61]) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival mandi safar (adus Safar), festival adus kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.[62]

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam Sunni[63] lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - Hari Raya Aidilfitri, Hari Raya Aidiladha, Awal Muharram, lan Maulidur Rasul. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

Arsitèktur

[besut | besut sumber]
Delengen uga: Omah Melayu
Omah tradhisional Melayu ing Kedah, dihias nganggo panel ukiran khas Semenanjung Melayu sisih lor.

Omah Melayu nuduhake papan panggonan vernakular wong Melayu, sawijining klompok etno-linguistik sing manggon ing Sumatra, pesisir Kalimantan, lan Semenanjung Malaya.

Wangun arsitèktur tradhisional, kaya ta atap sing cocog karo gaya tropis lan proporsi sing harmonis kanthi unsur dekoratif dianggep isih nduweni nilai budaya sing gedhe dening akeh wong ing wilayah kasebut. Nanging, bangunan-bangunan iki mbutuhake perawatan sing signifikan dibandhingake karo konstruksi modern; kayata tantangan kanggo njaga bahan utama, kayu, saka efek bosok cuaca tropis uga serangan rayap. Katrampilan konstruksi vernakular iki saya ilang amarga Malaysia nerusake proses industrialisasi, dene ing Indhonésia omah-omah tradhisional kaya ngono isih lestari ing wilayah pedesaan. Senajan transformasi urban ing Singapura wis ngilangi meh kabeh wilayah urban Melayu, sawetara omah sing nampilake arsitèktur vernakular iki isih lestari, utamane ana ing pulo lepas pantai Pulau Ubin.[butuh sitiran] Upaya kanggo nglestarikake gaya arsitektur asli kepulauan Indonesia wis ditindakake liwat dokumentasi lan replika kreasi ing paviliun provinsi ing Taman Mini Indonésia Indah, Jakarta.

Basa

[besut | besut sumber]
Prasasti Kedukan Bukit ditulis nganggo aksara Pallawa. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.
Delengen uga: Aksara Gundhil

Basa Malayu iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek basa Melayu digunakake minangka basa resmi ing Brunéi Darussalam, Indhonésia, Malaysia, lan Singapura. Basa iki uga dicaturaké ing Thailand kidul, Kapuloan Cocos, Pulo Natal, lan Sri Lanka. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.[64]

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing Asia Kidul-wétan. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.[65] Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata Arab lan Pèrsi kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. Aksara Arab sing diadaptasi sing diarani Jawi digunakake kanggo ngganti aksara Kawi, terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah Asia Kidul-wétan. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional[66] lan ngasilake lingua franca sing diarani Bahasa Melayu pasar ("Bazaar Melayu") utawa Bahasa Melayu rendah ("Melayu Endhek"), beda karo Bahasa Melayu Tinggi ("Melayu Luhur") ing Malaka.[67] Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta basa Malayu Ambon, Malayu Manado, lan basa Batawi.[68]

Para panulis Éropa ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka "basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya basa Latin ing Eropa".[69] Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.[70] Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing Singapura lan Malaysia, lan iki dadi dhasar asli kanggo basa Indhonésia sing wis distandardisasi.[66][71][72][73]

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong Bangka, Brunéi, Jambi, Kelantan, Kedah, Negeri Sembilan, Palémbang, Pattan, Sarawak, Terengganu, lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo aksara Pallawa, Kawi, lan Réncong. Sawisé tekané Islam, aksara Jawi sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing Brunéi Darussalam lan minangka aksara alternatif ing Malaysia.[74] Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi[75] sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo basa Malayu ing Malaysia, Singapura, lan Indhonésia, lan aksara resmi ing Brunéi Darussalam.

Musik

[besut | besut sumber]

Musik Melayu iku sawijining genre musik tradhisional sing asale lan berkembang ing pesisir wétan Sumatra, Kalimantan, lan Semenanjung Malaya.[76] Musik iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.[77][78] Sing menarik saka genre musik iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas Melayu, lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo musik pop, rock, lan dangdut. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta Indhonésia, Malaysia, Singapura, lan Brunéi Darussalam.

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi rebana sing diarani Kompang saka Ponorogo, petik gambus, gesekan piyul, nabuh akordeon, swara gong, lan tiupan serunai. Iki dipengaruhi dening budaya tanah Arab lan Éropa tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era "puncak kejayaan" ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan band Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

Seni pertunjukan

[besut | besut sumber]
Pagelaran Joget Gamelan, 1937

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna gong nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga drum kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka rebana ubi gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti rebana cilik (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.[79]

Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening UNESCO.

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku nehara (kendang), gendang (kendang sirah loro), nafiri (trompet), serunai (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.[80]

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka Wayang Kulit, ing ngendi crita-crita saka epik Hindhu; Ramayana & Mahabharata dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; Wayang Gedek, Wayang Purwa, Wayang Melayu lan Wayang Siam.[81][82][83] Sanajan mangkono, seni lan crita Wayang Purwa lan Wayang Siam nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene Wayang Melayu lan Wayang Gedek nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater Bangsawan, Dondang Sayang seneng balada lan tari Mak Inang saka Kasultanan Malaka, Jikey lan Mek Mulung saka Kedah, tari Asyik lan drama tari Menora saka Patani lan Kelantan, Tari Ulek mayang lan Rodat saka Trengganu, Teater Boria saka Penang, Tari Canggung saka Perlis, Lagu-lagu narasi Mukun saka Brunéi Darussalam lan Sarawak,[84][85] lan Gending Sriwijaya saka Palémbang, lan Serampang Dua Belas saka Serdang.[85] Zapin Api firedance saka Riau lan Dikir barat Singapura saka Singapura.

Seni rupa

[besut | besut sumber]
Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade sunat agung pangeran Kelantan.

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka seni visual Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ukir, dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.[86]

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.[87]

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

Sub-ètnis

[besut | besut sumber]
Delengen uga: Wong Melayu Malaysia and Wong Melayu Indhonésia

Deleng uga

[besut | besut sumber]

Cathetan suku

[besut | besut sumber]
  1. ↑ Economic Planning Unit (Malaysia) 2010
  2. ↑ "CIA World Factbook 2012
  3. ↑ Badan Pusat Statistika Indonesia 2010
  4. ↑ Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census
  5. ↑ CIA World Factbook 2012
  6. ↑ World Directory of Minorities and Indigenous Peoples 2005
  7. ↑ CIA World Factbook 2012
  8. ↑ "Jejak Melayu di bumi anbiya". Utusan Online. Diarsip saka sing asli ing 15 Sèptèmber 2018. Dibukak ing 2 Juli 2026.
  9. ↑ "Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah". Kosmo Online. Diarsip saka sing asli ing 15 Sèptèmber 2018. Dibukak ing 2 Juli 2026.
  10. ↑ Milner 2010, kc. 24, 33.
  11. ↑ Barnard 2004, kc. 7 & 60.
  12. ↑ Reid, Anthony (Oktober 2001). "Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities". Journal of Southeast Asian Studies. 32 (3): 295–313. doi:10.1017/S0022463401000157. PMID 19192500.
  13. ↑ Melebek & Moain 2006, kc. 9–10.
  14. ↑ Barnard 2004, kc. 3.
  15. ↑ Deka 2007, kc. 57.
  16. ↑ Pande 2006, kc. 266.
  17. ↑ Gopal 2000, kc. 139.
  18. ↑ Ahir 1995, kc. 612.
  19. ↑ Mukerjee 1984, kc. 212.
  20. ↑ Sarkar 1970, kc. 8.
  21. ↑ Gerini 1974, kc. 101.
  22. ↑ I Ching 2005, kc. xl–xli.
  23. ↑ Melayu Online 2005.
  24. ↑ Kulke, Hermann; Kesavapany, K.; Sakhuja, Vijay, èd. (2009). Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies.
  25. ↑ Miksic, John M. (2013). Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800. NUS Press. ISBN 978-9971-69-558-3.
  26. ↑ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands. Singapore Bicentennial Office. November 2019.
  27. ↑ Gerini, G. E., & Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs). Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.
  28. ↑ Muljana 1981, kc. 223.
  29. ↑ "Chronicle of Mongol Yuan". guoxue.com (ing basa Tyonghwa). Diarsip saka asliné ing 27 Agustus 2010. Dibukak ing 5 Fèbruari 2026.
  30. ↑ Hall 1981, kc. 190.
  31. ↑ Cordier 2009, kc. 105.
  32. ↑ Wright 2004, kc. 364–365.
  33. ↑ Crawfurd 1856, kc. 244.
  34. ↑ Barnard 2004, kc. 4.
  35. ↑ Milner 2010, kc. 22.
  36. ↑ Milner, Anthony (2011). The Malays. John Wiley & Sons. kc. 91–92. ISBN 978-1-4443-9166-4. Diarsip saka asliné ing 31 Maret 2023. Dibukak ing 5 Fèbruari 2026.
  37. ↑ For the dating of the manuscripts, see Malay Concordance Project. Archived 9 August 2022[Date mismatch] at the Wayback Machine..
  38. ↑ Ryan 1976, kc. 4–5.
  39. ↑ "Orang Asli Population Statistics". Center for Orang Asli Concerns. Diarsip saka sing asli ing 22 Juli 2011.
  40. 1 2 Parthipan, Shalini; Mirianti Ishar, Seri (2022). "Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia" (PDF). Journal Sains Kesihatan Malaysia. 20 (1): 86. Diarsip (PDF) saka asliné ing 16 Oktober 2022. Dibukak ing 24 Maret 2026 – lumantar Journalarticle.ukm.my.
  41. ↑ Barnard 2004.
  42. ↑ Murdock 1969, kc. 278.
  43. ↑ Ooi 2004, kc. 495.
  44. ↑ Anderbeck 2002.
  45. ↑ Jamil Abu Bakar 2002, kc. 39.
  46. ↑ TED 1999.
  47. ↑ Oppenheimer 2006.
  48. ↑ Abdulla et al. 2009.
  49. ↑ Soares, et al. 2008.
  50. ↑ Razak 2012.
  51. ↑ Terrell 1999.
  52. ↑ Baer 1999.
  53. ↑ Deng, Lian; Hoh, Boon-Peng; Lu, Dongsheng; et al. (2015). "Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations". Scientific Reports. 5. Bibcode:2015NatSR...514375D. doi:10.1038/srep14375. PMC 4585825. PMID 26395220.
  54. ↑ Larena, Maximilian; Sanchez-Quinto, Federico; Sjödin, Per; McKenna, James; Ebeo, Carlo; Reyes, Rebecca; Casel, Ophelia; Huang, Jin-Yuan; Hagada, Kim Pullupul; Guilay, Dennis; Reyes, Jennelyn (30 Maret 2021). "Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 118 (13). Bibcode:2021PNAS..11826132L. doi:10.1073/pnas.2026132118. ISSN 0027-8424. PMC 8020671. PMID 33753512.
  55. ↑ Yang, Melinda A. (6 Januari 2022). "A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia". Human Population Genetics and Genomics (ing basa Inggris). 2 (1): 1–32. doi:10.47248/hpgg2202010001. ISSN 2770-5005. Diarsip saka asliné ing 16 Mèi 2022. Dibukak ing 25 Maret 2026.
  56. ↑ Zaki Ragman 2003, kc. 1–6
  57. 1 2 Syed Husin Ali 2008, kc. 57
  58. ↑ Johns & Lahoud 2005, kc. 157.
  59. ↑ Andaya & Andaya 1984, kc. 55.
  60. ↑ Winstedt 1925, kc. 125.
  61. ↑ Burgat 2003, kc. 54.
  62. ↑ Bolton & Hutton 2000, kc. 184.
  63. ↑ "The Malay of Malaysia". Bethany World Prayer Center. Diarsip saka sing asli ing 10 Oktober 2012. Dibukak ing 2 Juli 2026.
  64. ↑ Wright 2007, kc. 492.
  65. ↑ Teeuw 1959, kc. 149.
  66. 1 2 Sneddon 2003, kc. 59
  67. ↑ Sneddon 2003, kc. 84.
  68. ↑ Sneddon 2003, kc. 60.
  69. ↑ Sweeney 1987.
  70. ↑ Van der Putten & Cody 2009, kc. 55.
  71. ↑ Wong 1973, kc. 126.
  72. ↑ Clyne 1992, kc. 413.
  73. ↑ Brown & Ogilvie 2009, kc. 678.
  74. ↑ "Kedah MB defends use of Jawi on signboards". The Star. 2008. Diarsip saka sing asli ing 29 Oktober 2012.
  75. ↑ "Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو)". Omniglot. Diarsip saka asliné ing 26 Juni 2019. Dibukak ing 2 Juli 2026.
  76. ↑ Sahputra, T. W. H., Martarosa, & Warhat, Z. (2019). Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas. Melayu Arts and Performance Journal, 2(2), 191–200.
  77. ↑ Purba, Junaidi; Putri, Sabrina Maulidia; Nelson, Ricky; Silaban, Cahyani Yesika br; Ridho, Muhammad Habibur; Andika, Riki; Sitorus, Christina Harianti; Sa, Maulidha; Dardanila. TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES. Mawadra Lestari Enterprise. kc. 62. ISBN 978-629-95611-1-8.{{cite book}}: CS1 maint: url-status (link)
  78. ↑ Asbullah, Habib; Rizkia, Ayu; Batrisya; Julianto, Deldi; Pangestu, Dimas; Rania, Dinda Safira; Miranti, Dwi; Afrillia, Ega; Irianto, Ega Deni. Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan (ing basa Indonesia). Penerbit Pustaka Rumah C1nta. kc. 95. ISBN 978-623-7961-67-3.{{cite book}}: CS1 maint: url-status (link)
  79. ↑ Moore 1998, kc. 48.
  80. ↑ Marshall Cavendish 2007, kc. 1220.
  81. ↑ Srinivasa 2003, kc. 296.
  82. ↑ Ghulam Sarwar Yousof 1997, kc. 3.
  83. ↑ Matusky 1993, kc. 8–11.
  84. ↑ Marzuki bin Haji Mohd Seruddin 2009.
  85. 1 2 Ahmad Salehuddin 2009
  86. ↑ Said 2005.
  87. ↑ Said 2002.

Pranala njaba

[besut | besut sumber]

Dijupuk saka "https://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Wong_Melayu&oldid=1751212"