Menyang kontèn

Wong Melayu

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna mardika basa Jawa
(Kaelih saka Suku Melayu)

Wong Melayu
Orang Melayu
أورڠ ملايو
Siti Nurhaliza Mahathir Mohammad Sheikh Muszaphar Shukor
Amir Hamzah Raja Ali Haji Hamzah Haz
Siti Nordiana
Sakarepe: Siti Nurhaliza • Mahathir Mohammad • Sheikh Muszaphar Shukor

Kaloro: Amir Hamzah • Raja Ali Haji • Hamzah Haz

Katelu: Siti Nordiana
Gunggung cacah jiwa
(u. 40.000.000 jiwane)
Tlatah mawa cacah jiwa akèh
Malaysia Malaysia20,749,378 (2010 prakiraan)[1]
Brunéi Darussalam Brunéi Darussalam501,902 (2010 prakiraan)[2]
Indhonésia Indonésia8,789,585 (2010 prakiraan)[3][4]
Thai Thailand5,354,475 (2010 prakiraan)[5][6]
Singapura Singapura1,003,449 (2010 prakiraan)[7]
Filipina Pilipina2,000,000
Basa
Basa Malayu, Basa Indhonésia, Basa Thai, Basa Arab, Basa Inggris, lan Basa Tamil
Agama
Islam
Golongan ètnik magepokan
Acèh, Banjar, Minang, Kerinci, Tidung, Laut, Betawi
Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara akad nikah. Penganten kakung nganggo baju melayu nganggo songkok lan songkèt, dene penganten putri nganggo baju kurung nganggo tudong.
Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, 1887)

Wong Melayu (Malayu: Melayu; Jawi: ملايو) minangka klompok suku bangsa Austronésia utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging Sumatra, kidul Thailand, pesisir kidul Burma, pulo Singapura, Borneo pesisir kalebu Brunei, Kalimantan Kulon, Kalimantan Wétan lan Sarawak lan Sabah pesisir, Pilipina sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka "Dunia Melayu". Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern Malaysia, Indhonésia, Singapura, Brunei, Burma, Thailand, lan Filipina.

Malah, akéh komunitas Minangkabau, Mandailing, lan Dayak sing pindhah menyang pesisir wétan Sumatra lan pesisir kulon Kalimantan, ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing Sri Lanka, Kapuloan Cocos (Keeling) (Cocos Malays), lan Afrika Kidul (Cape Malays).

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku Austronésia lan Austroasia sing nganggo basa Malayu sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane Brunéi, Kedah, Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, Melayu, lan Sriwijaya.[8][9]

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta Batak, Dayak, Wong Asli, lan Wong Laut, sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah "Melayu" wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing "Donya Melayu"; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang ("pedagang") lan umume asale saka Indhonésia kayata wong Acèh, Banjar, Bugis, Mandailing, Minangkêbo lan Jawa.

Etimologi

[besut | besut sumber]
Kompleks Candhi Muaro Jambi ing Jambi, sacara historis ana hubungane karo Kerajaan Melayu pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.
Bukit Seguntang ing Palémbang. Miturut Sejarah Melayu, bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing Sumatra, Semenanjung Malaya, lan Kalimantan.

Literatur epik Sajarah Melayu nggandhengake asal-usul etimologis "Melayu" karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing Sumatra, Indhonésia. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang Kali Musi ing Palémbang, dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing Jambi.[10]:298 Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu melaju, gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese "nyepetake", digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.[11]

Minangka jeneng panggonan (toponim)

[besut | besut sumber]

Sadurungé abad kaping 15, istilah "Melayu" lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah Selat Malaka sacara umum.[12]

  • Malaya Dwipa, "Malaya Dvipa", diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo Sumatra,[13] nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.[14][15][16][17][18]
  • Maleu-kolon – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya Ptolemy, Geographia.[19]
  • Mo-lo-yu – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka Dinasti Tang sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan Mo-Lo-Yu dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga (Sriwijaya). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha (Kedah) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.[20] Ana téori populer sing nggandhèngaké Mo-Lo-Yu karo Jambi ing Sumatra,[21] nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan "layar setengah dalan antara Ka-Cha (Kedah) lan Bogha (Palembang)". Ing jaman Dinasti Yuan (1271–1368) lan Dinasti Ming (1368–1644), tembung Ma-La-Yu kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku "Bôk-lá-yù", "Mók-là-yū" (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu Xuanzang) lan Wú-laī-yû (無来由).
  • Malaiyur – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni "gunung sing kuwat minangka benteng" sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya (Palémbang),[22]:77–78, 170 bisa uga ana ing situs arkeologi Muaro Jambi.[23]:405
  • Malai – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 Muhammad al-Idrisi ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).[24][25]
  • Bhūmi Mālayu – (secara harfiah "Tanah Malayu"), transkripsi saka Prasasti Padang Roco taun 1286 M dening Slamet Muljana.[26] Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
  • Ma-li-yu-er – kasebut ing babad Wangsa Yuan, nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.[27] Kronik kasebut nyatakake: "..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...". Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: "Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er".[28]
  • Malauir – kasebut ing cathetan Marco Polo minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,[29][30] bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
  • Malayapura – (sacara harfiah "kutha Malaya" utawa "bètèng Malaya"), sing ditulis ing prasasti Amoghapasa sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening Adityawarman kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung Jawa mlayu (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu melaju (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen Iskandar Shah menehi jeneng Malaios (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen Parameswara mlayu (malayo) saka kerajaan Palembang menyang Malaka.[31]

Minangka jeneng ètnis (etnonim)

[besut | besut sumber]
Wong Melayu ing Malaka
Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
Pasangan Melayu
Ilustrasi pasangan Melayu, saka Reise nach Batavia, antarane taun 1669 lan 1682
Tari Joget
Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka

Tembung "Melayu" minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane wong Jawa lan Thai.[32] Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa chiara Malaiu ('cara Melayu') digunakaké ing maritim Asia Kidul-wétan, kanggo nyebut al parlare de Malaea (basa Italia kanggo "ngomong babagan Malaka").[33]

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. Hikayat Hang Tuah (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; Brunéi, nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. Hikayat Patani (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka basa Malayu, istilah kuwi mung digunakaké kanggo Johor. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). Hikayat Aceh (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.[34][35]

Asal-usul

[besut | besut sumber]
Sekelompok wong lanang saka Brunéi Darussalam nganggo sandhangan jinis Cekak Musang, dienggo bareng karo songkèt (kiwa paling adoh) lan kain sarung.

Modhél Proto-Melayu

[besut | besut sumber]

Uga dikenal minangka Melayu asli (wong Melayu asli) utawa Melayu purba (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.[36] Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.[37] The Encyclopedia of Malaysia: Early History (Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:

  • Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang Semenanjung Malaya. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.[38]
  • Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane Niu Sélan lan Madhagaskar. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.[38]
  • Teori Taiwan (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang Taiwan (pribumi Taiwan saiki minangka keturunane), banjur menyang Filipina lan mengko menyang Kalimantan (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) (Dayak saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang Sulawesi lan ana sing menyang Jawa, lan Sumatra, sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka Viètnam lan Kamboja. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.[39]

Deutero-Melayu

[besut | besut sumber]
Wanita saka Palémbang nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka Songkèt. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.

Wong Deutero-Melayu iku wong Jaman Wesi sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.[40][41][42] Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.[43] Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.[44]

Ekspansi saka modhél Sundaland

[besut | besut sumber]

Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.[45] Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat Asia Kidul-wétan; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.[46][47]

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.[48][49][50]

Bukti genetik

[besut | besut sumber]

Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura, Indhonésia, lan Sri Lanka nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.[51]

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani 'East- and Southeast Asian lineage' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo Austroasia, nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing Taiwan lan Filipina sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan Polinésia metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.[52][53]

Sub-ètnis

[besut | besut sumber]
Delengen uga: Wong Melayu Malaysia and Wong Melayu Indhonésia

Cathetan suku

[besut | besut sumber]
  1. ↑ Economic Planning Unit (Malaysia) 2010
  2. ↑ "CIA World Factbook 2012
  3. ↑ Badan Pusat Statistika Indonesia 2010
  4. ↑ Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census
  5. ↑ CIA World Factbook 2012
  6. ↑ World Directory of Minorities and Indigenous Peoples 2005
  7. ↑ CIA World Factbook 2012
  8. ↑ Milner 2010, kc. 24, 33.
  9. ↑ Barnard 2004, kc. 7 & 60.
  10. ↑ Reid, Anthony (Oktober 2001). "Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities". Journal of Southeast Asian Studies. 32 (3): 295–313. doi:10.1017/S0022463401000157. PMID 19192500.
  11. ↑ Melebek & Moain 2006, kc. 9–10.
  12. ↑ Barnard 2004, kc. 3.
  13. ↑ Deka 2007, kc. 57.
  14. ↑ Pande 2006, kc. 266.
  15. ↑ Gopal 2000, kc. 139.
  16. ↑ Ahir 1995, kc. 612.
  17. ↑ Mukerjee 1984, kc. 212.
  18. ↑ Sarkar 1970, kc. 8.
  19. ↑ Gerini 1974, kc. 101.
  20. ↑ I Ching 2005, kc. xl–xli.
  21. ↑ Melayu Online 2005.
  22. ↑ Kulke, Hermann; Kesavapany, K.; Sakhuja, Vijay, èd. (2009). Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies.
  23. ↑ Miksic, John M. (2013). Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800. NUS Press. ISBN 978-9971-69-558-3.
  24. ↑ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands. Singapore Bicentennial Office. November 2019.
  25. ↑ Gerini, G. E., & Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs). Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.
  26. ↑ Muljana 1981, kc. 223.
  27. ↑ "Chronicle of Mongol Yuan". guoxue.com (ing basa Tyonghwa). Diarsip saka asliné ing 27 Agustus 2010. Dibukak ing 5 Fèbruari 2026.
  28. ↑ Hall 1981, kc. 190.
  29. ↑ Cordier 2009, kc. 105.
  30. ↑ Wright 2004, kc. 364–365.
  31. ↑ Crawfurd 1856, kc. 244.
  32. ↑ Barnard 2004, kc. 4.
  33. ↑ Milner 2010, kc. 22.
  34. ↑ Milner, Anthony (2011). The Malays. John Wiley & Sons. kc. 91–92. ISBN 978-1-4443-9166-4. Diarsip saka asliné ing 31 Maret 2023. Dibukak ing 5 Fèbruari 2026.
  35. ↑ For the dating of the manuscripts, see Malay Concordance Project. Archived 9 August 2022[Date mismatch] at the Wayback Machine..
  36. ↑ Ryan 1976, kc. 4–5.
  37. ↑ "Orang Asli Population Statistics". Center for Orang Asli Concerns. Diarsip saka sing asli ing 22 Juli 2011.
  38. 1 2 Parthipan, Shalini; Mirianti Ishar, Seri (2022). "Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia" (PDF). Journal Sains Kesihatan Malaysia. 20 (1): 86. Diarsip (PDF) saka asliné ing 16 Oktober 2022. Dibukak ing 24 Maret 2026 – lumantar Journalarticle.ukm.my.
  39. ↑ Barnard 2004.
  40. ↑ Murdock 1969, kc. 278.
  41. ↑ Ooi 2004, kc. 495.
  42. ↑ Anderbeck 2002.
  43. ↑ Jamil Abu Bakar 2002, kc. 39.
  44. ↑ TED 1999.
  45. ↑ Oppenheimer 2006.
  46. ↑ Abdulla et al. 2009.
  47. ↑ Soares, et al. 2008.
  48. ↑ Razak 2012.
  49. ↑ Terrell 1999.
  50. ↑ Baer 1999.
  51. ↑ Deng, Lian; Hoh, Boon-Peng; Lu, Dongsheng; et al. (2015). "Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations". Scientific Reports. 5. Bibcode:2015NatSR...514375D. doi:10.1038/srep14375. PMC 4585825. PMID 26395220.
  52. ↑ Larena, Maximilian; Sanchez-Quinto, Federico; Sjödin, Per; McKenna, James; Ebeo, Carlo; Reyes, Rebecca; Casel, Ophelia; Huang, Jin-Yuan; Hagada, Kim Pullupul; Guilay, Dennis; Reyes, Jennelyn (30 Maret 2021). "Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 118 (13). Bibcode:2021PNAS..11826132L. doi:10.1073/pnas.2026132118. ISSN 0027-8424. PMC 8020671. PMID 33753512.
  53. ↑ Yang, Melinda A. (6 Januari 2022). "A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia". Human Population Genetics and Genomics (ing basa Inggris). 2 (1): 1–32. doi:10.47248/hpgg2202010001. ISSN 2770-5005. Diarsip saka asliné ing 16 Mèi 2022. Dibukak ing 25 Maret 2026.

Pranala njaba

[besut | besut sumber]

Dijupuk saka "https://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Wong_Melayu&oldid=1746152"