Sengkalan

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna mardika basa Jawa
Loncat ke navigasi Loncat ke pencarian

Candrasangkala (aksara Jawa: ꦕꦺꦴꦤ꧀ꦢꦿꦱꦁꦏꦭ) utawa Sengkalan' (aksara Jawa: ꦱꦼꦁꦏꦭꦤ꧀) iku cara nulis taun kang disandhi nganggo ukara. Sengkalan punika kadadosan saking tembung saka+kala+an, lajeng mungel sangkalan; wusananipun luluh dados sengkalan.[1] Panulisan titi mangsa iki asring kagunakaké ing Sastra Jawa Kuna lan Tengahan. Cara macané kanthi diwalik. Tuladha: Sirna ilang krětaning bumi, yèn diterjemahaké dadi angka 0, 0, 4, 1. Diwalik banjur dadi 1400. Tembung “sengkalan”, asalé saka tembung “saka” lan “kala”. Saka utawa çaka iku jenengé bangsa Indhu, kala utawa kala ateges wektu. Sakakala ya iku kalané ana ratu golongan çaka kang jumeneng nata ing tanah Indhu sisih kidul, lan wektu iku wiwitané taun saka, ya iku taun 1 utawa taun 78 Masèhi. Mungguh kang dikarepaké “sengkalan”, ya iku unèn-unèn kang duwé teges angkaning taun. Ing jaman biyèn kang kanggo pétungan ing Tanah Jawa iku taun Saka. Nanging saiki ana kang migunakaké taun rembulan utawa taun candra, ya iku pétungan kang sasiné manut lakuning rembulan, diarani: “Candrasengkala”. Sengkala kang dhedhasar taun srengéngé, banjur diarani: “Suryasengkala”

Werna-warna sengkalan[besut | besut sumber]

Miturut wujudé[besut | besut sumber]

Miturut wujudé, sengkalan iku ana rong warna ya iku:

Miturut jinisé[besut | besut sumber]

Miturut jinisé sengkalan dipérang dadi telu, ya iku:

  • Sengkalan lamba, ya iku sengkalan kang migunakaké tembung-tembung kang prasaja. Tuladha: Buta (5) lima (5) naga (8) siji (1), dadi angkané 5581 lan tegesé taun 1855.
  • Sengkalan miring, ya iku sengkalan kang migunakaké tembung-tembung miring saka watek sengkalan lamba. Tuladha: Lungiding Wasita Ambuka Bawana (1975).
    • Tembung "lungid" tegesé "landhep", kang dikarepaké landheping "gaman". Gaman duwé watek 5.
    • Tembung "wasita" tegesé "pitutur jati", pitutur iku ana gegayutané karo resi, wiku utawa pandhita kang nduwé watek 7.
    • Tembung "Ambuka", kang dikarepaké "lawang" utawa "gapura" kang nduwé watek 9.
    • Tembung "Bawana", kang dikarepaké "bumi" kang nduwé watek 1.
  • Sengkalan memet, ya iku sengkalan kang digawé ora nganggo ukra nanging awujud gambar, reca, candhi, gedhong lan sapanunggalané. Tuladha: Dik (buta) gajah tinunggangan jalma, tegesé 1785 (buta=5, gajah=8, tinunggangan=7, jalma=1).

Tembung lan watek wantuné[besut | besut sumber]

1. Tembung kang duwé watek 1 ya iku:

Tunggal Siji Gusti Nyawiji
Sujanma Jalma Wong Semèdi
Nabi Rupa Maha Iku (buntut)
Rat Jagad Bumi Bawana
Surya Candra Kartika Urip
Putra Wani Tyas Kalbu
Wardaya Raja Ratu Narpa
darani jana janma

2. Tembung kang duwé watek 2 ya iku:

Kalih Dwi Asta Nembah
Nyembah Nétra Caksu Soca
Pandulu Tingal Paningal Kembar
Myat Swiwi Peksi Paksi
paksa (swiwi) Sikara Dresthi Kanthi
Apasang Sungu Talingan Karna
karni kuping drasthi drêsthi
drêstha mata locana danta
untu gadhing buja lêngên
tangan carana sikil yama
paro kêmbar

3. Tembung kang duwé watek 3 ya iku;

Tiga Tri Bahni Geni
Agni Ujwala Murub Urub
Dahana Payudhan Yudha Perang
Kaya (awak) Kadya Kadi Bentèr
Kawruh Guna Wédha Naut
Teken Pawaka Rananggana Brama
huti kurban sajèn jata
jwalana

4. Tembung kang duwé watek 4 ya iku:

Papat Pat Catur Wahana
Warih Dadya Kéblat Suci
Wening Nadi Toya Jaladri
Samodra Tasik Sindu Marta
Karta Masuh Segara Gambiralaya

5. Tembung kang duwé watek 5 ya iku;

Lima Gangsal Panca Pandawa
Wisik Gati Indriya Parastra
Gaman Panah Pusaka Lungid
Landhep Guling Diyu Dik
Buta Yaksa Raseksa Raseksi
Wil Galak Tata Maruta
Bayu Samirana Angin Marga
pawana danawa gata gati
harsaya bungah sênêng hru
panah indriya ati karêp
tata (tatagata)

6. Tembung kang duwé watek 6 ya iku:

Nem Sad Rasa Hartati
Sarkara Tikta Obah Oyag
Kayu Wreksa Prabatang Lindhu
Mangsa Naya Wayang Ilat
rêtu tikta pêru kasaya
gurih lawana uyah asin
lêgi lêngka pait masa
sasi

7. Tembung kang duwé watek 7 ya iku:

Pitu Sapta Prawata Giri
Arga Gunung Acala Pandhita
Resi Wiku Sogata Swara
Dwija Wulang Mulang Weling
Wasita Tunggang Titihan Titih
Turangga Aswa Kuda Jaran
Sabda arditi biksu biksuka
hangsa yati Muni

8. Tembung kang duwé watek 8 ya iku:

Wolu Astha Basu Basuki
Slira Murti Bujangga Pujangga
Manggala Taksaka Ula Naga
Sarpa Sawer Dwipa Bajul
Liman Dwipangga Èsthi Gajah
Dirada Kunjara Tanu Madya
hasti jihmaga bujaga murti
sarira awak

9. Tembung kang duwé watek 9 ya iku:

Sanga Sang Nawa Déwa
Dwara Lawang Kori Gapura
Wiwara Ambuka Gandha Puspa
Kembang Kusuma Bedhah Muka
Rudra Gatra Menga wila
guha guwa bolongan Mancep
goh sapi

0. Tembung kang duwé watek 0 ya iku:

Ilang Musna Sirna Nir
Murca Mlethik Langit Akasa
Wyat Tawang Kombul Muluk
Nenga Luhur Duwur Adoh
Swarga Tanpa Tan Swuh
Suda Windu titik cêcêk
rusak dwasta lêbur brastha
awang-awang jumantara widik (widik-widik)

Carané Gawe Sengkalan[besut | besut sumber]

Yèn arep gawé ukara sengkalan:

  • Sepisanan kudu nggoleki tembung luwih dhisik kanggo guru dasanama (persamaan arti tembung), tegesé tetembung kang darbe tegesé padha duwé watak wilangan kang padha. Umpamane: gunung, prawata, arga, giri, haldaka, lan redi.
  • Kaping loro, guru sastra (persamaan tembung), tetembungan kang duwé wujud tukisan kang padha, dianggep duwé wilangan kang padha. Thuladhane: esthi kang tegesé gajah. Lan tembung esthi iku, uga mengku teges kekareban kang duwé watak wolu (8).
  • Kaping telu, nggoleki guru warga (persamaan golongan). Tetembungan kang duwé golongan padha dianggep darbe watak wilangan kang pdha, contoné: rembulan, srengéngé, bumi, iku duwé watak wilanagan siji (1).
  • Sing Kaping papat, guru wanda (persamaan suku tembung), ya iku tetembungan kang duwé suku tembung utawa unine padha dianggep duwé watak wilangan kang padha ya iku papat (4)
  • Kaping lima, ya iku migatekake anané guru sarana (persamaan fungsi), ya iku sarana utawa piranti.Watak wilangan dianggep padha karo fungsine (pigunane). Tuladha: lidah (ilat).Sing nggunakaké rasa dianggep duwé watak wilangan padha ya iku enem.
  • Kaping enem, nggoleki guru karya (persamaan sipat kerja) ya iku barang lan kerjane, watak wilangane dianggep padha, upama mata lan madeng, dianggep darbe watak wilangan padha ya iku loro (2)
  • Kaping pitu, guru darwa (persamaan sipat), ya iku sipat salah sawijining barang (benda) dianggep darbe watak lan wilangan kang padha karo panas, dianggep duwé watak wilangan kang padha ya iku telu (3)
  • Kaping wolu, ya iku nggoleki guru jarwa persamaan arti utawa sinonim). Tetembungan kang duwé teges makna (arti) kang padha. Contoné, retu,obah lan horeg, dianggep duwé watak wilangan kang padha ya iku enem (6)

Carané Maca Sengkalan[besut | besut sumber]

Maca sengkalan padha karo maca ukara racaké, nanging angka kang kinandhut ing ukara sengkalan mau diwaca saka mburi mengarep utawa saka tengen mangiwa kaya maca tulisan Arab. Tegesé, angka saka ukara kang keri saka sengkalan mau dadi angka taun kang ngarep dhéwé, kosok baline angka kang kinandhut ing tembung sapisan, umpamané saka sengkalan nalika yasane Buta Cakil kang unine: tangan taksa satataning tanma. Jarwane Tangan: 2, Yaksa: 5, Satataning: 5, lan janma: 1, dadi diwaca taun 1552 Jawa utawa taun 1670 Masehi.

Pranala njaba[besut | besut sumber]

  1. Kodhe basa ora trep.Suwardi. Caraka No.08 Taun 2006. (kaca 19)