Sengkalan

Saka Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawi
Langsung menyang: pandhu arah, pados

Candrasangkala utawa Sengkalan kuwi cara nulis taun sing disandhi nganggo ukara. Sengkalan punika kedadosan saking tembung saka+kala+an, lajeng mungel sangkalan; wusananipun luluh dados sengkalan.[1] Panulisan titi mangsa iki asring kagunakaké ing Sastra Jawa Kuna lan Tengahan. Cara macané kanthi diwalik. Tuladha: Sirna ilang krětaning bumi, yen diterjemahaké dadi angka 0, 0, 4, 1. Diwalik banjur dadi 1400. Tembung “sengkalan”, asalé saka tembung “saka” lan “kala”. Saka utawa çaka iku jenengé bangsa Indhu, kala utawa kala ateges wektu. Sakakala yaiku kalané ana ratu golongan çaka kang jumeneng nata ing tanah Indhu sisih kidul, lan wektu iku wiwitané tahun saka, yaiku taun 1 utawa taun 78 Masèhi. Mungguh kang dikarepaké “sengkalan”, yaiku unèn-unèn sing nduwèni teges angkaning taun. Ing jaman biyèn sing kanggo pétungan ing Tanah Jawa iku taun Saka. Nanging saiki ana sing migunakaké taun rembulan utawa taun candra, yaiku pétungan sing sasiné manut lakuning rembulan, diarani: “Candrasengkala”. Sengkala kang adhedhasar taun srengéngé, banjur diarani: “Suryasengkala”

Werna-werna sengkalan[sunting | Sunting sumber]

Miturut wujudé[sunting | Sunting sumber]

Miturut wujudé, sengkalan kuwi ana rong werna yakuwi:

Miturut jinisé[sunting | Sunting sumber]

Miturut jinisé sengkalan dipérang dadi telu, yakuwi:

  • Sengkalan lamba, yakuwi sengkalan sing migunakaké tembung-tembung sing prasaja. Tuladha: Buta (5) lima (5) naga (8) siji (1), dadi angkané 5581 lan tegesé taun 1855.
  • Sengkalan miring, yakuwi sengkalan sing migunakaké tembung-tembung miring saka watek sengkalan lamba. Tuladha: Lungiding Wasita Ambuka Bawana (1975).
    • Tembung "lungid" maknané "landhep", sing dikarepaké landheping "gaman". Gaman duwé watek 5.
    • Tembung "wasita" maknané "pitutur jati", pitutur iku ana gegayutané karo resi, wiku utawa pandhita sing nduwé watek 7.
    • Tembung "Ambuka", sing dikarepaké "lawang" utawa "gapura" sing nduwé watek 9.
    • Tembung "Bawana", sing dikarepaké "bumi" sing nduwé watek 1.
  • Sengkalan memet, yakuwi sengkalan sing digawé ora nganggo ukra nanging awujud gambar, reca, candhi, gedhong lan sapanunggalané. Tuladha: Dik (buta) gajah tinunggangan jalma, maknané 1785 (buta=5, gajah=8, tinunggangan=7, jalma=1).

Tembung lan watek wantuné[sunting | Sunting sumber]

1. Tembung sing nduwèni watek 1 yakuwi:

Tunggal Siji Nyawiji Gusti Sujanma
Jalma Wong Semèdi Nabi Rupa
Maha Iku (tegese: buntut) Rat Jagad Bumi
Bawana Surya Candra Kartika Urip
Wani Putra Tyas Kalbu Wardaya
Raja Ratu Narpa darani jana
janma

2. Tembung sing nduwèni watek 2 yakuwi:

Kalih Dwi Asta Nembah Nyembah
Nétra Caksu Soca Pandulu Tingal
Paningal Kembar Myat Swiwi Peksi
Paksi paksa (tegese: swiwi) Sikara Dresthi Kanthi
Apasang Sungu Talingan
Karna karni kuping
drasthi drêsthi drêstha mata locana
danta untu gadhing
buja lêngên tangan
carana sikil yama paro kêmbar

3. Tembung sing nduwèni watek 3 yakuwi;

Tiga Tri Bahni Geni Agni
Ujwala Murub Urub Dahana Payudhan
Yudha Perang Kaya (tegese: awak) Kadya Kadi
Bentèr Kawruh Guna Wédha Naut
Teken Pawaka Rananggana Brama
huti kurban sajèn jata jwalana

4. Tembung sing nduwèni watek 4 yakuwi:

Papat Pat Catur Wahana Warih
Dadya Kéblat Suci Wening Nadi
Toya Jaladri Samodra Tasik Sindu
Marta Karta Masuh Segara Gambiralaya

5. Tembung sing nduwèni watek 5 yakuwi;

Lima Gangsal Panca Pandawa Wisik
Gati Indriya Parastra Gaman Panah
Pusaka Lungid Landhep Guling Diyu
Dik Buta Yaksa Raseksa Raseksi
Wil Galak Tata Maruta Bayu
Samirana Angin Marga pawana danawa
gata gati harsaya bungah sênêng
hru panah indriya ati karêp
tata (tatagata)

6. Tembung sing nduwèni watek 6 yakuwi:

Nem Sad Rasa Hartati Sarkara
Tikta Obah Oyag Kayu Wreksa
Prabatang Lindhu Mangsa Naya Wayang
Ilat rêtu tikta pêru
kasaya gurih lawana uyah asin
lêgi lêngka pait masa sasi

7. Tembung sing nduwèni watek 7 yakuwi:

Pitu Sapta Prawata Giri Arga
Gunung Acala Pandhita Resi Wiku
Sogata Swara Dwija Wulang Mulang
Weling Wasita Tunggang Titihan Titih
Turangga Aswa Kuda Jaran Sabda arditi
biksu biksuka hangsa
yati
Muni

8. Tembung sing nduwèni watek 8 yakuwi:

Wolu Astha Basu Basuki Slira
Murti Bujangga Pujangga Manggala Taksaka
Ula Naga Sarpa Sawer Dwipa
Bajul Liman Dwipangga Èsthi Gajah
Dirada Kunjara Tanu Madya
hasti gaja jihmaga bujaga
murti sarira awak bujaga

9. Tembung sing nduwèni watek 9 yakuwi:

Sanga Sang Nawa Déwa Dwara
Lawang Kori Gapura Lawang Wiwara
Ambuka Gandha Puspa Kembang Kusuma
Bedhah Muka Rudra Gatra Menga
wila guha guwa bolongan lawang
Mancep goh sapi go

0. Tembung sing nduwèni watek 0 yakuwi:

Ilang Musna Sirna Nir Murca
Mlethik Langit Akasa Wyat Tawang
Kombul Muluk Nenga Luhur Duwur
Adoh Swarga Tanpa Tan Swuh
Suda Windu windu titik cêcêk
rusak dwasta lêbur brastha
awang-awang jumantara widik (widik-widik)

Carané Gawe Sengkalan[sunting | Sunting sumber]

Yen arep gawe ukara sengkalan:

  • Sepisanan kudhu nggoleki tembung luwih dhisik kanggo guru dasanama (persamaan arti kata), tegese tetembung sing darbe tegese padha duwe watak wilangan sing padha. Umpamane : gunung, prawata, arga, giri, haldaka, lan redi.
  • Kaping loro, guru sastra (persamaan kata), tetembungan sing duwe wujud tukisan sing padha, dianggep duwe wilangan sing padha. Thuladhane : esthi sing tegese gajah. Lan tembung esthi iku, uga mengku teges kekareban kang duwe watak wolu (8).
  • Kaping telu, nggoleki guru warga (persamaan golongan). Tetembungan sing duwe golongan padha dianggep darbe watak wilangan sing pdha, contone : rembulan, srengenge, bumi, kuwi duwe watak wilanagan siji (1).
  • Sing Kaping papat, guru wanda (persamaan suku kata), yakuwi tetembungan sing duwe suku kata utawa unine padha dianggep duwe watak wilangan sing padha yaiku papat (4)
  • Kaping lima, yakuwi migatekake anane guru sarana (persamaan fungsi), yakuwi sarana utawa alat.Watak wilangan dianggep padha karo fungsine (pigunane). Tuladha : lidah (ilat).Sing ngunakake rasa dianggep duwe watak wilangan padha yakuwi enem.
  • Kaping enem, nggoleki guru karya (persamaan sifat kerja) yakuwi barang lan kerjane, watak wilangane dianggep padha, umpama mata lan madeng, dianggep darbe watak wilangan padha yakuwi loro (2)
  • Kaping pitu, guru darwa (persamaan sifat), yakuwi sipat salah sawijining barang (benda) dianggep darbe watak lan wilangan sing padha karo panas, dianggep duwe watak wilangan sing padha yakuwi telu (3)
  • Kaping wolu, yakuwi nggoleki guru jarwa persamaan arti utawa sinonim). Tetembungan sing duwe teges makna (arti ) sing padha. Contoné, retu,obah lan horeg, dianggep duwe watak wilangan sing padha yaiku enem (6)

Carané Maca Sengkalan[sunting | Sunting sumber]

Maca sengkalan padha karo maos ukara umume, nanging angka sing kinandhut ing ukara sengkalan mau diwaos saka mburi mengarep utawa saka tengen mangiwa kaya maca tulisan Arab. Tegese, angka saka ukara sing keri saka sengkelan mau dadi angka taun sing ngarep dhewe, kosok baline angka sing kinandhut ing tembung sepisan, saka sengkalan Buta Cakil kang unine: Tangan Yaksa satataning Janma (penyempurnaan bentuk wayang) Buta Cakil dhek jaman Sultan Agung.Tangan : 2, Yaksa: 5, Satataning: 5, lan janma:1, dadi diwaca tahun 1552 Jawa utawa taun 16700 Masehi

Pranala jaba[sunting | Sunting sumber]

  1. ^ (jv)Suwardi. Caraka No.08 Taun 2006. (kaca 19)


Artikel punika taksih tulisan rintisan (stub). Sinten kémawon ingkang kersa mbenakaken, sumangga kémawon.

Sumber artikel punika saking kaca situs web: "https://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Sengkalan&oldid=890593"