Sengkalan

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa

Candrasangkala (aksara Jawa: ꦕꦺꦴꦤ꧀ꦢꦿꦱꦁꦏꦭ) utawa Sengkalan' (aksara Jawa: ꦱꦼꦁꦏꦭꦤ꧀) iku cara nulis taun sing disandhi nganggo ukara. Sengkalan punika kadadosan saking tembung saka+kala+an, lajeng mungel sangkalan; wusananipun luluh dados sengkalan.[1] Panulisan titi mangsa iki asring kagunakaké ing Sastra Jawa Kuna lan Tengahan. Cara macané kanthi diwalik. Tuladha: Sirna ilang krětaning bumi, yèn diterjemahaké dadi angka 0, 0, 4, 1. Diwalik banjur dadi 1400. Tembung “sengkalan”, asalé saka tembung “saka” lan “kala”. Saka utawa çaka iku jenengé bangsa Indhu, kala utawa kala ateges wektu. Sakakala ya iku kalané ana ratu golongan çaka kang jumeneng nata ing tanah Indhu sisih kidul, lan wektu iku wiwitané taun saka, ya iku taun 1 utawa taun 78 Masèhi. Mungguh kang dikarepaké “sengkalan”, ya iku unèn-unèn sing duwé teges angkaning taun. Ing jaman biyèn sing kanggo pétungan ing Tanah Jawa iku taun Saka. Nanging saiki ana sing migunakaké taun rembulan utawa taun candra, ya iku pétungan sing sasiné manut lakuning rembulan, diarani: “Candrasengkala”. Sengkala kang adhedhasar taun srengéngé, banjur diarani: “Suryasengkala”

Werna-warna sengkalan[besut | besut sumber]

Miturut wujudé[besut | besut sumber]

Miturut wujudé, sengkalan iku ana rong warna ya iku:

Miturut jinisé[besut | besut sumber]

Miturut jinisé sengkalan dipérang dadi telu, ya iku:

  • Sengkalan lamba, ya iku sengkalan sing migunakaké tembung-tembung sing prasaja. Tuladha: Buta (5) lima (5) naga (8) siji (1), dadi angkané 5581 lan tegesé taun 1855.
  • Sengkalan miring, ya iku sengkalan sing migunakaké tembung-tembung miring saka watek sengkalan lamba. Tuladha: Lungiding Wasita Ambuka Bawana (1975).
    • Tembung "lungid" maknané "landhep", sing dikarepaké landheping "gaman". Gaman duwé watek 5.
    • Tembung "wasita" maknané "pitutur jati", pitutur iku ana gegayutané karo resi, wiku utawa pandhita sing nduwé watek 7.
    • Tembung "Ambuka", sing dikarepaké "lawang" utawa "gapura" sing nduwé watek 9.
    • Tembung "Bawana", sing dikarepaké "bumi" sing nduwé watek 1.
  • Sengkalan memet, ya iku sengkalan sing digawé ora nganggo ukra nanging awujud gambar, reca, candhi, gedhong lan sapanunggalané. Tuladha: Dik (buta) gajah tinunggangan jalma, maknané 1785 (buta=5, gajah=8, tinunggangan=7, jalma=1).

Tembung lan watek wantuné[besut | besut sumber]

1. Tembung sing duwé watek 1 ya iku:

Tunggal Siji Nyawiji Gusti Sujanma
Jalma Wong Semèdi Nabi Rupa
Maha Iku (tegese: buntut) Rat Jagad Bumi
Bawana Surya Candra Kartika Urip Wani Putra Tyas Kalbu Wardaya Raja Ratu Narpa darani jana
janma

2. Tembung sing duwé watek 2 ya iku:

Kalih Dwi Asta Nembah Nyembah
Nétra Caksu Soca Pandulu Tingal Paningal Kembar Myat Swiwi Peksi
Paksi paksa (tegese: swiwi) Sikara Dresthi Kanthi
Apasang Sungu Talingan
Karna karni kuping
drasthi drêsthi drêstha mata locana
danta untu gadhing
buja lêngên tangan
carana sikil yama paro kêmbar

3. Tembung sing duwé watek 3 ya iku;

Tiga Tri Bahni Geni Agni
Ujwala Murub Urub Dahana Payudhan
Yudha Perang Kaya (tegese: awak) Kadya Kadi
Bentèr Kawruh Guna Wédha Naut
Teken Pawaka Rananggana Brama
huti kurban sajèn jata jwalana

4. Tembung sing duwé watek 4 ya iku:

Papat Pat Catur Wahana Warih
Dadya Kéblat Suci Wening Nadi
Toya Jaladri Samodra Tasik Sindu
Marta Karta Masuh Segara Gambiralaya

5. Tembung sing duwé watek 5 ya iku;

Lima Gangsal Panca Pandawa Wisik
Gati Indriya Parastra Gaman Panah
Pusaka Lungid Landhep Guling Diyu
Dik Buta Yaksa Raseksa Raseksi
Wil Galak Tata Maruta Bayu
Samirana Angin Marga pawana danawa
gata gati harsaya bungah sênêng
hru panah indriya ati karêp
tata (tatagata)

6. Tembung sing duwé watek 6 ya iku:

Nem Sad Rasa Hartati Sarkara
Tikta Obah Oyag Kayu Wreksa
Prabatang Lindhu Mangsa Naya Wayang
Ilat rêtu tikta pêru
kasaya gurih lawana uyah asin
lêgi lêngka pait masa sasi

7. Tembung sing duwé watek 7 ya iku:

Pitu Sapta Prawata Giri Arga
Gunung Acala Pandhita Resi Wiku
Sogata Swara Dwija Wulang Mulang
Weling Wasita Tunggang Titihan Titih
Turangga Aswa Kuda Jaran Sabda arditi
biksu biksuka hangsa
yati
Muni

8. Tembung sing duwé watek 8 ya iku:

Wolu Astha Basu Basuki Slira
Murti Bujangga Pujangga Manggala Taksaka
Ula Naga Sarpa Sawer Dwipa
Bajul Liman Dwipangga Èsthi Gajah
Dirada Kunjara Tanu Madya
hasti gaja jihmaga bujaga
murti sarira awak bujaga

9. Tembung sing duwé watek 9 ya iku:

Sanga Sang Nawa Déwa Dwara
Lawang Kori Gapura Lawang Wiwara
Ambuka Gandha Puspa Kembang Kusuma
Bedhah Muka Rudra Gatra Menga
wila guha guwa bolongan lawang
Mancep goh sapi go

0. Tembung sing duwé watek 0 ya iku:

Ilang Musna Sirna Nir Murca
Mlethik Langit Akasa Wyat Tawang
Kombul Muluk Nenga Luhur Duwur
Adoh Swarga Tanpa Tan Swuh
Suda Windu windu titik cêcêk
rusak dwasta lêbur brastha
awang-awang jumantara widik (widik-widik)

Carané Gawe Sengkalan[besut | besut sumber]

Yèn arep gawé ukara sengkalan:

  • Sepisanan kudu nggoleki tembung luwih dhisik kanggo guru dasanama (persamaan arti tembung), tegese tetembung sing darbe tegese padha duwé watak wilangan sing padha. Umpamane: gunung, prawata, arga, giri, haldaka, lan redi.
  • Kaping loro, guru sastra (persamaan tembung), tetembungan sing duwé wujud tukisan sing padha, dianggep duwé wilangan sing padha. Thuladhane: esthi sing tegese gajah. Lan tembung esthi iku, uga mengku teges kekareban kang duwé watak wolu (8).
  • Kaping telu, nggoleki guru warga (persamaan golongan). Tetembungan sing duwé golongan padha dianggep darbe watak wilangan sing pdha, contoné: rembulan, srengéngé, bumi, iku duwé watak wilanagan siji (1).
  • Sing Kaping papat, guru wanda (persamaan suku tembung), ya iku tetembungan sing duwé suku tembung utawa unine padha dianggep duwé watak wilangan sing padha ya iku papat (4)
  • Kaping lima, ya iku migatekake anané guru sarana (persamaan fungsi), ya iku sarana utawa piranti.Watak wilangan dianggep padha karo fungsine (pigunane). Tuladha: lidah (ilat).Sing nggunakaké rasa dianggep duwé watak wilangan padha ya iku enem.
  • Kaping enem, nggoleki guru karya (persamaan sipat kerja) ya iku barang lan kerjane, watak wilangane dianggep padha, upama mata lan madeng, dianggep darbe watak wilangan padha ya iku loro (2)
  • Kaping pitu, guru darwa (persamaan sipat), ya iku sipat salah sawijining barang (benda) dianggep darbe watak lan wilangan sing padha karo panas, dianggep duwé watak wilangan sing padha ya iku telu (3)
  • Kaping wolu, ya iku nggoleki guru jarwa persamaan arti utawa sinonim). Tetembungan sing duwé teges makna (arti) sing padha. Contoné, retu,obah lan horeg, dianggep duwé watak wilangan sing padha ya iku enem (6)

Carané Maca Sengkalan[besut | besut sumber]

Maca sengkalan padha karo maos ukara racaké, nanging angka sing kinandhut ing ukara sengkalan mau diwaos saka mburi mengarep utawa saka tengen mangiwa kaya maca tulisan Arab. Tegese, angka saka ukara sing keri saka sengkelan mau dadi angka taun sing ngarep dhéwé, kosok baline angka sing kinandhut ing tembung sepisan, saka sengkalan Buta Cakil kang unine: Tangan Yaksa satataning Janma (penyempurnaan wujud wayang) Buta Cakil dhek jaman Sultan Agung.Tangan: 2, Yaksa: 5, Satataning: 5, lan janma:1, dadi diwaca taun 1552 Jawa utawa taun 16700 Masehi

Pranala njaba[besut | besut sumber]

  1. ^ Kodhe basa ora trep.Suwardi. Caraka No.08 Taun 2006. (kaca 19)