Bengawan Sala

Saka Wikipédia, bauwarna bébas basa Jawa
Disambig.svg
Bengawan Sala ngliwati Cepu
Prau-prau ing Kali Bengawan Sala nalika mangsa kolonial. Lukisan déning Abraham Salm sing kalebu ing kolèksiné Tropenmuseum ing Walanda.

Bengawan Sala, utawa ditulis Bengawan Solo jroning éjaan basa Indonésia, iku sawijining kali sing mili saka Gunung Lawu ngliwati provinsi Jawa Tengah lan Jawa Wétan. Bengawan Sala mili ngalor ngliwati tlatah Jawa Tengah. Satekané Cepu, kali iki menggok ngétan liwat Bajanegara banjur notog Segara Jawa. Bengawan Sala dadi kali sing dawa dhéwé ing Pulo Jawa, ya iku dawané udakara 540 kilomèter. Saliyané migunani minangka sarana ilèn-ilèn warga ing tlatah sing diliwati, kiwa-tengené Bengawan Sala kawentar minangka tlatah sing nyimpen sajarah antropologi kuna. Tlatah Kali Bengawan Sala ambané ana watara 20.125 km kubik. Saka tlatah Pagunungan Sewu, Kali Bengawan Sala mili ngliwati 20 kabupatèn/kutha, ya iku 9 kabupatèn ing Jawa Tengah: Wanagiri, Klathèn, Sukaharja, Karanganyar, Bayalali, Sragèn, Blora, Rembang lan kutha Surakarta. Déné ing wewengkon Jawa Wétan ana 11 kabupatèn sing diliwati ya iku: Ngawi, Magetan, Panaraga, Madiun, Pacitan, Bajanegara, Tuban, Lamongan, Gresik lan Surabaya, tumuli mili tekan Segara Jawa.[1]

Akèh pigunané[besut | besut sumber]

Sumber panguripan[besut | besut sumber]

Wong melik wedhi ing ngisor kreteg Bengawan Sala

Banyu Bengawan Sala wis akèh gunané kanggo panguripané masarakat sing manggon ing laladan ilèné. Cathetan taun 1998, padunung sing manggon ing laladan ilèné Bengawan Sala kacathet ana wong 15,3 yuta, utawa padha karo 12,8 % saka kabèh padunung Pulo Jawa. Sawetara kurang luwih 76 % padunung mau golèk panguripan saka budidaya jroning sèktor tetanèn. Saliyané ilèn-ilèn, banyu Bengawan Sala uga dadi sumberé banyu ngombé, sumber tenaga listrik, budidaya iwak banyu tawa lan tambak, saha sawetara padunung uga golèk panguripan saka njupuki gesik kali.[1]

Sumber Banyu Baku[besut | besut sumber]

Banyu Bengawan Sala, utamané sing wis ditanggul dipigunakaké minangka sumber bebakalan banyu ombé lan indhustri.

Sumber Tenaga Listrik[besut | besut sumber]

Bendungan Bengawan Sala, contoné Bendung Wanagiri, minangka sumber ènèrgi listrik sing migunani tumrap kaperlon bendinan lan kaperlon indhustri.

Laladan Panlitèn Arkéologi[besut | besut sumber]

  • Sangiran sing dunungé ana ing tlatah ilèn Bengawan Sala dadi laladan wigati tumrap èlmu arkéologi. Von Koenigswald ing taun 1941 nemokaké fosil manungsa purwa sing diarani Meganthropus palaeojavanicus. Spésiès manungsa purwa iki manungsa raksasa paling tuwa saka Pulo Jawa. Jinis manungsa mau diwatara urip udakara 20 yuta - 15 yuta taun kapungkur.
  • Ngandong, séjéné Sangiran, uga tau dadi papan panemoné fosil manungsa purwa. Fosil manungsa ditemokaké ana ing laladan ledhok Kali Bengawan Sala taun 1931 - 1934. Jinis sing ditemokaké déning Von Koenigswald lan Weidenreich diarani Homo sapien soloensis (Homo soloensis).[2]

Wisata Purwa[besut | besut sumber]

  • Ledhok Giritantra. Mèmper karo sajarahé Kali Amazon di Amérika Kidul, Kali Bengawan Sala kala biyèn ora mili mengalor tumuju Segara Jawa kaya saiki, nanging mengidul tumuju Samudra Hindhia. Bukti-bukti géologis, lan uga arkéologis, nuduhaké yèn Kali Bengawan Sala Purwa nduwèni sawangan ing Teluk Sadèng, Gunung Kidul, Yogyakarta, déné ndhuwuré saka Ledhok Giritantra sing ana ing tlatah pagunungan kapur Kabupatèn Wanagiri, Jawa Tengah. Prosès tèktonik pangangkatan lan molèté sésar pagunungan kidul nglantari ilèné kali iki malih ngalor. Bengawan Sala banjur kabendung lan dadi tlaga saka Batureta nganti Éramaka, Wanagiri. Lantaran ilèné kali iki mbalik, tilas watang kali purwa iki malih rupa dadi ledhok garing sing diarani Ledhok Giritantra. Ledhok iku nembé ditemokaké ana ing pèrèngé Pagunungan Sèwu pérangan tengah nalika taun 1936. Ledhok sing dawané udakara 20 kilomèter iku ngliwati pagunungan kidul ing Kabupatèn Wanagiri sisih kidul. Ledhok Giritantra banjur moncèr dadi tlatah sing langka anané. Prosès dadiné sing nganti 7 yuta taun iku nuduhaké akèh bukti sipating bumi, kayata pangangkatan makaping-kaping lan pambentukan guwa-guwa dunungé manungsa prasajarah.[3]
  • Pasisir Sadèng. Sadawaning dalan mlebu Pasisir Sadèng katon dalan ilèné Bengawan Sala Purwa. Dalan ilèn purwané iki kiwa-tengené gumuk kapur, déné lebaké dadi karang palawija. Teluk Sadèng ing jaman prasajarah wis malih dadi Pasisir Sadèng kawit malihé ilèn Kali Bengawan Sala mengalor. Saiki, pasisir iki dadi plabuhan iwak lan panggon wisata pasisiran sing nduwèni papan plélangan iwan lan koperasi.[4]

Bebaya[besut | besut sumber]

Banjir[besut | besut sumber]

Bajanegara, salah siji laladan ilèné Bengawan Sala pérangan ilir, kerep ngalami banjir. Wulan April 2007 Bajanegara kena banjir gedhé sing nglubèri 14 kacamatan: Margamulya, Ngraho, Padangan, Kasiman, Purwasari, Kalitidu, Malo, Trucuk, Bajanegara, Kapas, Balèn, Sumbereja, Kanor, lan Baurena. Banjir iki uga nglubèri wewengkon Tuban sing dunungé uga ana ing tlatah iliré Bengawan Sala.[5]

Panjemberan Kali[besut | besut sumber]

Banyu kali ing laladan Kabupatèn Sragèn kadhang kala rupa-rupa warnaé. Kahanan iki mratandhani anané panjemberan ing ledhok-ledhok kali sing nglantari patiné mikroorganisme jroning kali. Kuwalitas banyu saka ndhuwur uga wis ora nemoni sarat kanggo sarana rékréasi banyu, budidaya iwak tawa, paingon, lan mbanyoni tanduran. Kuwalitas banyuné wis ngluwihi bakuné sing ditemtokaké, ya iku biochemical oxygen demand (BOD) kelas II lan chemical oxygen demand (COD). Ing Kutha Sala, paramèter wis ngluwihi bakuné kuwalitas banyu sing wis ditemtokaké ya iku total suspended solid (TSS) kelas II, nitrit kelas II lan III, BOD kelas II, lan COD. Prakara iki mratandhani yèn banyu Bengawan Sala ing Désa Jurug, Majasanga, Bayalali ngandhut akèh bakal panjember saka regedan indhustri utawa tetanèn, kayadéné abuk kimia. Uji sumur warga uga nuduhaké kasil sing padha. Kuwalitas banyu sumur padunung Désa Getas, Cepu, Blora, contoné, isih kagolong apik lan bisa dipigunakaké kanggo kabutuhan omahan bendinan. Nanging amarga zat mangan ngluwihi wates bakuné, wernané banyu dadi semu soklat. Panlitèn baktèri Escherichia coli ana ing banyu sumur lan banyu Bengawan Sala ing sawetara papan pangamatan nduduhaké yèn jinis banyu ana ing panggon iku ngandhut baktèri ngluwihi wates baku supaya bisa kanggo banyu ombèn. Akèhing kandhutan baktèri Escherichia coli racaké linantaran saking panjemeran ing omah-omah, utamané saka ténja lan regedan kéwan.[6]

Karusakan ing Kukuban Ilir[besut | besut sumber]

Ana ing sawangan Bengawan Sala ing Ujung Pangkah, Gresik, Jawa Wétan, alas bakao wis didadèkaké papan panambakan urang lan bandeng. Kahanan iki nglantari rusaking kukuban kana kayata mudhuné cacahing manuk lan iwak saha tekaning lelara bintul putih sing banjur nglantari prakara sosial-ékonomi wong-wong kana. Data Dinas Kalasan lan Piwakan Kabupatèn Gresik taun 2002 medharaké yèn 250 héktar tlatah pasisir ngalami abrasi. Miturut Edi Purwanto, staf Yayasan Bina Alam Indonésia sing nliti pasisir Ujung Pangkah, wit bakao ing Ujung Pangkah yèn diklumpukaké dadi siji ambané mung kari udakara limang héktar waé.[7]

Sarana[besut | besut sumber]

Sarana Ilèn-ilèn sing wis rampung utawa lagi dibangun[besut | besut sumber]

  • Bendungan Sarwaguna Wanagiri, (rampung 1981) amot nampung banyu 735 yuta m3 lan kanggo kaperlon ilèn-ilèn, tetanèn, pambangkit listrik, lan pangendhali banjir
  • Bendungan-bendungan pamasok banyu ilèn-ilèn, ya iku Nawangan, Parangjaha,Songputri, Nekuk, Gondang, lan Pondok
  • Dam panahan sèdimen lan groundsill, ana ing DPS Bengawan Sala pérangan ndhuwur 27 iji, ing sub DPS Kali Madiun lan DPS Pacitan (Kali Grindulu) 37 iji
  • Pambangunan jaringan ilèn-ilèn, Laladan Ilèn-ilèn Wanagiri, Nawangan, Parangjaha, Songputri, Nekuk, Gondang, Ulu Saluran Induk Colo Wétan, Pompa ing Bengawan Sala Ilir
  • Pambenahan Kali Bengawan Sala Ndhuwur lan cawang-cawangé karo Kali Madiun kanggo ngendhalèkaké banjir
  • Pambangunan Bendung Karèt Tirtanadi ing Surakarta, lan Bendung Karèt Jati, Kori, Gombal, Cèlèng, Sungkur, Bringin, Pulo lan Jejeruk ing Madiun, sarta Bendung Karèt Kali Lamong
  • Pambenahan Kali Bengawan Sala Ilir saka Babat tekan Kali Mireng kanggo ngreksa laladan pangasil pangan ing Bengawan Jero sing ambané udakara 40 Ha; saluran banjir (flood way) Plangwot Sedayu lawas kanthi motan 600 m3/dhetik.

Gungungé dana sing dientèkaké pamrèntah kanggo pangrembakan wewengkon Kali Bengawan Sala nganti taun 1999 udakara Rp 1 trilyun (APBN + BLN).

Paiguna sarana ilèn-ilèn[besut | besut sumber]

  • Pangendhali banjir kanggo mangsa 10 taunan lan 5 taunan
  • Pangendhali banyu ilèn-ilèn kanggo laladan ilèn-ilèn sing ambané 43.174 Ha
  • Pambangkit tenaga listrik sing gedhéné 57,365 yuta KWh/th
  • Panyadhiyan banyu baku kanggo ombé sing gedhéné ± 4,2 yuta m3/taun
  • Panyadhiyan banyu baku indhustri sing gedhéné ± 54,3 yuta m3/taun
  • Piwakan wadhuk nganggo sistem sebar bébas.
  • Potènsi pariwisata lan ulah raga banyu (Wadhuk Wanagiri).[8]

Program Bantu saka Jepang[besut | besut sumber]

Kanggo pambenahan laladan ilir Bengawan Sala, pamrèntah Jepang ngwènèhi dana silihan sing gedhéné 10,796 milyar Yèn (udakara US$ 104,1 milyar utawa Rp 892,8 milyar).[9] Dana iki kanggo proyèk pambangunan tanggul, flood-way, Bendungan Babat, lan saluran banyu ing Jabung Ring Dam sing lumangsung saka taun 1996 nganti 2004.[9] Ancasé, proyek iki kanggo mudhakaké karaharjan lan ékonomi masarakat saha ngélongi rugi jalaran banjir, sarta ngrembakakaké sumber daya banyu kanggo kaprelon bendinan, indhustri, lan tetanèn.[9]

Sarana Ilèn-ilèn ing Tlatah Bengawan Sala[besut | besut sumber]

  • Bendungan Wanagiri, mbendung Kali Bengawan Sala
  • Bendung Colo, mbendung Kali Bengawan Sala
  • Bendung Karèt Jati, mbendung Kali Madiun
  • Bendung Karèt Sedayulawas, flood-way Plangwot Sedayulawas
  • Bendung Delimas, mbendung Kali Ceper
  • Bendung Juranggantung, mbendung Kali Lohgedhé
  • Bendung Kalongan, mbendung Kali Siwaluh
  • Bendung Delingan, mbendung Kali Tempuran
  • Bendung Dilem, mbendung Kali Cemer
  • Bendung Catur, mbendung Kali Catur
  • Bendung Brangkal, mbendung Kali Brangkal
  • Bendung Junke, mbendung Kali Junké
  • Bendung Karet Jejeruk, mbendung Kali Gandong
  • Bendung Gayung, mbendung Kali Tinil[8]

Rujukan[besut | besut sumber]

Sumber artikel punika saking kaca situs web: "https://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Bengawan_Sala&oldid=1020847"