Timor Wétan

Saka Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawi
Jujug: pandhu arah, pados
Timor Wétan
Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e
República Democrática de Timor-Leste
Républik Dhémokratik Timor Wétan
Motto: Unidade, Acção e Progresso
(Portugis: "Kamanunggalan, Aksi lan Kamajuan")
Lagu kabangsanPátria
Ibu kutha
and largest city
Dili
Basa resmi Tetun, Portugis
Pamaréntahan Républik
Kamardikan
 -  Banyu (%) bisa dilirwakaké
Pedunung
 -  2006 estimate 978.590 (152)
 -  - census -
PDB (KKB) 2005 estimate
 -  Total US$0,37 miliar (185)
 -  Per capita US$400 (192)
Valuta Dolar AS
Koin centavo ()
Zona wektu (UTC+9)
 -  Summer (DST)  (UTC+9)
Kodhe tilpun 670
Internet TLD .tl
Maca ing Timor-Leste

Timor Wétan utawa Timor-Leste utawa Timor Lorosa'e iku nagara ing Asia. Nagara iki awatesan karo Indonésia lan Australia. Wewengkon utamané dumunung ana ing sisih wétan pulo Timor, nanging saliyané iku wewengkon nagara iki uga nyakup pulo Kambing utawa Atauro, Jaco, lan eksklave Oecussi-Ambeno ing Timor Kulon. Kutha krajané ya iku Dili. Minangka sawijining nagara sempalan saka Nagara Kesatuan Républik Indonésia, Timor Wétan sacara resmi mardika ing tanggal 20 Mei 2002. Nalika Timor Wétan dadi anggota PBB, nagara iki mutusaké nganggo jeneng asal Portugis ya iku "Timor-Leste" minangka jeneng resmi nagara.

Sajarah[sunting | besut sumber]

Artikel utama: Sajarah Timor Wétan
  • Abad ka-16: Tekané bangsa Portugis
  • 1902: Pamérangan Timor antara kaum Portugis lan Walanda sacara definitif
  • 1975: Timor Wétan dikléndranaké déning Portugal kang lagi ana kadadéyan Revolusi Anyelir
  • 1976: Integrasi menyang Indonésia
  • 1976 - 1980: Perang sedulur; watara 100.000 - 250.000 jiwa tiwas
  • 1991: Insiden Santa Cruz
  • 1999: Referendum pamisahan dhiri Timor Wétan diidinaké déning presidhèn B. J. Habibie
  • 1999: Campuh antara pro- lan anti-kamardikan lan pangungsèn warga Timor Wétan
  • 2002: Madegé nagara Timor Wétan
  • 2006: Saprotelon mantan tentara nasional Timor Wétan mbaléla nuntut kaadilan; pecah konflik antara pihak pulisi kang ndhukung pamaréntah nglawan pihak militèr

Pulitik[sunting | besut sumber]

Kepala Nagara Républik Timor Wétan ya iku presidhèn, kang dipilih sacara langsung kanthi mangsa ngabekti 5 taun. Senajan fungsiné mung seremonial waé, presidhèn uga duwé hak veto undhang-undhang. Perdhana Mentri dipilih ing pamilihan multi parté lan diangkat/ditunjuk saka parté mayoritas sawijining koalisi mayoritas. Minangka kepala pamaréntahan, Perdhana Mentri ngepalani Dewan Mentri utawa Kabinet.

Kabinet Pamaréntahan Timor Wétan:

Parlemen Timor Wétan mung dumadi saka siji kamar waé lan disebut Parlamento Nacional. Anggotané dipilih kanggo mangsa jabatan limang taun. Jumlah kursi ing parlemen antara 52 lan 65 nanging wektu iki cacahé ana 65. Undhang-Undhang Dhasar Timor Wétan didhasaraké konstitusi Portugal.

Angkatan Bersenjata Timor Wétan ya iku FALINTIL-FDTL (F-FDTL), déné angkatan kapulisèné ya iku PNTL (Polícia Nacional Timor-Leste).

Kabupatèn (dhistrik)[sunting | besut sumber]

Timor Wétan sacara administratif dipérang dadi 13 dhistrik:

Peta Timor Wétan

Jeneng-jeneng kang ana jroning tandha kurung iku ejaan alternatif kang sering dianggo ing mangsa Integrasi.

Ekonomi[sunting | besut sumber]

Artikel utama: Ekonomi Timor Wétan

Timor Wétan kepingin bisa eksploitasi lenga patra ing tlatah Celah Timor (Timor Gap), nanging kaya-kaya angèl kanggo ngéntukaké dévisa kang gedhé ing Celah Timor amarga Australia wis ngiming-imingi Timor Wétan kanthi pengelolaané lan Australia éntuk 80% saka kasilé lan sisané diwènèhaké marang Timor Wétan. Australia uga ngalang-alangi Timor Wétan supaya ora bisa nguwasani Celah Timor sacara penuh, kanthi ngulur-ulur wektu parampungan tapel wates nagara.

Senajan wis mardika, Timor Wétan isih gumantung banget marang pasokan barang-barang saka Indonésia, wiwit saka bahan pangan (sembako) nganti bahan bakar minyak (BBM) utamané liwat propinsi Nusa Tenggara Wétan (Indonésia). Australia naté nyoba nguasani dhistribusi barang-barang kabutuhan sadina-dina nanging gagal amarga kelarangen lan kurang ditepungi déning rakyat Timor Wétan. Saliyané gumantung banget sacara pulitik marang mantan panjajah Portugal, Timor Wétan ngadhopsi dhuwit dolar Amérika Sarékat minangka alat kanggo dol-tinuku kang ngakibataké daya beli rakyat anjlok dibandingaké karo nalika isih dadi propinsi Indonésia.

Demografi[sunting | besut sumber]

Artikel utama: Demografi Timor Wétan

Taun 2005 padunung Timor Wétan dikira-kira cacahé 1.040.880 jiwa. Padunung Timor Wétan arupa campuran antara suku bangsa Melayu lan Papua. Mayoritas padunung Timor Wétan nganut agama Katulik (90%), banjur Protestan (5%), Islam (3%), lan sisané Buddha, Hindu, lan aliran kapercayaan (2%). Amarga mayoritas padunung nganut agama Katulik, saiki ana loro kauskupan (diosis) ya iku: Diosis Dili lan Diosis Baucau kang nyakup papat dhistrik bagéan wétan Timor Wétan. Basa resmi Timor Wétan ya iku basa Tetun lan basa Portugis. Déné basa Inggris lan basa Indonésia dipilih minangka basa kerja meiturut konstitusi Timor Wétan.

Basa[sunting | besut sumber]

Wiwit mardika taun 2002, sawisé ana ing ngisor pamaréntahan transisi PBB ing taun 1999, adhedhasar konstitusi, Timor Wétan mung ngakoni 2 basa nasional ya iku basa Tetum lan basa Portugis. Jroning konstitusi disebutaké 2 basa kang didadèkaké basa kerja ya iku basa Inggris lan basa Indonésia. Jroning praktek sadina-dina, masyarakat akèh migunakaké basa Tetum minangka basa ucap. Sauntara basa Indonésia akèh dipigunakaké kanggo nulis. Upamané bocah sekolah ing tataran SMA isih migunakaké basa Indonésia kanggo ujian pungkasan. Akèh mahasiswa lan dosèn luwih milih migunakaké basa Indonésia minangka basa pengantar lan nulis karangan ilmiah.

Delengen uga[sunting | besut sumber]

Pranala njaba[sunting | besut sumber]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons gadhah galeri bab:
Sumber artikel punika saking kaca situs web: "https://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Timor_Wétan&oldid=1053768"