Aksara Bali

Saka Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawi
Langsung menyang: pandhu arah, pados
Aksara Bali
Tipe Abugida
Basa Bali, Sasak, Jawa, lan Jawa Kuna
Kurun wektu watara abad 10 nganti saiki
Sistem indhuk Aksara Proto-Kanaan
 → Aksara Fenisia
  → Aksara Aramaik
   → Aksara Brahmi
    → Vatteluttu (Aksara Pallawa)
     → Aksara Kawi Kuna
      → Aksara Bali
Sistem warga Surat Batak
Baybayin
Aksara Buhid
Aksara Hanunoo
Jawa
Lontara
Aksara Sunda Kuna]
Aksara Rejang
Tagbanwa
Unicode range U+1B00–U+1B7F
ISO 15924 Bali
Aksara Bali.png

Aksara Bali iku Aksara tradhisional masarakat Bali lan tuwuh ing Bali. Aksara Bali arupa sawijining aksara abugida sing asal saka Aksara Pallawa. Aksara iki mèmper karo aksara Jawa. Prabédané dumunung ing lekukan wangun Aksara.

Aksara Bali cacahé 47 karakter, 14 ing antarané arupa aksara swara utawa vokal. Aksara wyanjana utawa aksara konsonan cacahé 33 karakter. Aksara wyanjana Bali sing biasa dipigunakaké cacahé 18 karakter. Uga ana aksara wyanjana Kawi sing dipigunakaké ing tembung-tembung tinamtu, utamané tembung-tembung sing dipengaruhi Basa Kawi lan Sangskerta.

Senadyan ana aksara wyanjana Kawi sing isi intonasi nada tinamtu, pangucapané kerep disetarakan karo aksara wyanjana Bali. Umpamané, aksara dirgha (pangucapan dawa) sing kuduné diwaca dawa, kerep diwaca kaya aksara hresua (pangucapan cendhak).

Warga aksara[sunting | sunting sumber]

Osthya Dantya Murdhanya Talawya Kanthya
Labiaal.JPG
Dental.png
Retroflex.png
Palataal.JPG
Velaar.JPG

Sawijining aksara diklompokaké miturut dhasar pangucapané lan disebut warga aksara. Jroning aturan nulis aksara Bali, ana 5 warga aksara sing utama, yaiku:[1]

  • Kanthya. Warga kanthya yaiku klompok fonem sing asal saka ‘’langit-langit’’ cedhak kerongkongan. Antara liya klebu konsonan celah swara. Singg kalebu warga kanthya yaiku konsonan velar/guttural lan glotal. Aksara konsonan swara kalebu warga kanthya dumadi saka: Ka (k), Ga (g), Ga gora (gh), Nga (ng). Déné aksara vokal swara kalebu warga kanthya yaiku A.
  • Talawya. Warga talawya yaiku kelompok fonem swara asal saka langit-langit tutuk. Sing kalebu warga talawya yaiku konsonan palatal. Aksara konsonan swara kalebu warga talawya dumadi saka: Ca murca (c), Ca laca (ch), Ja (j), Ja jera (jh), Nya (ny), Sa saga (sy). Déné Aksara vokal swara kalebu warga talawya yaiku I.
  • Murdhanya. Warga murdhanya yaiku kelompok fonem swara asal saka tarikan lidah ke belakang menyentuh langit-langit. Sawetara di antaranya kalebu fonem rongga gigi. Sing kalebu warga murdhanya yaiku konsonan retrofleks lan alveolar. Aksara konsonan swara kalebu warga murdhanya dumadi saka: Ta latik (ṭ), Da madu (ḍ), Na rambat (ṇ), Sa sapa (ṣ), Ra (r). Déné Aksara vokal swara kalebu warga murdhanya yaiku Ra repa (Ṛ).
  • Dantya. Warga dantya yaiku kelompok fonem swara asal saka sentuhan ilat karo untu. Sawetara kalebu fonem rongga untu. Sing kalebu warga dantya yaiku konsonan dental lan alveolar. Aksara konsonan swara kalebu warga dantya dumadi saka: Ta (t), Ta tawa (th), Da lindung (d), Da madu (dh), Na kojong (n), Sa danti (s)[2]La (l). Déné Aksara vokal swara kalebu warga dantya yaiku La lenga (Ḷ).
  • Osthya. Warga osthya yaiku kelompok fonem swara asal saka patemon lambé dhuwur lan ngisor. Sing kalebu warga oshtya yaiku konsonan labial. Aksara konsonan swara kalebu warga talawya dumadi saka: Pa (p), Pa kapal (ph), Ba (b), Ba kembang (bh), Ma (m), Wa (w). Déné Aksara vokal swara kalebu warga talawya yaiku U.

Aksara swara (vokal)[sunting | sunting sumber]

Aksara swara disebut uga Aksara vokal/Aksara urip (vowel) jroning aksara Bali. Fungsi aksara swara padha kayadéné fungsi Aksara vokal jroning Aksara Latin. Yèn sawijining aksara wianjana diwènèhi salah siji panganggé aksara swara, banjur cara maca Aksara wianjana kasebut uga owah, miturut fungsi panganggé swara nèmpèl Aksara wianjana kasebut.

Aksara swara
Warga Aksara swara hresua
(Aksara vokal pendek)
Nama Aksara swara dirgha
(Aksara vokal panjang)
Aksara Bali Aksara Latin Alfabet Fonetis Internasional Aksara Bali Aksara Latin Alfabet Fonetis Internasional
Kantya
(tenggorokan)
Bali vowel A kara.png
A [a] A kara
Bali vowel A kara-tedung.png
Ā [ɑː]
Talawya
(langit-langit lembut)
Bali vowel I kara.png
I [i] I kara
Bali vowel I kara-tedung.png
Ī [iː]
Murdhanya
(langit-langit keras)
Bali vowel Ra repa.png
[ɹ̩] Ra repa
Bali vowel Ra repa-tedung.png
[ɹ̩ː]
Dantya
(gigi)
Bali 2-vowel La lenga.png
[l̩] La lenga
Bali vowel La lenga-tedung.png
[l̩ː]
Osthya
(lambé)
Bali vowel U kara.png
U [u] U kara
Bali vowel U kara-tedung.png
Ū [uː]
Kanthya-talawya
(tenggorokan & langit-langit lembut)
Bali 6-vowel E kara.png
E [e]; [ɛ] E kara (E)
Airsanya (Ai)
Bali vowel Airsanya.png
Ai [aːi]
Kanthya-osthya
(tenggorokan & lambé)
Bali 3-vowel O.png
O [o]; [ɔ] O kara
Bali vowel O kara-tedung.png
Au [aːu]

Aksara wianjana (konsonan)[sunting | sunting sumber]

Aksara wianjana disebut uga konsonan utawa Aksara mati jroning aksara Bali. Senadyan panulisané tanpa Aksara vokal, saben aksara diwaca kaya-kaya diwuwuhi Aksara vokal "a". Yèn aksara wianjana ora diwuwuhi aksara swara (Aksara vokal: i, u, é, o, ě, ai, au), aksara kasebut dianggep diwuwuhi vokal "a". Yèn nulis nganggo Aksara latin, tembung "na" minangka gabungan saka Aksara konsonan /n/ lan vokal /a/. Jroning aksara Bali, tembung "na" disimbolaké nganggo siji aksara waé,ora gabungan saka Aksara konsonan "n" lan vokal "a".

Jroning Basa Bali, Aksara Ha ora diwaca nalika dipigunakaké ing wiwitan tembung. Biasané, senadyan jroning panulisan tembung migunakaké Aksara Ha, desahané ora timbul, swara diucapaké mung vokalé waé. Contoné, jroning panulisan tembung "Hujan", dianggo Aksara Ha ing ngarep tembung. Nanging nalika maca tembung "Hujan", wong Bali luwih milih ora ngucapaké desahan tembung "Hu", nanging mung ngucapaké Aksara vokalé waé, yaiku "U". Dadi swara sing diucapaké yaiku tembung "Ujan".[3]

Aksara Ardhaswara yaiku semivokal. Tembung ardhaswara (saka Basa Sangskreta) sacara harfiah maknané "setengah swara" utawa semivokal. Kanthi tembung liya, aksara ardhaswara ora awujud aksara konsonan, lan uga ora aksara vokal. Sing kalebu klompok aksara ardhaswara yaiku Ya, Ra, La, Wa. Gantungané kalebu pangangge aksara (kajaba gantungan La), yaiku nania (gantungan Ya); suku kembung utawa guungan (gantungan "Wa"); lan guwung utawa cakra (gantungan Ra). Tembung-tembung swara dipocapaké cepat, seolah-olah vokalnya dipangkas, migunakaké gantungan aksara ardhaswara. Conto tembung: "pria" (dudu "peria"); "satwa" (dudu "satuwa"); "satya" (dudu "satiya"); "proklamasi" (dudu "perokelamasi").

Aksara Wianjana (konsonan)
Warga Pancawalimukha Ardhaswara
(Semivokal)
Usma
(Desis)
Wisarga
(Desah)
Tajam Lembut Nasal
Kanthya
(tenggorokan)
Bali Ka.png
(Ka)
Ka
Bali Ka mahaprana.png
(Kha)
Ka mahaprana
Bali Ga.png
(Ga)
Ga
Bali Ga gora.png
(Gha)
Ga gora
Bali Nga.png
(Nga)
Nga
Bali Ha.png
(Ha)
Ha
Talawya
(langit-langit lembut)
Bali Ca.png
(Ca)
Ca murca
Gantungan Ca laca.png
(Cha)
Ca laca
Bali Ja.png
(Ja)
Ja
Bali vowel Airsanya.png
(Jha)
Ja jera
Bali Nya.png
(Nya)
Nya
Bali Ya.png
(Ya)
Ya
Bali Sa saga.png
(Śa)
Sa saga
Murdhanya
(langit-langit keras)
Bali Ta latik.png
(Ṭa)
Ta latik
Bali Ta latik-tedung.png
(Ṭha)
Ta latik[4]
Bali Da madu murdhanya.png
(Ḍa)
Da madu m.[5]
Bali Da madu murdhanya-tedung.png
(Ḍha)
Da madu m.[6]
Bali Na rambat.png
(Ṇa)
Na rambat
Bali Ra.png
(Ra)
Ra
Bali Sa sapa.png
(Ṣa)
Sa sapa
Dantya
(gigi)
Bali Ta.png
(Ta)
Ta
Bali Ta tawa.png
(Tha)
Ta tawa
Bali Da.png
(Da)
Da lindung
Bali Da madu.png
(Dha)
Da madu
Bali Na.png
(Na)
Na kojong
Bali Ga.png
(La)
La
Bali Sa.png
(Sa)
Sa danti
Osthya
(lambé)
Bali Ba.png
(Ba)
Ba
Bali Ba kembang1.png
(Bha)
Ba kembang
Bali Pa.png
(Pa)
Pa
Bali 8, Pha.png
(Pha)
Pa kapal
Bali Ma.png
(Ma)
Ma
Bali Wa.png
(Wa)
Wa

Pangangge[sunting | sunting sumber]

Pangangge (lafal: /pəŋaŋge/) utawa jroning Basa Jawa disebut sandhangan, yaiku lambang swara ora bisa madeg déwé, ditulis nganggo nèmpèl sawijining aksara wianjana utawa aksara swara lan mengaruhi cara maca lan nulis aksara Bali. Ana manéka jinis pangangge, antara liya pangangge swara, pangangge tengenan (lafal: /t̪əŋənan/), lan pangangge aksara.

Pangangge swara[sunting | sunting sumber]

Yèn sawijining aksara wianjana (konsonan) diwuwuhi pangangge aksara swara (vokal), carambaca aksara kasebut bakal owah. Conto: Aksara Na diwuwuhi ulu diwaca Ni; Ka diwuwuhi suku diwaca Ku; Ca diwuwuhi taling diwaca Cé. Tumrap Aksara Ha ana pangecualian. Kadhangkala uni /h/ diucapaké, kadhangkala ora. Bab iku gumantung marang tembung lan ukara swara tinulis.

Pangangge swara
Warga aksara Aksara Bali Aksara Latin Alfabet Fonetis Internasional Letak penulisan Nama
Kanthya
(tenggorokan)
Pangangge Pepet.png
ě [ə] di atas Aksara pepet
Pangangge Tedung.png
ā [ɑː] di belakang Aksara tedung
Talawya
(langit-langit lembut)
Pangangge Ulu.png
i [i] ing dhuwur aksara ulu
Pangangge Ulu sari.png
ī [iː] ing dhuwur aksara ulu sari
Osthya
(lambé)
Pangangge Suku.png
u [u] di bawah Aksara suku
Pangangge Suku ilut.png
ū [uː] ing ngisor aksara suku ilut
Kanthya-talawya
(tenggorokan & langit-langit lembut)
Pangangge Taling.png
é [e]; [ɛ] di depan Aksara taling
Pangangge Taling detya.png
ai [aːi] di depan Aksara taling detya
Kanthya-osthya
(tenggorokan & lambé)
Pangangge Taling-tedung.png
o [o]; [ɔ] mengapit Aksara taling tedung
Pangangge Taling detya-tedung.png
au [aːu] ngapit Aksara taling detya matedung

Pangangge tengenan[sunting | sunting sumber]

Pangangge tengenan (kajaba adeg-adeg) arupa aksara wianjana swara uni vokal /a/-nya. Pangangge tengenan dumadi saka: bisah, cecek, surang, lan adeg-adeg. Yèn dibandingaké karo aksara Dewanagari, tandha bisah berfungsi padha karo tandha wisarga; tandha cecek nduwèni fungsi kaya tandha anuswara; tandha adeg-adeg nduwèni fungsi kaya tandha wirama.

Simbol Lafal Panggonan Jeneng
Pangangge Bisah.png
/h/ ing mburi aksara bisah
Pangangge Surang.png
/r/ ing dhuwur aksara surang
Pangangge Cecek.png
/ŋ/ ing dhuwur aksara cecek
Pangangge Adeg-adeg.png
- ing mburi aksara adeg-adeg

Pangangge aksara[sunting | sunting sumber]

Pangangge aksara dunungé ing ngisor aksara wianjana. Pangangge aksara (kajaba La) arupa gantungan aksara ardhaswara. Pangangge aksara dumadi saka:

Simbol Lafal Nama
Pangangge Cakra.png
/r/ Cakra
Pangangge Suku kembung.png
/ʋ/ Suku Kembung
Pangangge Nania.png
/j/ Nania

Gantungan[sunting | sunting sumber]

Amarga adeg-adeg ora oleh dipasang ing tengah lan ukara, mula supaya aksara wianjana bisa mati ing tengah kalimat banjur dianggo gantungan. Gantungan agawé aksara wianjana swara ora diucapaké nganggo aksara "a", upamané aksara Na diwaca "n"; Aksara Ka diwaca "k", lan sapanunggalané. Kanthi mangkono, ora ana vokal /a/ing aksara wianjana kaya samestiné. Saben aksara wianjana nduwèni gantungan dhéwé-dhéwé. Kanggo matèni sawijining aksara dipigunakaké gantungan, aksara swara sing bakal dipatèni kudu ditèmpèli gantungan. Upamané yèn nulis tembung "Nda", Aksara Na kudu dipatèni. Mula, Aksara Na ditèmpèlaké marang gantungan Da. Amarga aksara Na ditèmpèli gantungan Da, banjur Na diucapaké "n".

Gantungan lan pangangge bisa nèmpèl ing siji aksara swara sing padha, nanging yèn loro gantungan nèmpèl ing aksara swara sing padha, ora olèh. Kondisi loro gantungan swara nèmpèl ing aksara swara sing padha diarani tumpuk telu. Kanggo ngindhari bab iki panggunaan adeg-adeg ing tengah tembung diprayogakaké.[7]

Pasang pageh[sunting | sunting sumber]

Jroning lontar, kakawin lan kitab-kitab saka zaman Jawa-Bali Kuno akèh ditemokaké aksara-aksara wianjana khusus, lan gantungané swara istimewa. Panulisan aksara kaya iki disebut pasang pageh, amarga cara panulisané pancèn mangkono, ora bisa diowahi manèh.[8] Aksara-aksara kasebut uga nduwèni jeneng, u[amané Na rambat; Ta latik; Ga gora; Ba kembang; lan sapanunggalané. Bab iki disebabaké saben aksara kudu diucapaké nganggo intonasi swara sing bener miturut jeneng aksara kasebut. Nanging saiki pocapan-pocapan kanggo saben aksara ora kaya jaman biyèn.[9] Aksara mahaprana (hembusan besar) diucapaké padha kaya aksara alpaprana (hembusan cilik). Aksara dirgha (swara dawa) diucapaké padha karo aksara hrasua (swara cendhak). Aksara usma (desis) dipocapaké biasa waé. Senadyan cara pangucapan wis ora digatèkaké manèh nalika maca, nanging jroning panulisan, pasang pageh kudu tetep diugemi.

Pasang pageh migunani kanggo mbédakaké sawijining homonim. Upamané:

Aksara Bali Aksara Latin makna
Asta Bali.png
asta yaiku
Astha Bali.png
astha tulang
Ashtha Bali.png
aṣṭa delapan
Pada Bali.png
pada tanah, bumi
Paada Bali.png
pāda kaki
Padha Bali.png
padha sama-sama

Aksara maduita[sunting | sunting sumber]

Aksara maduita khusus dipigunakaké ing Basa serapan. Umumé wong Bali nyerep tembung-tembung saka Basa Sangskerta lan Kawi kanggo nambah. Conto panggunaan aksara maduita:

Aksara Bali Aksara Latin Arti
Buddha Bali.png
Buddha Sing wis sadhar
Yuddha Bali.png
Yuddha perang
Bhinna Bali.png
Bhinna beda

Kanthi mirsani conto ing dhuwur, nyatané ana Aksara konsonan swara ditulis kaping pidho. Bab iki arupa ciri-ciri aksara maduita.

Angka[sunting | sunting sumber]

Aksara Bali Aksara Latin Jeneng (jroning bhs. Bali) Aksara Bali Aksara Latin Jeneng (jroning bhs. Bali)
Bali 0.png
0 Bindu/Windu
Bali 5.png
5 Lima
Bali 1.png
1 Siki/Besik
Bali 6-vowel E kara.png
6 Nem
Bali 2-vowel La lenga.png
2 Kalih/Dua
Bali 7.png
7 Pitu
Bali 3-vowel O.png
3 Tiga/Telu
Bali 8, Pha.png
8 Kutus
Bali 4.png
4 Papat
Bali 9.png
9 Sanga/Sia

Nulis angka migunakaké angka Bali prasaja banget, padha karo sistem jroning Aksara Jawa lan Arab. Yèn arep nulis angka 10, cukup nulis angka 1 lan 0 miturut angka Bali. Semono uga yèn arep nulis angka 25, cukup nulis angka 2 lan 5. Yèn angka ditulis ing tengah ukara, kanggo mbédakaké angka lan aksara diwajibaké migunakaké tandha carik, ing wiwitan lan pungkasan angka swara.

Ing ngisor iki conto panulisan tanggal migunakaké angka Bali (tanggal: 1 Juli 1982; lokasi: Bali):

Aksara Bali Transliterasi karo Aksara Latin
Bali, 1 Juli 1982.
Bali, 1 Juli 1982.

Jroning conto panulisan ing dhuwur, angka diapit déning tandha carik kanggo mbédakaké karo aksara.

Tandha wacan lan aksara khusus[sunting | sunting sumber]

Ana sawetara aksara khusus jroning aksara Bali. Ing antarané arupa tandha wacan, lan swara liyané arupa simbol istimewa amarga dianggep keramat.

Simbol Katrangan
Punctuation Carik.png
Carik utawa Carik Siki. Ditulis ing pungkasan tembung ing tengah ukara. Fungsiné padha karo koma jroning aksara Latin. Uga dianggo ngapit aksara anceng.
Punctuation Carik kalih.png
Carik Kalih, disebut juga Carik Pareren. Ditulis ing pungkasan ukara. Fungsiné padha karo titik jroning aksara Latin.
Punctuation Pamungkah.png
Carik pamungkah. Dipasang ing pungkasaning tembung. Fungsiné padha karo tandha titik dua ing aksara Latin.
Center Pasalinan. Dipasang ing pungkasan panulisan karangan, surat lan sapanunggalané. Jroning geguritan nduwèni makna minangka tandha gantiné tembang.
Punctuation Panti.png
Panten utawa Panti. Dianggo ing wiwitan sawijining karangan, layang lan sapanunggalané.
Punctuation Pamada.png
Pamada. Dianggo ing wiwitan panulisan. Tujuané padha karo pangucapan awighnamastu, yaiku ngarep supaya apa sing diayahi bisa kasil tanpa rintangan.
Modre symbol Omkara.png
Ongkara. Simbol suci umat Hindu. Simbol iki diwaca "Ong" utawa "Om".

Rujukan[sunting | sunting sumber]

  1. ^ Surada, hal. 6-7.
  2. ^ Susungguhnya Sa kalebu konsonan alveolar, namun secara tradisional dimasukkan ke jroning konsonan dental.
  3. ^ Tinggen, hal. 16.
  4. ^ Dipadhakké waé utawa diberi tedung.
  5. ^ disebut Da madu murdania.
  6. ^ Arang ditemokaké jroning aksara Bali. Dipadhake waé karo Da madu murdania, mung diwènèhi tedung.
  7. ^ Tinggen, hal. 27.
  8. ^ Simpen, hal. 44.
  9. ^ Tinggen, hal. 7

Wacan[sunting | sunting sumber]

  • Tinggen, I Nengah. 1993. Pedoman Perubahan Ejaan Basa Bali karo Aksara Latin lan Aksara Bali. Singaraja: UD. Rikha.
  • Surada, I Made. 2007. Kamus Sanskerta-Indonesia. Surabaya: Penerbit Paramitha.
  • Simpen, I Wayan. Pasang Aksara Bali. Diterbitkan oleh Dinas Pendidikan lan Kebudayaan Provinsi Daerah Tingkat I Bali.

Pranala jaba[sunting | sunting sumber]


Sumber artikel punika saking kaca situs web: "http://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Aksara_Bali&oldid=876049"