Aksara Bali

Aksara Bali
Tipe	Abugida
Basa	Bali, Sasak, Jawa, lan Jawa Kuna
Kurun wektu	watara abad 10 nganti saiki
Sistem indhuk	Aksara Proto-Kanaan  → Aksara Fenisia   → Aksara Aramaik    → Aksara Brahmi     → Vatteluttu (Aksara Pallawa)      → Aksara Kawi Kuna       → Aksara Bali
Sistem warga	Surat Batak Baybayin Aksara Buhid Aksara Hanunoo Jawa Lontara Aksara Sunda Kuna] Aksara Rejang Tagbanwa
Unicode range	U+1B00–U+1B7F
ISO 15924	Bali

Aksara Bali iku Aksara tradhisional masarakat Bali lan tuwuh ing Bali. Aksara Bali arupa sawijining aksara abugida sing asal saka Aksara Pallawa. Aksara iki mèmper karo aksara Jawa. Prabédané dumunung ing lekukan wangun Aksara.

Aksara Bali cacahé 47 karakter, 14 ing antarané arupa aksara swara utawa vokal. Aksara wyanjana utawa aksara konsonan cacahé 33 karakter. Aksara wyanjana Bali sing biasa dipigunakaké cacahé 18 karakter. Uga ana aksara wyanjana Kawi sing dipigunakaké ing tembung-tembung tinamtu, utamané tembung-tembung sing dipengaruhi Basa Kawi lan Sangskerta.

Senadyan ana aksara wyanjana Kawi sing isi intonasi nada tinamtu, pangucapané kerep disetarakan karo aksara wyanjana Bali. Umpamané, aksara dirgha (pangucapan dawa) sing kuduné diwaca dawa, kerep diwaca kaya aksara hresua (pangucapan cendhak).

Warga aksara

Osthya	Dantya	Murdhanya	Talawya	Kanthya

Sawijining aksara diklompokaké miturut dhasar pangucapané lan disebut warga aksara. Jroning aturan nulis aksara Bali, ana 5 warga aksara sing utama, yaiku:

• Kanthya. Warga kanthya yaiku klompok fonem sing asal saka ‘’langit-langit’’ cedhak kerongkongan. Antara liya klebu konsonan celah swara. Singg kalebu warga kanthya yaiku konsonan velar/guttural lan glotal. Aksara konsonan swara kalebu warga kanthya dumadi saka: Ka (k), Ga (g), Ga gora (gh), Nga (ng). Déné aksara vokal swara kalebu warga kanthya yaiku A.

• Talawya. Warga talawya yaiku kelompok fonem swara asal saka langit-langit tutuk. Sing kalebu warga talawya yaiku konsonan palatal. Aksara konsonan swara kalebu warga talawya dumadi saka: Ca murca (c), Ca laca (ch), Ja (j), Ja jera (jh), Nya (ny), Sa saga (sy). Déné Aksara vokal swara kalebu warga talawya yaiku I.

• Murdhanya. Warga murdhanya yaiku kelompok fonem swara asal saka tarikan lidah ke belakang menyentuh langit-langit. Sawetara di antaranya kalebu fonem rongga gigi. Sing kalebu warga murdhanya yaiku konsonan retrofleks lan alveolar. Aksara konsonan swara kalebu warga murdhanya dumadi saka: Ta latik (ṭ), Da madu (ḍ), Na rambat (ṇ), Sa sapa (ṣ), Ra (r). Déné Aksara vokal swara kalebu warga murdhanya yaiku Ra repa (Ṛ).

• Dantya. Warga dantya yaiku kelompok fonem swara asal saka sentuhan ilat karo untu. Sawetara kalebu fonem rongga untu. Sing kalebu warga dantya yaiku konsonan dental lan alveolar. Aksara konsonan swara kalebu warga dantya dumadi saka: Ta (t), Ta tawa (th), Da lindung (d), Da madu (dh), Na kojong (n), Sa danti (s)La (l). Déné Aksara vokal swara kalebu warga dantya yaiku La lenga (Ḷ).

• Osthya. Warga osthya yaiku kelompok fonem swara asal saka patemon lambé dhuwur lan ngisor. Sing kalebu warga oshtya yaiku konsonan labial. Aksara konsonan swara kalebu warga talawya dumadi saka: Pa (p), Pa kapal (ph), Ba (b), Ba kembang (bh), Ma (m), Wa (w). Déné Aksara vokal swara kalebu warga talawya yaiku U.

Aksara swara (vokal)

Aksara swara disebut uga Aksara vokal/Aksara urip (vowel) jroning aksara Bali. Fungsi aksara swara padha kayadéné fungsi Aksara vokal jroning Aksara Latin. Yèn sawijining aksara wianjana diwènèhi salah siji panganggé aksara swara, banjur cara maca Aksara wianjana kasebut uga owah, miturut fungsi panganggé swara nèmpèl Aksara wianjana kasebut.

Aksara swara
Warga	Aksara swara hresua (Aksara vokal pendek)			Nama	Aksara swara dirgha (Aksara vokal panjang)
	Aksara Bali	Aksara Latin	Alfabet Fonetis Internasional		Aksara Bali	Aksara Latin	Alfabet Fonetis Internasional
Kantya (tenggorokan)		A	[a]	A kara		Ā	[ɑː]
Talawya (langit-langit lembut)		I	[i]	I kara		Ī	[iː]
Murdhanya (langit-langit keras)		Ṛ	[ɹ̩]	Ra repa		Ṝ	[ɹ̩ː]
Dantya (gigi)		Ḷ	[l̩]	La lenga		Ḹ	[l̩ː]
Osthya (lambé)		U	[u]	U kara		Ū	[uː]
Kanthya-talawya (tenggorokan & langit-langit lembut)		E	[e]; [ɛ]	E kara (E) Airsanya (Ai)		Ai	[aːi]
Kanthya-osthya (tenggorokan & lambé)		O	[o]; [ɔ]	O kara		Au	[aːu]

Aksara wianjana (konsonan)

Aksara wianjana disebut uga konsonan utawa Aksara mati jroning aksara Bali. Senadyan panulisané tanpa Aksara vokal, saben aksara diwaca kaya-kaya diwuwuhi Aksara vokal "a". Yèn aksara wianjana ora diwuwuhi aksara swara (Aksara vokal: i, u, é, o, ě, ai, au), aksara kasebut dianggep diwuwuhi vokal "a". Yèn nulis nganggo Aksara latin, tembung "na" minangka gabungan saka Aksara konsonan /n/ lan vokal /a/. Jroning aksara Bali, tembung "na" disimbolaké nganggo siji aksara waé,ora gabungan saka Aksara konsonan "n" lan vokal "a".

Jroning Basa Bali, Aksara Ha ora diwaca nalika dipigunakaké ing wiwitan tembung. Biasané, senadyan jroning panulisan tembung migunakaké Aksara Ha, desahané ora timbul, swara diucapaké mung vokalé waé. Contoné, jroning panulisan tembung "Hujan", dianggo Aksara Ha ing ngarep tembung. Nanging nalika maca tembung "Hujan", wong Bali luwih milih ora ngucapaké desahan tembung "Hu", nanging mung ngucapaké Aksara vokalé waé, yaiku "U". Dadi swara sing diucapaké yaiku tembung "Ujan".

Aksara Ardhaswara yaiku semivokal. Tembung ardhaswara (saka Basa Sangskreta) sacara harfiah maknané "setengah swara" utawa semivokal. Kanthi tembung liya, aksara ardhaswara ora awujud aksara konsonan, lan uga ora aksara vokal. Sing kalebu klompok aksara ardhaswara yaiku Ya, Ra, La, Wa. Gantungané kalebu pangangge aksara (kajaba gantungan La), yaiku nania (gantungan Ya); suku kembung utawa guungan (gantungan "Wa"); lan guwung utawa cakra (gantungan Ra). Tembung-tembung swara dipocapaké cepat, seolah-olah vokalnya dipangkas, migunakaké gantungan aksara ardhaswara. Conto tembung: "pria" (dudu "peria"); "satwa" (dudu "satuwa"); "satya" (dudu "satiya"); "proklamasi" (dudu "perokelamasi").

Aksara Wianjana (konsonan)
Warga	Pancawalimukha					Ardhaswara (Semivokal)	Usma (Desis)	Wisarga (Desah)
	Tajam		Lembut		Nasal
Kanthya (tenggorokan)	(Ka) Ka	(Kha) Ka mahaprana	(Ga) Ga	(Gha) Ga gora	(Nga) Nga			(Ha) Ha
Talawya (langit-langit lembut)	(Ca) Ca murca	(Cha) Ca laca	(Ja) Ja	(Jha) Ja jera	(Nya) Nya	(Ya) Ya	(Śa) Sa saga
Murdhanya (langit-langit keras)	(Ṭa) Ta latik	(Ṭha) Ta latik	(Ḍa) Da madu m.	(Ḍha) Da madu m.	(Ṇa) Na rambat	(Ra) Ra	(Ṣa) Sa sapa
Dantya (gigi)	(Ta) Ta	(Tha) Ta tawa	(Da) Da lindung	(Dha) Da madu	(Na) Na kojong	(La) La	(Sa) Sa danti
Osthya (lambé)	(Ba) Ba	(Bha) Ba kembang	(Pa) Pa	(Pha) Pa kapal	(Ma) Ma	(Wa) Wa

Pangangge

Pangangge (lafal: /pəŋaŋge/) utawa jroning Basa Jawa disebut sandhangan, yaiku lambang swara ora bisa madeg déwé, ditulis nganggo nèmpèl sawijining aksara wianjana utawa aksara swara lan mengaruhi cara maca lan nulis aksara Bali. Ana manéka jinis pangangge, antara liya pangangge swara, pangangge tengenan (lafal: /t̪əŋənan/), lan pangangge aksara.

Pangangge swara

Yèn sawijining aksara wianjana (konsonan) diwuwuhi pangangge aksara swara (vokal), carambaca aksara kasebut bakal owah. Conto: Aksara Na diwuwuhi ulu diwaca Ni; Ka diwuwuhi suku diwaca Ku; Ca diwuwuhi taling diwaca Cé. Tumrap Aksara Ha ana pangecualian. Kadhangkala uni /h/ diucapaké, kadhangkala ora. Bab iku gumantung marang tembung lan ukara swara tinulis.

Pangangge swara
Warga aksara	Aksara Bali	Aksara Latin	Alfabet Fonetis Internasional	Letak penulisan	Nama
Kanthya (tenggorokan)		ě	[ə]	di atas Aksara	pepet
		ā	[ɑː]	di belakang Aksara	tedung
Talawya (langit-langit lembut)		i	[i]	ing dhuwur aksara	ulu
		ī	[iː]	ing dhuwur aksara	ulu sari
Osthya (lambé)		u	[u]	di bawah Aksara	suku
		ū	[uː]	ing ngisor aksara	suku ilut
Kanthya-talawya (tenggorokan & langit-langit lembut)		é	[e]; [ɛ]	di depan Aksara	taling
		ai	[aːi]	di depan Aksara	taling detya
Kanthya-osthya (tenggorokan & lambé)		o	[o]; [ɔ]	mengapit Aksara	taling tedung
		au	[aːu]	ngapit Aksara	taling detya matedung

Pangangge tengenan

Pangangge tengenan (kajaba adeg-adeg) arupa aksara wianjana swara uni vokal /a/-nya. Pangangge tengenan dumadi saka: bisah, cecek, surang, lan adeg-adeg. Yèn dibandingaké karo aksara Dewanagari, tandha bisah berfungsi padha karo tandha wisarga; tandha cecek nduwèni fungsi kaya tandha anuswara; tandha adeg-adeg nduwèni fungsi kaya tandha wirama.

Simbol	Lafal	Panggonan	Jeneng
	/h/	ing mburi aksara	bisah
	/r/	ing dhuwur aksara	surang
	/ŋ/	ing dhuwur aksara	cecek
	-	ing mburi aksara	adeg-adeg

Pangangge aksara

Pangangge aksara dunungé ing ngisor aksara wianjana. Pangangge aksara (kajaba La) arupa gantungan aksara ardhaswara. Pangangge aksara dumadi saka:

Simbol	Lafal	Nama
	/r/	Cakra
	/ʋ/	Suku Kembung
	/j/	Nania

Gantungan

Amarga adeg-adeg ora oleh dipasang ing tengah lan ukara, mula supaya aksara wianjana bisa mati ing tengah kalimat banjur dianggo gantungan. Gantungan agawé aksara wianjana swara ora diucapaké nganggo aksara "a", upamané aksara Na diwaca "n"; Aksara Ka diwaca "k", lan sapanunggalané. Kanthi mangkono, ora ana vokal /a/ing aksara wianjana kaya samestiné. Saben aksara wianjana nduwèni gantungan dhéwé-dhéwé. Kanggo matèni sawijining aksara dipigunakaké gantungan, aksara swara sing bakal dipatèni kudu ditèmpèli gantungan. Upamané yèn nulis tembung "Nda", Aksara Na kudu dipatèni. Mula, Aksara Na ditèmpèlaké marang gantungan Da. Amarga aksara Na ditèmpèli gantungan Da, banjur Na diucapaké "n".

Gantungan lan pangangge bisa nèmpèl ing siji aksara swara sing padha, nanging yèn loro gantungan nèmpèl ing aksara swara sing padha, ora olèh. Kondisi loro gantungan swara nèmpèl ing aksara swara sing padha diarani tumpuk telu. Kanggo ngindhari bab iki panggunaan adeg-adeg ing tengah tembung diprayogakaké.

Pasang pageh

Jroning lontar, kakawin lan kitab-kitab saka zaman Jawa-Bali Kuno akèh ditemokaké aksara-aksara wianjana khusus, lan gantungané swara istimewa. Panulisan aksara kaya iki disebut pasang pageh, amarga cara panulisané pancèn mangkono, ora bisa diowahi manèh. Aksara-aksara kasebut uga nduwèni jeneng, u[amané Na rambat; Ta latik; Ga gora; Ba kembang; lan sapanunggalané. Bab iki disebabaké saben aksara kudu diucapaké nganggo intonasi swara sing bener miturut jeneng aksara kasebut. Nanging saiki pocapan-pocapan kanggo saben aksara ora kaya jaman biyèn. Aksara mahaprana (hembusan besar) diucapaké padha kaya aksara alpaprana (hembusan cilik). Aksara dirgha (swara dawa) diucapaké padha karo aksara hrasua (swara cendhak). Aksara usma (desis) dipocapaké biasa waé. Senadyan cara pangucapan wis ora digatèkaké manèh nalika maca, nanging jroning panulisan, pasang pageh kudu tetep diugemi.

Pasang pageh migunani kanggo mbédakaké sawijining homonim. Upamané:

Aksara Bali	Aksara Latin	makna
	asta	yaiku
	astha	tulang
	aṣṭa	delapan
	pada	tanah, bumi
	pāda	kaki
	padha	sama-sama

Aksara maduita

Aksara maduita khusus dipigunakaké ing Basa serapan. Umumé wong Bali nyerep tembung-tembung saka Basa Sangskerta lan Kawi kanggo nambah. Conto panggunaan aksara maduita:

Aksara Bali	Aksara Latin	Arti
	Buddha	Sing wis sadhar
	Yuddha	perang
	Bhinna	beda

Kanthi mirsani conto ing dhuwur, nyatané ana Aksara konsonan swara ditulis kaping pidho. Bab iki arupa ciri-ciri aksara maduita.

Angka

Aksara Bali	Aksara Latin	Jeneng (jroning bhs. Bali)		Aksara Bali	Aksara Latin	Jeneng (jroning bhs. Bali)
	0	Bindu/Windu			5	Lima
	1	Siki/Besik			6	Nem
	2	Kalih/Dua			7	Pitu
	3	Tiga/Telu			8	Kutus
	4	Papat			9	Sanga/Sia

Nulis angka migunakaké angka Bali prasaja banget, padha karo sistem jroning Aksara Jawa lan Arab. Yèn arep nulis angka 10, cukup nulis angka 1 lan 0 miturut angka Bali. Semono uga yèn arep nulis angka 25, cukup nulis angka 2 lan 5. Yèn angka ditulis ing tengah ukara, kanggo mbédakaké angka lan aksara diwajibaké migunakaké tandha carik, ing wiwitan lan pungkasan angka swara.

Ing ngisor iki conto panulisan tanggal migunakaké angka Bali (tanggal: 1 Juli 1982; lokasi: Bali):

Aksara Bali	Transliterasi karo Aksara Latin
	Bali, 1 Juli 1982.

Jroning conto panulisan ing dhuwur, angka diapit déning tandha carik kanggo mbédakaké karo aksara.

Tandha wacan lan aksara khusus

Ana sawetara aksara khusus jroning aksara Bali. Ing antarané arupa tandha wacan, lan swara liyané arupa simbol istimewa amarga dianggep keramat.

Simbol	Katrangan
	Carik utawa Carik Siki. Ditulis ing pungkasan tembung ing tengah ukara. Fungsiné padha karo koma jroning aksara Latin. Uga dianggo ngapit aksara anceng.
	Carik Kalih, disebut juga Carik Pareren. Ditulis ing pungkasan ukara. Fungsiné padha karo titik jroning aksara Latin.
	Carik pamungkah. Dipasang ing pungkasaning tembung. Fungsiné padha karo tandha titik dua ing aksara Latin.
	Pasalinan. Dipasang ing pungkasan panulisan karangan, surat lan sapanunggalané. Jroning geguritan nduwèni makna minangka tandha gantiné tembang.
	Panten utawa Panti. Dianggo ing wiwitan sawijining karangan, layang lan sapanunggalané.
	Pamada. Dianggo ing wiwitan panulisan. Tujuané padha karo pangucapan awighnamastu, yaiku ngarep supaya apa sing diayahi bisa kasil tanpa rintangan.
	Ongkara. Simbol suci umat Hindu. Simbol iki diwaca "Ong" utawa "Om".

Wacan

• Tinggen, I Nengah. 1993. Pedoman Perubahan Ejaan Basa Bali karo Aksara Latin lan Aksara Bali. Singaraja: UD. Rikha.
• Surada, I Made. 2007. Kamus Sanskerta-Indonesia. Surabaya: Penerbit Paramitha.
• Simpen, I Wayan. Pasang Aksara Bali. Diterbitkan oleh Dinas Pendidikan lan Kebudayaan Provinsi Daerah Tingkat I Bali.

Pranala jaba

• (id) Celah-Celah Kunci Aksara Bali. Oleh: I Nengah Tinggen (babadbali.com)
• (id) Pedoman Perubahan Ejaan Basa Bali karo Aksara Bali lan Aksara Latin. Oleh: I Nengah Tinggen (babadbali.com)