Basa Bali

Saka Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawi
Langsung menyang: pandhu arah, pados
Bahasa Bali (Basa Bali)
Negara/Negari: Bali, Lombok, Jawa (Indonesia)
Tlatah: Bali
Cacah Panutur: 4,5 juta
Urutan kaping: ?
Rumpun basa: Austronesia

 Melayu-Polinesia
  Melayu-Polinesia Kulon
   Sundik
    Bali-Sasak
       Basa Bali

Status Resmi
Basa resmi ing: Bali (nganti 1942)
Akadhémi Basa: -
Kodhe Basa
ISO 639-1 ?
ISO 639-2 ban
SIL BZC

Basa Bali iku sawijining basa Austronesia saka cabang Sundik, utawa luwih spesifik saka anak cabang Bali-Sasak. Basa iki utamané dipituturaké ing pulo Bali, pulo Lombok sisih kulon lan uga ing pulo Jawa. Ing Lombok basa Bali dipituturaké akèhé cedhaké Mataram, ing Jawa utamané ing kabupaten Banyuwangi. Saliyané iku, basa Osing, dhialek basa Jawa khas Banyuwangi, uga nyerep akèh tetembungan saka basa Bali. Conthoné tembung osing sing tegesé “ora”, dijupuk saka basa Bali tusing. Basa Bali dipituturaké déning kurang luwih 4 yuta jiwa.

Fonologi[sunting | sunting sumber]

Bahasa Bali nduwé 6 fonem vokal lan 18 fonem konsonan. Fonem vokal utawa swara iku /a/, /i/, /u/, /ĕ/, /é/ dan /o/. Banjur fonem konsonan iku /k/, /g/, /ng/, /c/, /j/, /ñ/, /t/, /d/, /n/, /p/, /b/, /m/, /r/, /y/, /w/, /l/, /s/ lan /h/.

Sawijining ciri khas lan sing wis dadi basa Bali astamiwa iku fonem eksplosif tanpa nyuwara /t/ dipocapaké [t] ing pèrangan mburi, nanging ing wiwitan lan tengah diucapaké kanthi [ʈ] (t retrofleks).

Aksara swara (huruf vokal} /a/ ing pèrangan mburi tinarbuka diucapaké kanthi [ĕ]. Upamané tembung Kuta, sawijining panté kondhang ing Bali, diucapaké [k'uʈĕ].

Kaya déné basa Austronesia liyané, basa Bali iku luwih migunakaké tembung-tembung dwi silabik lan wujudé KVKVK. Nanging ing ng-reduplikasi sawijining gatra (sukukata) monosilabik wujudé KVK, mula ing basa Bali iki lumrahé dadi KVKKVK, béda karo basa Melayu lan Jawa:

Melayu – Bali – Jawa
  • kukus – kuskus – dang (bentuk beda)
  • ngengat – ngetnget – ngenget

Kekerabatan lan kosakata[sunting | sunting sumber]

Basa Bali ing rumpun basa Austronésia kerep dikira paling cedhak karo basa Jawa. Nanging prekara ini ora mangkono. Basa Bali paling cedhak mawa basa Sasak lan pirang basa ing pulo Sumbawa sisih kulon. Kamèmperané karo basa Jawa namung merga pengaruh kosakata basa Jawa amerga aktivitas kolonisasi Jawa ing jaman mbiyèn, utamané ing abad ka-14 Masèhi. Bali ditaklukaké déning Gajah Mada ing taun 1343 Masèhi. Malahan ing rumpun basa Austronesia, secara fonologis basa Bali luwih mèmper basa Melayu tinimbang basa Jawa. Nanging fonem /r/ ing posisi pungkasan basa Melayu, kerep dadi /h/ ing basa Bali. Bab iki bisa kabukti karo daftar perbandingan kosakata dhasar basa Melayu, Bali, Jawa Kuna lan Jawa Anyar:

Melayu – Bali – Jawa Kuna – Jawa Anyar
  • dua – dua – rwa – ro, loro
  • jalan – marga/margi – dalan – dalan
  • dengar – dingeh – rĕngö – rungu
  • jarum – jom – dom – dom
  • jauh – joh – doh – doh
  • ada – ada/wenten – hana – ana
  • beli – beli – wĕli, tuku – tuku
  • jari, jeriji – jriji – (?) – driji
  • betis, cokor – batis – jöng, suku – sikil
  • hidup – urip – hurip – urip
  • air, ayer – (a)yeh – wway – we, banyu
  • buah – buah – wwah – woh
  • di – di – ri, ring – i, ing
  • telur – taluh – antiga – tigan, ĕndhog
  • jemur – jemuh – (?) – pepe
  • bunga – bunga – kambang, sĕkar – kĕmbang, sĕkar
  • nasi – nasi – sĕga, sĕkul – sĕga, sĕkul
  • hujan – ujan – hudan – udan

Pangaruh basa Jawa[sunting | sunting sumber]

Basa Bali akèh kena pangaruh basa Jawa, utamané basa Jawa Kuna lan liwat basa Jawa iki, uga basa Sangskreta. Kamèmperan karo basa Jawa utamané katon saka tingkat-tingkat basa sing ana ing basa Bali sing mèmper karo basa Jawa. Mira ora ngéramaké yèn basa Bali alus sing disebut basa Bali Alus Mider mèmper karo basa Jawa Krama. Akèh tembung-tembung Bali alus sing dijupuk saka basa Jawa:

Melayu – Bali – Jawa
  • sudah – sampun – sampun
  • meninggal – seda – séda
  • datang – rauh – rawuh
  • dari – saking – saking
  • arti – suksma – tĕgĕs

Kosakata kusus Bali[sunting | sunting sumber]

Ing ndhuwur wis dipaparaké kosakata sing mèmper karo basa Melayu lan basa Jawa. Saiki kosakata khas Bali dipaparaké:

Melayu – Bali – Jawa
  • kau (kasar) – cai – kowé
  • sungai – tukad – sungay (Jawa Kuna), kali, lèpèn
  • yang – sane – ingkang, sing
  • dukun, tabib – balian - dhukun

Konsèp géografis[sunting | sunting sumber]

Béda karo akèh suku bangsa ing donua, nanging isih mèmper karo suku bangsa panutur basa Austronesia liyané, wong Bali nalika nemtokaké arah orientasiné ora ing arah mata angin sing mesthi nanging ing papan kawasan géografis, ing kasus Bali iki ing papan gunung lan laut. Pramila arah mata angin bisa owah selaras karo papané:

Bali – Melayu:
  • kaja – lor nanging ing Buleleng tegesé kidul
  • kelod – kidul nanging ing Buleleng tegesé lor
  • kauh – kulon
  • kangin – wétan

Jenis Basa Bali[sunting | sunting sumber]

  1. Basa Bali Baku
  2. Basa Bali Aga
  3. Basa Bali Jawa

Uga Pirsani[sunting | sunting sumber]

Sumber artikel punika saking kaca situs web: "http://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Basa_Bali&oldid=803787"