Sastra

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa

Sastra iku sawijing tembung silihan saka Basa Sansekerta; "śāstra", sing tegesé "tulisan" utawa "buku", saka tembung dhasar "śās-" sing tegesé "weruh". Ing basa Jawa, tembung iki biyasané dienggo ngarani "kasusastran" utawa sajinising tulisan sing duwé arti utawa kaéndahan tartamtu. Ananging, tembung "sastra" ugi bisa ngarani kabèh jinis tulisan, apa iki éndah apa ora. Karya sastra ugi dipungginakaken kagem médhia mratelaaken pengalaman panggangit. Ukara, tembung, lan basa ingkang dipun-ginakaken déning panganggit punika basa ingkang éndah saéngga dadosaken raos remen kagem tiyang ingkang maos. Prastawa-prastawa ingkang dipunangkat panggangit boten namung prastawa ingkang saé kemawon ananging ugi prastawa ingkang awon wontening salebeting carios. Ananging saking carios éndah utawi awon punika kita saged mundhut sari pathinipun. Pangganggit ugi saged mangaribawa kabudayan masarakat tertemtu ing salebeting karya sastra ingkang dipunanggit, kados ta pola pikir masarakat.

Saliyané iku, tembung sastra bisa dibagi dadi sastra tulis karo sastra lésan (sastra oral). Neng kéné sastra ora akèh gathuke karo tulisan, nanging gathuké karo Basa sing didadèkaké wahana kanggo ngèjawantahké pangalaman utawa pamikir tertentu.

Biasane kasusastran dibagi miturut laladan géografis utawa basa.

Sastra Nusantara[besut | besut sumber]

Genre utawa jinis karya sastra[besut | besut sumber]

Tembung genre asalipun sangking basa Prancis ingkang arthosipun inggih punika jinis. Lajeng, genre sastra inggih punika jinisipun karya sastra. Aristoteles ing dalem tulisanipun ingkang terkenal hiyo iku Poetica, ngemot dhasar-dasaripun téyori genre. Téyori punika inggih ngemot jinis karya sastra ingkang tumuju marang karya sastra Yunani klasik, ananging ingkang saé sangking téyori punika inggih teorinipun saged dilebetaken ing karya sastra ingkang sedhoyo nagari. Miturut Aristoteles, karya sastra ingkang dasaripun sangking perwujudanipun punika dipunbagi dados 3, inggih punika epik, lirik, lan drama.[1] Epik inggih punika tèks ingkang sepalihipun ngemot diskripsi, lan sepalih ingkang lintu ngemot tokoh (cakapan). Epik uga saged dipunarani prosa. Lirik inggih punika ungkapan ide utawi perasaanipun pengarang. Ing dalem babakan punika ingkang dipunbahas inggih "aku" lirik, ingkang biasanipun kasebut juru gurit. Lirik punika ingkang wayah saiki kaloka dados gurit utawi sajak, inggih karya sastra ingkang ngemot èksprèsi perasaan pribadi ingkang luweh ngutamakaken carane damel èksprèsi. Drama inggih punika karya sastra ingkang dominasi guneman sedhoyo paraga. Kriteria drama ingkang bentenaken inggih wonten 2 werni karya sastra lintunipun inggih hubunganipun manungso kaliyan donya panggènan lan wekdal. Lirik sifatipun subjektif, sebabipun namung ngendikakaen donya juru gurit. Drama sifatipun objektif, sebabipun boten ngemotaken donya parekanipun, tanpa diskripsi ing sajabone objektif. Epik inggih punika campuran antawisipun subjektif lan objektif. Wekdal ingdalem karya sastra epik ngalir linear (kronologis utawi flashback); ingdalem drama wekdal dipunnyatakaken utawi ingkang kedadeyan sapunika; lan ingdalem lirik wekdal kados atos, sebab sajatosipun lirik boten kaiket kaliyan wekdal.[2].

Prosa lan Puisi[besut | besut sumber]

Puisi mawi cara konvensional saged dipunarthosaken dados tuturan ingkang kaiket (émosi, imajinasi, pikiran, nada, ide, baris, bait, rima, lan saklintunipun). Prosa inggih karangan. Perlu sanget dipunbahas arthosipun prosa lan gurit miturut A.W. De groot ingkang dipunkutip déning Rachmat Djoko Pradopo [3].

  • Kesatuan korespondensi prosa inggih punika kesatuan sintaksis, nanging kesatuan korespondensi gurit inggih punika kesatuan akustis.
  • Korespondensi gurit ngemot sajak, ananging prosa boten gadhah korespondensi.
  • Ingdalem baris sajak wonten periodisitas sangking awal dumugi akir, ananging ingdalem prosa boten wonten periodisitas.

Bentenipun prosa kaliyan gurit inggih sajatosipun kaemot ing kadar padhetipun sedoyo punika. Sahinggo, karya sastra punika manawi padhet saged kasebat gurit lan manawi boten padhet punika kasebat prosa. Meniko sebabipun muncul tembung gurit ingkang prosais lan prosa ingkang puitis. Sifat prosa ingkang utami inggih punika ngudari lan gurit madhetaken. Bahan mliginipun inggih sami, punika persoalanipun manungso. Prosa punika èksprèsi nyusun carios (konstruktif), gurit punika èksprèsi nyiptakaken curahan jiwa (kreatif). Rumus: x + y = z. X = pengalaman, y = renungan, imajinasi, lan tèhnik, z = hasilipun inggih punika cariyos ingkan sampun dipunreka. Werni-werni cariyos reka daya punika ingdalem sastra modhèren, hiyo iku novèl, carkak, lan novela. Novèl inggih punika cariyos reka daya ingkang langkung dawa, ingkang ngemot paraga, aluripun, lan setting utawi latar. Cerpen inggih punika cariyos ingkang cendhak, ingkang musataken ing kahanan ingdalam wekdal punika, mliginipun inggih konflik. Novela inggih punika cariyos reka daya ingkang luweh dawa lan angèl saking carkak, ananging boten langkung dawa kados novèl, isinipun boten dipunputusi ing satunggal kahanan kedadeyan, lan konflik.

Drama[besut | besut sumber]

Tembung drama asalipun punika saking basa Yunani draomai ingkang arthosipun nindakaken. Drama inggih paragaan cariyos utawi lakonan ing kahuripan manungso ingkang dipunpentasaken. Drama ingdalem karya sastra arupi naskah drama. Drama salintunipun dados karya sastra uga dados karya seni. Prosès kadadeanipun drama inggih saged dipundamel rumus nganggé formula 4 M. - M-1 : Menghayalkan (ngayalaken) - M-2 : Menuliskan (nulisaken) - M-3 : Memainkan (maragakaken) - M-4 : Menyaksikan (mirsani) Drama dados karya sastra namung ngantos tahap M-2. Umumipun naskah drama ngemot 10 susunan karakter, antawisipun : 1. Susunan jeneng paraga 2. Sinopsis 3. Urutanipun nomer dialog kaliyan jeneng paraga 4. Nyantumaken tandha baca ingkang nyata 5. Menehi penjelasan dados keterangan ingdalem tandha kurung 6. Menehi tandha bagianipun ilustrasi musik 7. Nyusun urutan tembung dan kalimat ingkang nyata 8. Ngemot pokok pikiran ingkang nyata ingdalem dialog 9. Menehi tandha panggantos babak ingkang nyata 10. Ngakhiri cariyos kaliyan kalimat ingkang padhet Miturut isinipun, drama kebagi dados 8 werni, antawisipun:

  • Tragedi : drama ingkang nyariosaken kesedihan
  • Komedi : drama jenaka ingkang ngemot sindiran utawi kritik
  • Tragedi-komedi : drama ingkang nyariosaken kesedihan uga jenaka
  • Opera : drama ingkang tuturanipun arupi lagu-lagu
  • Operet : drama kados opera ananging luweh cendhak
  • Tableau : drama ananging boten wonten tuturanipun, paraga namung ngandhalaken obah patah-patah (pantomim)
  • Minikata : drama ingkang migunakaken tuturan singkat ingkang ngandalaken obah teatrikal
  • Lawakan : drama ingkang sedhoyonipun ngemot humor saéngga isi cariyos boten wigati.

Kesimpulanipun, objek ngèlmu sastra inggih punika prosa, gurit, lan drama, ingkang rincianipun arupi gurit, novèl, carkak, novela, lan naskah drama.

Rujukan[besut | besut sumber]

  1. ^ Teeuw, A: "Membaca dan Menilai Sastra", kaca 109. Gramedia, 1983
  2. ^ Hartoko, Dick lan B. Rahmanto: "Pemandu di Dunia Sastra", kaca 53. Kanisius, 1986
  3. ^ Pradopo, Rachmat Djoko:"Pengkajian Puisi", kaca 112. Gadjah Mada University Press, 1998