Luzon

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa
Jump to navigation Jump to search
Luzon
Luzon Island Red.png
Luzon mainland in red;
its associated islands in maroon
Masalah Lua ing Modhul:Location_map larik 456: attempt to compare nil with number.
Géografi
Pernah Asia Kidul-wétan
Koordhinat 16°N 121°E / 16°N 121°E / 16; 121Koordhinat: 16°N 121°E / 16°N 121°E / 16; 121
Kapuloan Pilipina
Adjacent bodies of water
Pulo-pulo gedhé
Jembar 109.965 km2 (42.457,7 sq mi)[1]
Urutan jembar 15th
Garis pasisir 3.249,6 km (20.192,1 mi)[1]
Èlevasi dhuwur dhéwé 2.922 m (9,587 ft)
Titik dhuwur dhéwé Gunung Pulag
Administrasi
Pilipina
Laladan
Provinsi
Pamukiman jembar dhéwé Quezon City (pop. 2.936.116 [2])
Dhémografi
Demonym Luzonian (modern), Luzonese (contemporary), Luções (archaic)
Cacah jiwa 53,336,134[lower-alpha 1] (2015)[2]
Kapadhetan 490 /km2 (1.270 /sq mi)
Golongan ètnik

Luzon (Rungokakéi/lˈzɒn/; Pangucapan cara Tagalog: [luˈson]) iku pulo gedhé dhéwé lan akèh dhéwé padunungé ing Pilipina. Pulo iki klebu 15 pulo gedhé dhéwé ing donya. Kapernah ing sisih lor kapuloan Pilipina, Pulo iki dadi punjering ékonomi lan pulitik negara. Ing pulo iki kapernah kutha krajan Pilipina, Manila,kang duwé pérangan kutha, Quezon City kang duwé akèh dhéwé padunung ing negara iki. Pulo iki didunungi 53 yuta jiwa ing taun 2015,[2] lan kalebu papat pulo kang akèh dhéwé padunungé ing donya (sawisé Jawa, Honshu, lan Britainia Gedhé). Udakara 53% saka gunggung padunung negara manggon ing negara iki.

Luzon iku bisa nuduhaké salah siji saka telung golongan pulo baku ing negara iki. Pulo gedhé Luzon dumadi saka Pulo Luzon, kapuloan Batanes lan Babuyan kang kapernah ing sisih Lor, Pulo Polillo kapernah ing sisih wétan, lan pulo-pulo kang adoh saka Pulo Luzon kaya ta Catanduanes, Marinduque, Masbate, Romblon, Mindoro, Palawan, lan liyané kang kapernah ing sisih kidul.[3]

Etimologi[besut | besut sumber]

Bangkang Pinawa, ya iku lesung lan alu kuna ing Pilipina

Jeneng Luzon iku ngrujuk saka tembung Tagalog lusong, ya iku lesung kayu kang gedhé kanggo nutu beras.[4][5]

Sajarah[besut | besut sumber]

Luzon sadurungé kapèrang dumadi krajan Hindu-Buddha, pamaréntahan Muslim, lan kapracayan ing sawenèh suku-suku, kang duwé gegayutan dagang karo Kalimantan, Malaya, Jawa, Indocina, India, Okinawa, Korea, Jepang lan Cina, sadurungé Sepanyol njajah laladan iki. Wong Tagalog lan Kapampangan sing manggon ing Luzon kidul lan tengah ngyasa sistèm pulitik nalika sadurungé taun ka-sèwuné bangsa iki. Sistem pulitik kang misuwur kaya ta Maynila, Tondo, lan Namayan. Ing Prasasti Keping Tembaga Laguna (prasasti kapisan Pilipina) kang ditulis ing taun 900 M, nyebutaké panggonan ing Manila Bay lan sakupené, kaya ta Medan ing Indonesia.[6] Krajan iki duwé sistem ya iku menehaké upeti lan pajeg marang panguwasa désa (Datu) lan tuan tanah (Lakan) utawa Rajahs. Krajan-krajan iki kalebu désa pasisir amarga kalebu golongan pulitik Asiah. Sawenèh pérangan Luzon dadi islam nalika Sultan Brunei jembaraké kakuwasané saka Kalimantan menyang Pilipina lan ngyasa Krajan Maynila minangka negarané bonéka.[7] Éwadéne, krajan liyané kaya ta Wangdom  Pangasinan kang dadi pérangan laladan saka Cina lan sakèhé laladan Luzon ya iku krajan Sinified.[8]

Geografi[besut | besut sumber]

Satellite image of Luzon

Pulo Luzon iku wiyaré 109,964.9 square kilometres (42,457.7 sq mi),[1] lan pulo ka-15 gedhé dhéwé ing donya. Pulo iki diwatesi Segara Cina Kidul ing sisih kulon (Ing Pilipina jejuluk Segara Luzon), ing sisih wétan diwatesi déning Segara Pilipina, lan ing sisih lor déning Selat Luzon kang ngemot laladan banyu Babuyan lan Balintang. Ing dharatan iku kira-kira wujudé persegi dawa lan duwé semenanjung Bikol kang mendawa menyang kidul-wétan.

Luzon iku dipérang dumadi papat: Luzon Lor, Tengah lan Kidul, lan Laladan Kutha Krajan Nasional

Wilayah Tataran VI Tataran IV Tataran III Tataran II
Laladan Ilokos Ilokandia Luzon Lor Luzon Lor lan Tengah  Luzon Lor lan Tengah 
Éréngan Cagayan
Laladan Administrasi Cordillera  Cordilleras
Luzon Tengah  Luzon Tengah
Laladan Kutha Krajan Nasional Metro Manila Luzon Kidul
Calabarzon Tagalog Kidul Luzon Kidul Luzon Kidul
Mimaropa
Laladan Bikol Bikolandia

Wujudé laladan[besut | besut sumber]

Luzon Lor[besut | besut sumber]

Ing laladan sisih lor-kulon pulo iki, kapernah laladan Ilokos, kang wujudé lebak ing sadawané pasisir wétan nganti gunung Cordillera Tengah.

Pagunungan Sierra Madre kang dideleng saka Cabagan, Isabela

Pagunungan Cordillera kang kapernah ing pérangan lor-tengah pulo iki, dithukuli wit-witan alas pinus tropis lan wit-witan laladan tropis. Gunung dhuwur dhéwé ing laladan iki,Gunung Pulag, kang dhuwuré 2.922 mèter. Ing pagunungan iki ana hulu Kali Agno, ing sadawané éréngan Gunung Data lan ing énggok-énggokan kali ing sadawané Pagunungan Cordillera Kidul sadurungé laladan Pangasinan.

Ing Luzon lor-wétan lumrahé awujud pagunungan, kang pagunungan paling dawa ing negara iki ya iku Sierra Madre. Ing antarané Sierra Madre lan Gunung Cordillera Tengah kapernah Cagayan Valley. Laladan iki, misuwur kanthi akehé ngasilaké beras kaloro lan akèh dhéwé ngasilaké jagung ing negara iki. Ing laladan iki kapernah kali Cagayan, kang kali dawa dhéwé ing Pilipina.

Ing sadawané sisih kidul Cordillera Tengah kapernah Pagunungan Caraballo kang kurang misuwur. Pagunungan iki nggayutaké antara Cordillera Tengah lan Sierra Madre, kang misahaké éréngan Cagayan lan Luzon Tengah.[9]

Luzon Tengah[besut | besut sumber]

Sesawangan lebak ing Luzon tengah kanthi Gunung Arayat ing mburiné.

Ing Luzon sisih tengah katitik lebak kang dikenal minangka Lebak LuzonTengah, ya iku lebak gedhé dhéwé ing pulo. Wiyaré lebak iki kira-kira 11.000 kilomèter persegi, lan dadi papan kang ngasilaké beras akèh dhèwè, kang diilèni banyu saka rong kali, ya iku ing sisihnegara kang paling gedhé produser saka beras, lan irrigated déning loro kali utama; Kali Cagayan ing sisih lor, lan Kali Pampanga ing sisih kidul. Ing tengah lebak iki ngadeg sawijining Gunung Arayat.

Ing sisih kulon Luzon Tengah lumrahé awujud lebak kang mendawa menyang wétan saka pasisir nganti Pagunungan Zambales (Pagunungan kang dipanggoni Gunung Pinatubo, kang misuwur amarga gedhené jeblugan ing 1991). Pagunungan iku mendawa ing sisih lor menyang segara,  lan kadhapur Teluk Lingayen, lan ing sisih kidul, kadhapur Semenanjung Bataan. Semenanjung Bataan cedhak marang Teluk Manila, ya iku palabuhan alami kang dianggep dadi salah siji palabuhan alami ing Asia Wétan, amarga ukuran lan kapernah kanthi strategis.

agunungan Sierra Madre mendawa menyang sisih kulon Luzon Tengah, lan mengidul menyang Semenanjung Bikol.

Luzon Kidul[besut | besut sumber]

Sisih lor Luzon Kidul arep kabeh awujud danau kang diarani Laguna de Bay (Basa Sepanyol Lawas, "Lake of Bay Town"), ya iku danau gedhé dhéwé ing negara iki. Danau iki jembaré  949-square-kilometre (366 sq mi) lan banyuné mili menyang Teluk Manila lumantar Kali Pasig, salah siji kali kang wigati ing negara iki amarga ngemu sujarah lan mili ing satengahé Metro Manila.

Danau Taal kapernah 20 kilometres (12 mi) ing sisih kidul-kulon saka Laguna de Bay, danau kawah kang isiné Gunung Taal. Ing sakiwa tengené danau iki kadhapur gumuk Tagaytay, ya iku salah siji pérangan gunung geni kang gedhé nalika jaman prasujarah kang manggon ing sisih kidul provinsi Cavite, Kutha Tagaytay, lan kabeh laladan ing provinsi Batangas.

Kidulé Danau Laguna dumadi rong gunung, ya iku Gunung Makiling ing provinsi Laguna, lan Gunung Banahaw, gunung kang dhuwur dhéwé ing laladan Calabarzon.

Luzon sisih kidul-wétan sakèhé dumadi saka Semenanjung Bikol kang awujud pagunungan kang sempit kang mendawa kira-kira 150 kilometres (93 mi) nuju sisih kidul-wétan ing sadawané pasisir Sorsogon. Pagunungan iki mendawa saka Lemah Sempit Tayabas ing provinsi Quezon menyang Selat San Bernardino. Laladan iki ngemu manéka gunung geni, kaya ta Gunung Mayon kang dhuwuré 2,460-metre (8,070 ft) ing provinsi Albay. Pagunungan Sierra Madre duwé wates ing sisih kidul ya iku provinsi Quezon., kang kalebu Gunung Isarog lan Gunung Iriga ing Camarines Sur, lan Gunung Bulusan ing Sorsogon.

Garis pasisir semenanjung Bikol dumadi saka semenanjung, teluk, lan teluk cilik, antaranéu Teluk Lamon, Teluk San Miguel, Teluk Lagonoy, Teluk Ragay, lan Teluk Sorsogon.

Pulo-pulo sakupengé Pulo Luzon[besut | besut sumber]

Pulo-pulo sakupengé pulo Luzon kalebu pérangan saka golongan Pulo Luzon. Pulo-pulo gedhé kang klebu golongan Pulo Luzon ya iku Palawan, Mindoro, Masbate, Catanduanes, Marinduque, Romblon lan Polillo.

Pamérangan administratif[besut | besut sumber]

Pulo iki dumadi saka 7 laladan administratif, 30 provinsi, lan 68 kutha (8 laladan, 38 provinsi, lan 71 kutha, yèn pulo sakiwa tengené dilebokaké).

Kapernah Laladan

(designation)

Cacah Jiwa

(2015)[2]

Wiyaré[lower-roman 1][10][11] Akéhé padunung Punjering Laladan
Map of the Philippines highlighting the Ilocos Region Ilocos Region

(Region I)

5,026,128

(7000500000000000000♠&&&&&&&&&&&&&&05.&&&&&05,0%)

7010130126000000000♠13,012.60 km2

(5,024.19 sq mi)

7001390000000000000♠39/km2

(100/sq mi)

San Fernando

(La Union)

Map of the Philippines highlighting Cagayan Valley Cagayan Valley

(Region II)

3,451,410

(7000340000000000000♠&&&&&&&&&&&&&&03.4000003,4%)

7010282288300000000♠28,228.83 km2

(10,899.21 sq mi)

7001120000000000000♠12/km2

(31/sq mi)

Tuguegarao
Map of the Philippines highlighting Central Luzon Central Luzon

(Region III)

11,218,177

(7001111000000000000♠&&&&&&&&&&&&&011.10000011,1%)

7010220146300000000♠22,014.63 km2

(8,499.90 sq mi)

7001510000000000000♠51/km2

(130/sq mi)

San Fernando

(Pampanga)

Map of the Philippines highlighting CALABARZON Calabarzon

(Region IV-A)

14,414,774

(7001143000000000000♠&&&&&&&&&&&&&014.30000014,3%)

7010168733100000000♠16,873.31 km2

(6,514.82 sq mi)

7001850000000000000♠85/km2

(220/sq mi)

Calamba
Map of the Philippines highlighting MIMAROPA Mimaropa[./Luzon#cite_note-Islands-30 [lower-roman 2]][lower-roman 2]

(Region IV-B)

2,963,360

(7000290000000000000♠&&&&&&&&&&&&&&02.9000002,9%)

7010296209000000000♠29,620.90 km2

(11,436.69 sq mi)

7001100000000000000♠10/km2

(26/sq mi)

Calapan
Map of the Philippines highlighting the Bicol Region Bicol Region

(Region V)

5,796,989

(7000570000000000000♠&&&&&&&&&&&&&&05.7000005,7%)

7010181558200000000♠18,155.82 km2

(7,010.00 sq mi)

7001320000000000000♠32/km2

(83/sq mi)

Legazpi
Map of the Philippines highlighting Cordillera Administrative Region Cordillera

Administrative
Region
(CAR)

1,722,006

(7000170000000000000♠&&&&&&&&&&&&&&01.7000001,7%)

7010194220300000000♠19,422.03 km2

(7,498.89 sq mi)

7001890000000000000♠089/km2

(230/sq mi)

Baguio
Map of the Philippines highlighting the National Capital Region National Capital

Region
(NCR)

12,877,253

(7001128000000000000♠&&&&&&&&&&&&&012.80000012,8%)

7008611390000000000♠611.39 km2

(236.06 sq mi)

7002210000000000000♠210/km2

(540/sq mi)

Manila
Region 2015 census Area Density Regional center Component LGUs
Table note(s)
  1. ^ Land area figures are the sum of each region's component provinces (and/or independent cities), derived from the National Statistical Coordination Board (Philippine Statistics Authority) official website.
  2. ^ The list includes the associated islands of Luzon (provinces of Marinduque, Occidental Mindoro, Oriental Mindoro, Palawan, Romblon, Batanes, Catanduanes and Masbate).

Masalah sitiran: Tenger <ref> kanthi jeneng "icc" sing diwedharaké ing <references> ora kanggo ing tèks sadurungé.

Masalah sitiran: Tenger <ref> kanthi jeneng "huc" sing diwedharaké ing <references> ora kanggo ing tèks sadurungé.

Waca uga[besut | besut sumber]

  • Wilayah saka Filipina
  • Propinsi Filipina
  • Perang Luzon

Cathetan[besut | besut sumber]

Referens[besut | besut sumber]

  1. ^ a b c "Islands of Philippines". Island Directory Tables. United Nations Environment Programme. Dijupuk 18 April 2016. 
  2. ^ a b c d Census of Population (2015). Highlights of the Philippine Population 2015 Census of Population. PSA. Dijupuk 20 Juni 2016.  Priksa gandra date ing: |access-date= (pitulung)
  3. ^ Zaide, Sonia M. The Philippines, a Unique Nation. k. 50. 
  4. ^ Keat Gin Ooi (2004). Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor. ABC-CLIO. k. 798. ISBN 978-1-57607-770-2. 
  5. ^ Roberts, Edmund (1837). Embassy to the Eastern Courts of Cochin-China, Siam, and Muscat. New York: Harper & Brothers. k. 59. 
  6. ^ Laguna Copperplate Inscription – Article in English Archived 2008-02-05 at the Wayback Machine.. Mts.net (2006-07-14). Retrieved on 2010-12-19.
  7. ^ Frans Welman (1 August 2013). Borneo Trilogy Brunei: Vol 1. Booksmango. kk. 8–. ISBN 978-616-222-235-1. 
  8. ^ Scott, William Henry (1989). "Filipinos in China in 1500" (PDF). China Studies Program. De la Salle University. k. 8. 
  9. ^ Smith, Robert Ross (1993). Triumph in the Philippines (Transcribed and formatted by Jerry Holden for the HyperWar Foundation). Honolulu, HI: University Press of the Pacific. k. 450. ISBN 1410224953. Dijupuk 25 December 2014. 
  10. ^ "PSGC Interactive; List of Provinces". Philippine Statistics Authority. Diarsip saka sing asli ing 21 January 2013. Dijupuk 3 April 2016. 
  11. ^ "PSGC Interactive; List of Cities". Philippine Statistics Authority. Diarsip saka sing asli ing 29 April 2011. Dijupuk 7 April 2016. 

Wacanan luwih[besut | besut sumber]

Pranala njaba[besut | besut sumber]


Masalah sitiran: Tenger <ref> ana tumrap golongan aran "lower-alpha", nanging tenger <references group="lower-alpha"/> sing magepokan ora ana, utawa </ref> panutup ora ana