Hiyu

Temokna informasi luwih akèh ing Shark kanthi nggolèki ing proyèk kagandhèng Wikipedia
	Dictionary definitions saka Wiktionary
	Textbooks saka Wikibooks
	Quotations saka Wikiquote
	Source texts saka Wikisource
	Images and media saka Commons
	News stories saka Wikinews
	Learning resources saka Wikiversity

Saka Wikipédia, Ènsiklopédhi Bébas ing basa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika mawi basa Jawi

Langsung menyang: pandhu arah, golèk

Hiyu
Rentang fosil: Devonian awal – Saiki

Hiyu samodra ujung putih, Carcharhinus longimanus

Klasifikasi èlmiah

Karajan:	Animalia
Filum:	Chordata
Subfilum:	Vertebrata
Kelas:	Chondrichthyes
Subkelas:	Elasmobranchii
Superordo:	Selachimorpha

Ordo

Carcharhiniformes

Heterodontiformes
Hexanchiformes
Lamniformes
Orectolobiformes
Pristiophoriformes
Squaliformes

Squatiniformes

Iwak hiyu utawa uga diarani iwak cucut iku saklompok (superordo Selachimorpha) iwak mawa krangka balung enom sing lengkap ^[1] lan awak sing ramping. Hiyu ambegan kanthi migunakané limang bolongan insang (sok-sok enem utawa pitu, gumantung spesiesé) ing sisih kiwa lan tengen ndhasé, utawa diwiwiti rada mburi endhas. Awakéhiyu dilapisi kulit dermal denticles kanggo ngreksa kulité saka karusakan, saka parasit, lan kanggo nambah dinamika banyu.^[1] Hiyu nduwèni sapérangan larik untu sing bisa gumanti.

Hiu nyakup spesies sing gedhéné saukuran tlapak tangan hiyu pigmi, Euprotomicrus bispinatus, sawijining spesies saka laut jero sing dawané mung 22 cm, nganti hiyu paus, Rhincodon typus, iwak paling gedhé, sing tambah gedhé nganti watara 12 meter lan sing, kaya iwak paus, mung mangan plankton liwat alat panyaring ing cangkemé. Hiyu banteng, Carcharhinus leucas, iku hiyu sing paling misuwur saka sapérangan spesies sing mbluru ing banyu laut uga ing banyu tawar (jinis iki ditemokaké ing Danau Nikaragua, ing Amérika Tengah) lan ing delta-delta.^[2]

[sunting] Ciri-ciri fisik

Artikel utama: Ciri-ciri fisik hiyu

[sunting] Krangka

Krangka hiyu béda banget dibandhingaké karo iwak-iwak duwé balung kayata upamané iwak kod, amarga kagawé saka balung enom, sing ènthèng banget lan lentuk, senadyan balung enom ing iwak-iwak hiyu sing luwih tuwa sok-sok sebagéyan bisa ngapur, saéngga marakaké luwih atos lan luwih mèmper balung. Rahang hiyu manéka rupa lan dikira wis ngalami évolusi saka rongga insang sing sepisanan. Rahang iki ora nempel ing cranium lan nduwèni deposit mineral tambahan sing mènèhi kekuwatan sing luwih gedhé.^[3]

Hiyu umumé suwé anggoné diwasa sacara seksual lan ngasilaké sithik banget keturunan tinimbang iwak-iwak liyané sing dipanèn. Iki wis marakaké prihatin para biologiwan. Saliyané iku uga amarga ningkaté upaya sing dilakoni kanggo nyekel iwak hiyu nganti tekan seprene saéngga akèh spesies sing saiki dianggep kaancam punah.

Sapérangan organisasi, kayata upamané Shark Trust, ngakokaké kampanye kanggo matesi panangkepan hiyu.

[sunting] Hiyu ing mitologi

Hiyu pinunjul banget ing mitologi Hawaii. Ana crita-crita ngenani manungsa hiyu sing nduwèni rahang hiyu ing mburiné. Menungsa hiyu iku bisa malih wangun antarané hiyu lan manungsa ing wektu-wektu sing dikarepaké. Sawijining tema umum ing crita-crita iki yaiku yèn manungsa-manungsa hiyu iki bakal mèngetaké wong-wong sing teka ing pesisir yèn ing papan iku ana hiyuné. Wong-wong sing teka ing pesisir iku bakal nggeguyu lan nglirwaké pèngetan-pèngetan mau lan bakal tetep mbluru, lan amarga nglirwaké pepènget mau mila wong-wong mau banjur dipangan déning menungsa hiyu sing padha karo sing mènèhi pepènget supaya ora mudhun menyang banyu.

Mitologi Hawaii uga ngandhut akèh déwa hiyu. Wong-wong percaya yèn hiyu iku panjaga samodra, lan hiyu-hiyu mau disebut Aumakua:^[4]

Kamohoali'i – Déwa hiyu sing paling misuwur lan diurmati. Déwa iki luwih tuwa lan nyenengi seduluré Pele,^[5] lan tetulung sarta mlaku bareng menyang Hawaii. Déwa iki bisa njupuk rupa manungsa lan iwak. Sawijining tebing sing dhuwur ing kawah Kilauea dianggep minangka salah siji papané sing paling suci. Ing salah siji papan iku, déwa iki nduwé sawijining he'iau (kuil) sing dipisungsungaké kanggoné ing saben lemah sing ngarah laut ing pulo Moloka'i.
Ka'ahupahau – Dèwi iki dilairaké minangka manungsa, kanthi ciri khasé amarga rambuté sing abang. Dèwi iki ing tembé wingking malih ing wangun hiyu lan diyakini ngreksa rakyat sing urip ing O'ahu saka iwak-iwak hiyu. Dèwi iki uga diyakini urip cerak Pearl Harbor.
Kaholia Kane – Iki déwa hiyu saka ali'i Kalaniopu'u lan diyakini dedunung ing sawijining guwa ing Puhi, Kaua'i.
Kane'ae – Dèwi hiyu sing malih dadi manungsa supaya bisa ngalami senengé nari.
Kane'apua – Sing paling umum, dhèwèké diyakini minangka sedulur lanangé Pele lan Kamohoali'i. Dhèwèké iku déwa sing seneng nganggo dolanan wong sing ngakokaké akèh tindakan kapahlawanan, kalebu ngleremaké loro bukit legendaris sing jaré tabrakan saéngga ngancuraké prau-prau sing ngupaya bisa liwat.
Kawelomahamahai'a – Asalé manungsa, dhèwèké banjur dimalihaké dadi hiyu.
Keali'ikau 'o Ka'u – Dhèwèké iku sepupuné Pele lan anak lanangé Kua. Dhèwèké disebut pangreksa rakyat Ka'u. Dhèwèké tau nganakaké hubungan karo sawijining Kenya manungsa, sing nglairaké sawijining hiyu ijo.
Kua – iki déwa hiyu sing utama saka rakyat Ka'u, lan diyakini arupa nenek moyang rakyat Ka'u.
Kuhaimoana – Dhèwèké iku sedulur lanangé Pele lan dedunung ing pulo Ka'ula. Dawané jaré 55 m lan arupa bojoné Ka'ahupahau.
Kauhuhu – Dhèwèké iku raja hiyu sing kejem sing urip ing sawijining guwa ing Kipahulu ing pulo Maui. Sok-sok dhèwèké pindhah nuju guwa liyané ing sisih angin semribit saka pulo Moloka'i.
Kane-i-kokala – Sajinis déwa hiyu sing nylametaké wong-wong sing klelep kapalé kanthi nggawa wong-wong mau menyang pesisir. Wong-wong sing nyembah ora gelem mangan, ndumuk utawa ngliwati asep kokala, iwaké sing suci.

Ing budaya-budaya Samodra Pasifik liyané, Dakuwanga iku déwa hiyu sing uga arupa pamangsa jiwa-jiwa sing kesasar.

Ing Yunani kuna, wong dilarang mangan daging hiyu ing festival-festival wong wadon.

[sunting] Mitos

Ana mitos sing populèr yèn hiyu kebal marang panyakit lan kanker; nanging perkara iki ora bener. Ana panyakit lan parasit sing mangaruhi hiyu. Bukti yèn hiyu saora-orané tahan marang kanker lan panyakit éntuk diujaraké yèn anekdot lan menawa ana, sithik banget studi èlmiyah utawa statistik sing mbuktèkaké yèn hiyu bisa ningkataké kakebalan marang panyakit.^[6]

[sunting] Pirsanana uga

Daftar hiyu

[sunting] Film

Jaws (1975)
Deep Blue Sea (1999)
Open Water (2003)
Shark Tale (2004)

[sunting] Rujukan

↑ ^1,0 ^1,1 Budker, Paul (1971). The Life of Sharks. London: Weidenfeld and Nicolson. SBN 297003070.
↑ Allen, Thomas B. (1999). The Shark Almanac. New York: The Lyons Press. ISBN 1-55821-582-4.
↑ Hamlett, W. C. (1999). Sharks, Skates and Rays: The Biology of Elasmobranch Fishes. Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-6048-2.
↑ Hawaiian Mitologi. URL diakses nalika ing tanggal 13 Sept. 2006
↑ Pele, Goddess of Fire (Pele, Dewi Api). URL diakses nalika ing tanggal 13 Sept. 2006
↑ Do Sharks Hold Secret to Human Cancer Fight?. National Geographic. URL diakses nalika ing tanggal 8 Sept. 2006

[sunting] Rujukan umum

Castro, Jose (1983). The Sharks of North American Waters. College Station: Texas A&M University Press. ISBN 0-89096-143-3.
Stevens, John D. (1987). Sharks. New York: NY Facts on File Publications. ISBN 1-858052-49-4.
Pough, F. H.; Janis, C. M. & Heiser, J. B. (2005). Vertebrate Life. 7th Ed.. New Jersey: Pearson Education Ltd.. ISBN 0-13-127836-3.