Wayang purwa
Wayang Purwa iku sajinising wayang saka Jawa. Para ahli ngira yen ukara purwa dijupuk seka parwa, utawa perangan seka kitab-kitab kakawin kayata Mahabharata utawa Ramayana. Ing bausastra Jawa anyar, ukara purwa uga bisa ngandhut pangerten jaman purba utawa jaman wiwitan. Yen ing versi asline, kitab loro iki ora ana sesambungane. Ing Jawa, ana sesambungan antara rong jaman iki kang banjur dirunut dadi silsilah dhewe.
Bab lan Paragraf |
[sunting] Pangowahan
Ing tangan para pujangga Jawa, wiracarita loro kuwi diowahi lan ditambahi maneh. Ing pedhalangan, dhalang nduwe kuwasa improvisasi crita-crita cilik, kang banjur kondhang dadi ‘’crita carangan’’.
Wayang purwa ngalami pangowahan kang akeh nalika ing jaman Wali Sanga. Para ulama Islam iki nyoba ngilangi ajaran Hindhu ing Mahabharata lan Ramayana kang asline seka India. Ing wayang kulit, gambar-gambar wayang iki banjur dientha-entha ben ora kaya manungsa. Jimat Kalimasada duweke Puntadewa seka tambahane para wali uga. Semono uga paraga wayang kaya Sang Hyang Giri Nata kang dianggep ngrujuk marang Sunan Giri, salah sijine Wali Sanga.
Ing jaman Mataram Anyar, Walanda nyoba ngrungkebi politik lan panguwasa. Nanging amarga seka kuwi banjur pujangga-pujangga kraton antuk kawigaten. Para pujangga kaya Yasadipura I, Yasadipura II, utawa Ranggawarsita nyoba nguripake maneh kasusastran kang magepokan kalawan Mahabharata lan Ramayana iku.
[sunting] Lakon-Lakon
Yen dideleng kanthi prasaja, lakon wayang diperang dadi loro: pakem lan carangan.
[sunting] Pakem
Lakon pakem dijupuk seka crita-crita kang ana ing kitab-kitab kuna, kayata: Kakawin Mahabharata, Kakawin Ramayana, Pustaka Raja Purwa lan Purwakandha. Ing antarane crita-crita pakem iku antara liya:
- Bale Sigala-gala
- Pandhawa Dhadhu
- Bharatayudha
- Rama Gandrung
- Subali Lena
- Anoman Dhuta
- Brubuh Ngalengka
[sunting] Lakon Carangan
Lakon carangan iku njupuke seka crita pakem kang dikantheni tambahan crita liyane. Seka crita carangan iki banjur akeh gagrag-gagrag kang tansah beda. Paraga-paraga ing wayang uga dadi tambah akeh. Nanging ana kalane gawe bingung, amarga bisa bae lakone padha nanging critane dadi beda. Crita-crita carangan iku antara liya:
- Babad Alas Mertani
- Partakrama
- Aji Narantaka
- Abimanyu Lair
- Peksi Dewata
- Gambiranom
- Semar Mantu
- Bambang Sitijaya
- Aswatama Maling
- Thongthongborong
- Srikandhi Mandung
- Danasalira
- Laire Pandhu
- Laire Dasamuka
- Laire Indrajit
- Bedhah Lokapala
- Tutugipun Lampahan Wilugangga
- Gathotkaca Gandrung
- Antasena Rabi
- Ugrasena Tapa
- Sembadra Larung
- Kresna Kembang
- Narayana Maling Putri
- Bandung Naga Sewu
- Pandhawa Maneges
- Semar Maneges
- Parta Dewa
- Wahyu Topeng Waja
- Wahyu Widayat
- Semar Kuning
- Rama Tambak
- Semar mBarang Jantur
- Anoman Swarga
- Dewa Ruci
- Bima Bungkus
- Gatutkaca Sungging
- Sudamala
- Sumantri Ngenger
- Wahyu Makutharama
Sawetara lakon ing dhuwur kanthi format MP3 bisa kaundhuh ing situs internèt.[1]
[sunting] Sempalan
Lakon sempalan iku lakon sing wis dadi lakon gubahan, béda karo asliné amarga disaluyokaké déning gagrag anyar kaya lakon-lakon Wayang mBeling utawa lakonet anggitan Ki Harsono Siswocarito.
[sunting] Banjaran
Lakon BANJARAN iku jinising lakon wayang purwa sinng nyaritakaké lelakuning paraga (tokoh) wayang wiwit lair nganti séda (kaya Biografi sing kagawé balada). Lakon Banjaran dikenalaké déning Alm Ki Nartosabdo. Sebadyan lakon iku dawa lan ginelar sewengi natas, ananging ora ngilangi bakunning pagelaran wayang purwa. Kawiwitan saka talu, jejer I, kaputrèn, limbukan, bodholan, perang gagal, jejer II, perang kembang, gara-gara, Jejer III, perang brubuh nganti tancep kayon. Sawetara lakon Banjaran kanthi format MP3 uga bisa diundhuh lan dipirengake ing internèt.[2]
- Banjaran Karna
- Banjaran Abimanyu
- Banjaran Gatutkaca
- Narasoma (Banjaran Salya)
- Banjaran Karna
- Banjaran Bisma
