Dhalang
Dhalang ing donya pawayangan iku wong sing nggadhahi kaprigelan kusus mainaké wayang utawa sing pinter ndalang. Mbiyèn, ketrampilan iki diwarisaké turun-tumurun.
Dhalang nduweni fungsi dadi sutradara, penulis lakon, narator, pemain karakter, penyusun iringan, pesinden, penata panggung, penari lan liyane dadi nduwé kemampuan akèh kanggo mimpin pagelaran.
Ana uga istilah dhalang jemblung sing ora nganggo perangkat wayang kanggo sarana crita ing nganggo tuturan kayata nuturaké dongeng.
Bab lan Paragraf |
Istilah [sunting]
Tembung dhalang asale saking Dahyang sing maknane mèmper karo tabib. Ing tlatah Jawa tembung iki uga nduwe makna ngudal piwulang utawa mbeberaken elmu, aweh pencerahan kanggo pemirsane.
Dalang Wayang Kulit ugi kalebet pawongan ingkang anggadhahi kaprigelan pamijen (khusus) babagan ndalang. Dalang bisa crita sedalu natas ingkang dipun sekuyung dening pengrawit, pesinden, ngginakaken gamelan, wayang, sounsistem, lan panggung.
Pakem crita ingkang kagelar estunipun kathah sanget hing antawisipun Ramayana lan Mahabarata saha crita asli Indonesia antawisipun Dewa Ruci, Sudamala lan sanesipun.
Ing sajroning pagelaran Dalang ugi gadhahi gadhahi kuwajiban (peran) ingkang kathah ing antawisipun dados aktor tunggal, pranata gendhing, sutradara, paraga (pemain), pranata sabet (gerak), pranata panggung (penata panggung), pranata artistik pagelaran, lan sanesipun.
Ing jaman kino Dalang ugi sinebat Dhahyang ingkang ngemu werdi pawongan pinunjul ing babagan kebatosan utawi tembungipun sanes tabib, lan dados sesepuh hing bebrayan, sanak dulur, tangga tepalih. Malah ing jaman kina Dalang mboten namung Mayang, nangging ugi laku darma paring pitulungan dumateng sanggya ingkang mbetahaken, lan ugi dados panggenan mundut seserepan babagan ruwet rentenging kulawarga menapa dene bab bebrayan agung.
Ing babagan ruwet renteng kulawarga Dalang asring dipun suwuni pamangih menggah kawetahanipun tiyang sesomahan. Bab bebrayan agung saget katitik saking tradisi Dalang mupu anak. Liripun keyakinan bebrayan (masyarakat) rumiyin menawi wonten bayi lahir mangka ing desanipun wonten Dalang ingkang nembe mayang, pramila bayi enggal kasusulaken dateng panggung lan dipun pangku Ki Dalang saha kaparingan asma. Ing wanci dewasanipun lare menika dados anak angkatipun i Dalang, saha Dalang gadhah kuwajiban moral nderek anggulawenthan lare menika ngantos dewasa.
Sekolah dhalang [sunting]
- Pamulangan Dhalang Habirandha, ing Yogyakarta.
- Jurusan Pedhalangan Sekolah Tinggi Seni Indonesia Surakarta (STSI).
- Jurusan Seni Pedhalangan, Fakultas Seni Pertunjukan, Institut Seni Indonesia (ISI).
