Wayang kulit
Wayang Kulit iku sajinising pagelaran wayang sing nrapaké bonékah-bonékah saka kulit. Jinis wayang iki kang paling disenengi ing Tanah Jawa. Wayang iki digawe seka kulit kang ditatah lan dientha kaya déné manungsa. Umumé wayang kulit nggunaake lakon Wayang Purwa, nanging ana uga kang nganggo Crita Menak lan Babad Tanah Jawa, crita agama (Kristen, Buddha), perjuwangan, lan maneka warna crita liyané.
Wayang kulit dimainké ing layar putih kang sinebut kelir. Dene wayang-wayang kuwi ditancepaké ing debog lan ana ing sisih tengen lan kiwa dhalang. Gamelan kang ana ing sisih mburi ngiringi pagelaran iki. Pagelaran wayang wis diakoni déning UNESCO ing tanggal 7 November 2003, dadi karya kabudayan kang édi péni ing babagan crita dongéng lan warisan sing berharga banget (Masterpiece of Oral and Intangible Heritage of Humanity). Suwaliké, UNESCO nyuwun supaya Indonesia njaga (preserve) warisan kuwi.[1]
Bab lan Paragraf |
[sunting] Panyebaran
Wayang iki ora mung sumebar ing Jawa waé, nanging uga ing tlatah liya ing Nuswantara. Wayang kulit sumebar ing tanah Jawa lan uga perangan Nusantara, nanging wayang iki luwih disenengi dening wong Jawa Tengah lan saperangan Jawa Wetan. Ing antarane panggonan siji lan liyane nduwe gagrag dhewe-dhewe, sing paling gedhe yaiku Gagrag Ngayogjakarta karo Gagrag Surakarta. Gagrag Banyumas lan Gagrag Pesisiran uga kondhang ing tlatahe dhewe.
Ing jaman saiki, pagelaran wayang antuk owah-owahan. Campursari lan dhagelan mlebu ing antarane pagelaran mau. Amarga wayang uga wis mlebu dadi acara televisi, suwene pagelaran kang asline sewengi sok dikurangi dadi sawetara jam thok.
wayang kulit uga asring sinebut wayang purwa. sumber caritane yaiku saka kitab Mahabarata lan Ramayana kang ditulis dening mpu sedah,mpu panuluh, lan mpu kanwa.
[sunting] Uba Rampe
| Cempala | : | thuthukan dhalang kanggo ngiringi antawacana lan omongan ing lakon. |
| Kelir | : | layar putih kang dibeber kanggo mainke wayang. |
| Blencong | : | Senthir kanggo gawe wewayangan, ing jaman saiki ana kalane senthir disulih nganggo petromax utawa lampu listrik. |
| Kepyak | : | digawe seka kuningan kanggo iringane dhalang. |
| Kothak | : | wadhah wayang lan kanggo dithuthuk Cempala |
| Gedebog/debog | : | kanggo tancepan wayang. |
| Gamelan | : | kanggo ngiringi pagelaran. |
[sunting] Simpingan
Akehe wayang ing kothak ora padha ing antarane dhalang siji lan liyane. Ana kang kurang seka 180, ana uga kang nganti 400 wayang. Wayang mau ana kang ditata ing pakeliran sisih tengen lan kiwa, ana uga kang ing njero kothak.
[sunting] Simpingan Kiwa
Ing antarané kang ditata ana ing sisih kiwa yaiku:
|
|
|
[sunting] Simpingan Tengen
Kang ditata ing sisih tengen diwiwiti seka wayang Brahala/Dewa Amral/Dewa Mambang dipungkasi nganggo wayang bayen.
|
|
|
[sunting] Wayang Dhudahan
Wayang dhudahan yaiku wayang kang ora melu disimping nanging mung disimpen ana sajroning kotak. Biasane wayang dhudahan kuwi klebu wayang sing kerap dilakokake dening Ki Dhalang. Contone wayang dhudahan :
1. Dhudahan Kurawa
- Patih Sengkuni
- Pandhita Durna
- Burisrawa
- Dursasana
- Kartamarma
- Jayadrata
- Durmagati, Durgempa, Durmuka, lan sapiturute
- Aswatama
- Citraksa
- Citraksi
2. Dhudahan Pandhita lan Dewa
- Begawan Abiyasa
- Begawan Sempani/Sapwani
- Resi Wisrawa
- Begawan Wilwuk
- Nagaraja
- Anantaboga
- Badawangananala
3.Dhudahan Raseksa (buta) Prepat
- Cakil
- Bragalba
- Buta Rambut Geni
- Buta Terong
4. Dhudahan Panakawan
5. Dhudahan Keparak
6. Dhudahan Prajurit
- Patih Udawa
- Druwajaya
- Pragota
- Prabawa
- Patih Tuhayata
- Patih Saragupita
- Patih Adimanggala
- Patih Sabrangan
- Ampyak/Prampogan
- Wisata lan Wilmuka
- Demang Sarapadha/Cekruktuna
- Wadyabala Buta Pringgodani (Kalabendana, lsp)
- Wadyabala Buta Ngalengka (Anggisrana,Yuyu Rumpung, Wil Kathaksini lsp)
- Wadyabala Buta Kajiman/Bajulbarat
- Wayang Setanan
- Prajurit Kethek Tambak
7. Dhudahan Wanara
- Anila
- Anggada
- Jembawan
- Trigangga/Triyangga
- Kapi Anggeni
- Kapi Indrajanu
- Kapi Suwida
- Kapi Pramujabahu
- Kapi Kingkin
- Kapi Warjita/Cacingkanil
- Kapi Janulen
- Kapi Menda
- Kapi Cucak Rawun
- Kapi Saraba
8. Dhudahan Sato Kewan
- Gajah(Liman/Dwipangga/Diradha/Matengga.)
- Banteng (Andhaka)
- Macam (Simo/Sardhula)
- Ula (Sarpa/Taksaka)
- Celeng (wraha)
- Garudha
- Kidhang
- Landhak
- Jaran (Kudha)
9. Dhudahan Pusaka
- Kreta Kencana
- Maneka warna gegaman (Gadha, keris, jemparing, lsp)
[sunting] Para Dhalang
[sunting] Delengen Uga
[sunting] Referensi
[sunting] Wacan
- Brandon, James (1970) On Thrones of Gold - Three Javanese Shadow Plays. Harvard University Press
- Clara van Groenendael, Victoria (1985) The Dalang Behind the Wayang. Dordrecht, Foris
- Keeler, Ward (1987) Javanese Shadow Plays, Javanese Selves. Princeton University Press
- Keeler, Ward (1992) Javanese Shadow Puppets. OUP
- Long, Roger (1982) Javanese shadow theatre: Movement and characterization in Ngayogyakarta wayang kulit. Umi Research Press
- Mellema, R.L. (1988) Wayang Puppets: Carving, Colouring, Symbolism. Amsterdam, Royal Tropical Institute, Bulletin 315.
- Mudjanattistomo (1976) Pedhalangan Ngayogyakarta. Yogyakarta (basa Jawa)
- Soedarsono (1984) Wayang Wong. Yogyakarta, Gadjah Mada University Press
[sunting] Pranala njaba
- Historical Development of Puppetry: Scenic Shades (includes informations about wayang beber, kulit, klitik and golek)
- Seleh Notes article on identifying Central Javanese wayang kulit
- Wayang Orang (wayang wong) traditional dance, from Indonesia Tourism
- Wayang Klitik: a permanent exhibit of Puppetry Arts Museum
- Wayang Golek Photo Gallery, includes description, history and photographs of individual puppets by Walter O. Koenig
- Wayang Kulit: The Art form of the Balinese Shadow Play by Lisa Gold
- Wayang Puppet Theatre on the Indonesian site of UNESCO
- The Wayang Golek Wooden Stick Puppets of Java, Indonesia (commercial site)
- An overview of the Shadow Puppets tradition (with many pictures) in a site to Discover Indonesia
- Wayang Kulit exhibition at the Museum of International Folk Art
- e-wayang : create and colorize e-wayang
| Wiracarita Mahabharata déning Krishna Dwaipayana Wyasa | |
|---|---|
| Para paraga | |
| Dinasti Kuru | Paraga liya |
| Santanu | Gangga | Bisma | Satyawati | Citrānggada | Wicitrawirya | Ambika | Ambalika | Widura | Dretarastra | Gandari | Sangkuni | Subadra | Pandu | Kunti | Madri | Yudistira | Bima | Arjuna | Nakula | Sahadewa | Duryodana | Dursasana | Yuyutsu | Dursala | Drupadi | Hidimbi | Gatotkaca | Ahilawati | Utara | Ulupi | Citrānggadā | Amba | Barbarika | Babruwahana | Irawan | Abimanyu | Parikesit | Wirata | Kicaka | Krepa | Drona | Aswatama | Ekalawya | Kertawarma | Jarasanda | Satyaki | Mayasura | Durwasa | Sanjaya | Janamejaya | Resi Byasa | Karna | Jayadrata | Kresna | Baladewa | Drupada | Hidimba | Drestadyumna | Burisrawa | Salya | Adirata | Srikandi | Radha |
| Topik kagandheng | |
| Pandawa | Korawa | Hastinapura | Indraprastha | Kerajaan ing Mahabharata | Perang ing Kurukshetra | Bhagawad Gita | Kerajaan Kuru | Silsilah Pandawa lan Korawa |
|
|
||||||||