Wong Bèrbèr

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa
wong Bèrbèr / wong Amasigèn
ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ / ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ
الأمازيغ / البربر
Gunggung cacah jiwa
25.000.000[1] – 50.000.000[2][3][4][5]
Tlatah mawa cacah jiwa akèh
 Maroko from ≈ 13 yuta[3] nganti ≈ 20 yuta[6] Morocco's Berbers Battle to Keep From Losing Their Culture / Arab minority forces majority to abandon native language.Peter Prengaman, Chronicle Foreign Service.March 16, 2001 [1]</ref>[7] of the Moroccan population and from[8] to 15% to 35%[7][9] or 27,078,593[10]
 Aljazair saka 9[3] nganti ≈ 13 yuta[7][11] utawa 32.320.000[12]
 Prancis punjul 2 yuta[13]
 Niger 1.620.000[14]
 Mali 850.000[15]
 Libya >3.850.000[16]
 Mauritania 2.883.000 (2,768,000[17] & 115,000[18])
 Tunisia 110.000[19] or >6.589.652[20]
 Burkina Faso 50.000[21]
 Mesir 34.000[22] or 1.826.580[23]
 Canada 25.885[24]
 Israèl 3.500[25]
Basa
basa Bèrbèr utawa Tamazight, katulis mawa aksara Tifinagh (basa asli);
Maghrebi Arabic dhialèk (antarané wong Bèrbèr angka Arabisasi)
Agama
Akèh-akèhé Islam (Sunni, Ibadi)
Minoritas Kristen,[26][27] Irrelijiyus
Golongan ètnik magepokan
other Afro-Asiatic peoples[28][29][30][31][32][33][34]

Wong Bèrbèr utawa wong Amasigèn (Bèrbèr: ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ Imaziɣen, singular: ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ Amaziɣ/Amazigh; Arabic: البربر‎ ‎ Al-Barbar, الأمازيغ Amazigh) ya iku sawijining golongan étnis sing asliné saka Afrika Lor. Wong-wong iki sumebar ing wewengkon sing nyrambahi péranganing Samodra Atlantika tekan Oase Siwa ing Mesir, lan saka Segara Tengah tekan Kali Niger. Ing sujarahé, wong-wong iki nyaturaké basa Bèrbèr, singa salé saka cawangé basa Bèrbèr saka kulawarga basa Afroasiatika. Awit panalukan Muslim Afrika Lor ing abad kapitu, wong Bèrbèr kanthi cacah akèh sing ndunungi wewengkon Maghribi entuk sawenèh élmu ngenani manéka warna basa sing ana ing Afrika Lor. Sawisé kolonialisasi Afrika Lor déning Prancis, "Pamaréntah Prancis kasil ngaworaké basa Prancis ing Aljazair kanthi ngukuhaké basa Prancis minangka basa nasional sing resmi lan nguwajibaké kabèh pandhidhikan dilakokaké ana ing Prancis."[35] Basa asing, mliginé basa Prancis lan sawenèh basa Spanyol, katurunaké saka kolonial Éropah, digunakaké déning wong Bèrbèr sing pinter ing Aljazair lan Maroko ing sawenèh kontèks formal, kaya déne pandhidhikan sing luwih dhuwur utawa bisnis.

Ing dina iki, akèh-akèhé wong Bèrbèr dedunung ana ing nagara-nagara ing Afrika Lor, mligi ing Aljazair lan Maroko;[1] sawenèh cacah jiwa wong Bèrbèr uga tinemu manggon ana ing Niger, Mali, Libya, Mauritania, Tunisia, Burkina Faso lan Mesir, uga brayan-brayan imigran sing akèh tinemu ing Prancis, Kanada, Bèlgi, Walanda, Jerman, lan ing nagara-nagara Éropah liya.[36][37]

Mayoritas wong Bèrbèr nganut agama Islam Sunni.[38] Jati dhiriné wong Bèrbèr lumrahé ngluwihi bab basa lan étnisitas, lan nyakup kabèh bab sujarah lan géografisé Afrika Lor. Wong Bèrbèr dudu sawijining étnis sing homogén kabèh, wong-wong iki uga nyakup sawenèh bab fenotipé, masarakat lan leluri. Bab sing manunggalaké wong Bèrbèr bokmenawa basa sing padha, utawa sawenèh jati dhiri ngenani bab pituwah lan sujarahé wong Bèrbèr.

Ana sawenèh selawé tekan telungpuluh yuta wong sing nyaturaké basa Bèrbèr ing Afrika Lor.[1] Cacahé wong étnis Bèrbèr (kalebu sing dudu panutur basa Bèrbèr) luwih akèh, amarga akèh wong Bèrbèr sing wis nyinaoni basa-basa liya ing sawenèh pangajaran sasuwéné dhékade utawa abad, lan ing dina iki uwis ora nyaturaké basa Bèrbèr manèh. Mayoritas cacah jiwané wong Afrika Lor dipitaya yèn asliné iku wong Bèrbèr, sanajan amarga anané Arabisasi akèh wong étnis Bèrbèr sing nganggep dhiriné minangka wong Bèrbèr kang angka Arabisasi.[8][39]

Wong Bèrbèr ngarani dhiriné mawa sawenèh warna saka tembung i-Mazigh-en (tunggalé: a-Mazigh), sing ngemu teges "wong swatantra" utawa "wong sing luhunh".[36] Jeneng iku bokmenawa nduwé gegayutan kuna marang jeneng abasa Roman lan Yunani, "Mazices".[40] Sawenèh wong Bèrbèr kuna sing kondhang ya iku Numidian ratuné Masinissa, ratu Jugurtha, panganggit Bèrbèr-Roman Apuleius, Santo Agustinus saka Hippo, lan jéndral Bèrbèr-Roman ya iku Lusius Quietus, sing nduwé dhapukan sing gatèn ing ngatasi pamrontakan gedhé-gedhénan déning wong Yahudi  ing115–117. Dihya utawa Kahina iku sawijining pandhéga Bèrbèr wanita ing babagan militèr lan agama sing mandhéga wong Bèrbèr nglawan ambahing wong Arab-Muslim ing Afrika Lor-Kulon. Kusaila iku wong lanang abad kapitu lan pandhéga suku Awraba ing brayat agung Bèrbèr lan Ratu Sarékat Sanhadja.

Wong Bèrbèr sing kondhang ing sadawaning sujarah kalebu Yusuf ibnu Tashfin, ratuning Bèrbèr kakaisaran Almoravid; Tariq ibnu Ziyad jéndral sing nelukaké Hispania; Abbas Ibnu Firnas, sawijining panemu lan panggagas ing bab aviasi; Ibnu Battuta, sawijining panjlajah tengahan sing uwis njlajah adoh banget ing jamané.

Dhiaspora[besut | besut sumber]

Bèrbèr ngadegaké brayan agung ing Mauritania[41] sacedhaké kutha krajan kakaisarané Malia, ya iku Timbuktu.[42] Ing taun 2004 ana watara 2,2 yuta imigran Bèrbèr ing Éuropah, mliginé wong Riffian ing Bèlgi, Walanda lan Prancis sarta wong Aljazair saka Kabyles lan pituwahing Chaouis ing Prancis.[43]

Basa[besut | besut sumber]

Wewengkon ing Afrika Lor papan basa Bèrbèr dicaturaké

Basa Bèrbèr minangka cawang Kulawarga basa Afroasiatika, lan turuné saka basa proto-Afroasiatika.                        Cawang kulawarga basa Afro-Asiatik sing kèri dhéwé misah saka basa Bèrbèr isih dadi rembug tekan sapréné, naning akèh ahli basa sing sarujuk yèn kuwi basa Mesir[44] utawa basa Chadic (deleng Kulawarga basa Afroasiatika.)

Basa Bèrbèr dituturaké déning udakara telungpuluh nganti patangpuluh yuta wong ing Afrika (deleng murwatan cacah jiwa). Panutur basa Bèrbèr iki akèh-akèhé ana ing Maroko lan Aljazair, banjur Mali, Niger lan Libya. Brayan panutur basa Bèrbèr sing luwih cilik uga tinemu ana ing Mesir wétan sing paling adoh, kanthi wates Kidul-Wétan ing Burkina Faso.

Basa Bèrbèr dumadi manéka warna basa sing caket gegandhèngané. Ing antarané idiom-idiom iki ya iku Riff, Kabyle, Shilha, Siwa, Zenaga, Sanhaja, Tazayit (Atlas Tamazight Tengah), Tumẓabt (Mozabite), lan Tamasheq, sarta uga basa Guanche kuna. Tamazight ya iku jeneng umum kanggo kabèh basa Bèrbèr.

Cathetan[besut | besut sumber]

  1. ^ a b c "North Africa's Berbers get boost from Arab Spring". Fox News. 5 May 2012. Dijupuk 8 December 2013. 
  2. ^ Tej K. Bhatia, William C. Ritchie (2006). The Handbook of Bilingualism. John Wiley & Sons. k. 860. ISBN 0631227350. Dijupuk 19 July 2016. 
  3. ^ a b c "Berber people". Dijupuk 2016-08-17. 
  4. ^ Native Peoples of the World: An Encyclopedia, Ed. Steven, L. Danver, M.E. Sharpe/Mesa Verde Publishing, 2013, p.23
  5. ^ https://www.temehu.com/imazighen/berbers.htm
  6. ^ "Berber - Minority Rights". Minority Rights. 
  7. ^ a b c "Les Berbères en Afrique du Nord". 
  8. ^ a b "The World Factbook". 
  9. ^ Teens in Morocco,Sandy Donovan,Compass point books,Minneapolis,United States,2008,p.42
  10. ^ Tej K. Bhatia, William C. Ritchie (2006). The Handbook of Bilingualism. John Wiley & Sons. k. 860. ISBN 0631227350. Dijupuk 19 July 2016. ; 80% of population
  11. ^ "Algeria reinstates term limit and recognises Berber language". BBC News. 
  12. ^ Tej K. Bhatia, William C. Ritchie (2006). The Handbook of Bilingualism. John Wiley & Sons. k. 860. ISBN 0631227350. Dijupuk 16 July 2016. ; 80% of population
  13. ^ http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.dglflf.culture.gouv.fr%2Flgfrance%2Flgfrance_presentation.htm
  14. ^ "The World Factbook". 
  15. ^ "The World Factbook". 
  16. ^ Tej K. Bhatia, William C. Ritchie (2006). The Handbook of Bilingualism. John Wiley & Sons. k. 860. ISBN 0631227350. Dijupuk 16 July 2016. ; >60% of population of 6,416,776
  17. ^ Scholastic Library Publishing (2005). Lands and Peoples: Africa. Grolier. k. 135. ISBN 0717280241. Dijupuk 17 August 2016. ; Moors 80% of population of 3.460.000
  18. ^ Joshua Project. "Tuareg, Tamasheq in Mauritania". 
  19. ^ "The World Factbook". 
  20. ^ Tej K. Bhatia, William C. Ritchie (2006). The Handbook of Bilingualism. John Wiley & Sons. k. 860. ISBN 0631227350. Dijupuk 16 July 2016. ; >60% of population
  21. ^ Joshua Project. "Tuareg, Tamasheq in Burkina Faso". 
  22. ^ Joshua Project. "Berber, Siwa in Egypt". 
  23. ^ Tej K. Bhatia, William C. Ritchie (2006). The Handbook of Bilingualism. John Wiley & Sons. k. 860. ISBN 0631227350. Dijupuk 16 July 2016. 
  24. ^ Statistics Canada: 2011 National Household Survey: Data tables
  25. ^ Shokeid, Moshe. The Dual Heritage: Immigrants from the Atlas Mountains in an Israeli Village.
  26. ^ "Believers in Christ from a Muslim Background: A Global Census | Duane A Miller Botero - Academia.edu". academia.edu. Dijupuk 27 March 2016. 
  27. ^ *(ing basa Prancis) Sadek Lekdja, Christianity in Kabylie, Radio France Internationale, 7 mai 2001
  28. ^ Blench, Roger. Archaeology, Language, and the African Past. Rowman: Altamira, 2006 ISBN 9780759104662
  29. ^ Diakonoff, Igor. The Earliest Semitic Society: Linguistic Data. Journal of Semitic Studies, Vol. 43 Iss. 2 (1998).
  30. ^ Shirai, Noriyuki. The Archaeology of the First Farmer-Herders in Egypt: New Insights into the Fayum Epipalaeolithic and Neolithic. Leiden University Press, 2010. ISBN 9789087280796.
  31. ^ Blench R (2006) Archaeology, Language, and the African Past, Rowman Altamira, ISBN 0-7591-0466-2, ISBN 978-0-7591-0466-2, books.google.be/books?id=esFy3Po57A8C
  32. ^ Ehret C, Keita SOY, Newman P (2004) The Origins of Afroasiatic a response to Diamond and Bellwood (2003) in the Letters of SCIENCE 306, no. 5702, p. 1680 doi:10.1126/science.306.5702.1680c
  33. ^ Bender ML (1997), Upside Down Afrasian, Afrikanistische Arbeitspapiere 50, pp. 19-34
  34. ^ Militarev A (2005) Once more about glottochronology and comparative method: the Omotic-Afrasian case, Аспекты компаративистики - 1 (Aspects of comparative linguistics - 1). FS S. Starostin. Orientalia et Classica II (Moscow), p. 339-408. http://starling.rinet.ru/Texts/fleming.pdf
  35. ^ Briggs, Carina Lynn (2010).
  36. ^ a b Morocco's Berbers Battle to Keep From Losing Their Culture.
  37. ^ Berbers: The Proud Raiders.
  38. ^ https://www.britannica.com/topic/Berber
  39. ^ Tore Kjeilen.
  40. ^ Lipiński, Edward (2001).
  41. ^ "Historical Dictionaries: North Africa".
  42. ^ David Prescott Barrows (2004).
  43. ^ Pour une histoire sociale du berbèRe en France, Les Actes du Colloque Paris – Inalco, octobre 2004
  44. ^ "Berber".