Candhi Kidhal

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna bébas abasa Jawa
(Dilih saka Candhi Kidal)

Candhi Kidal ya iku candhi Hindhu paninggalané wangsa Singasari.[1] Candhi Kidal dumunung ing Désa Rejokidal, Kacamatan Tumpang, udakara 20 km sisih wétan kutha Malang.[1] Candhi Kidal tinemu déning wong Walanda ing taun 1925.[1] Iki kabukti kanthi kasimpené arca Siwa sing kuduné ana ing Candhi Kidal nanging arca iki kasimpen ing Royal Tripical Institute Amsterdam.[1]

Candhi Kidal bisa diarani candhi pamujan sing tuwa dhéwé ing Jawa Wétan, amarga ing pamaréntahan Airlangga (11-12 M) ya iku saka Karajan Kahuripan lan ratu-ratu Karajan Kadhiri (12-13 M) namung ninggal Candhi Belahan lan Candhi Jalatunda minangka petirtaan utawa padusan.[2] Candhi Kidal diyasa taun 1248 M, sawisé upacara ngubur Cradha kanggo Raja Anusapati minangka ratu Karajan Singosari.[2] Ancas saka pangyasa candhi iki ya iku kanggo ndharmakaké Raja Anusapati, supaya bisa antuk kamulyan minangka Syiwa Mahadewa.[2] Amarga diyasa nalika jaman transisi saka jaman emas pamaréntahan kraton-kraton Jawa Tengah tumuju kraton-kraton Jawa Wétan, ing Candhi Kidal tinemu corak yasan sing ngatonaké gabungan antarané corak candhi Jawa Tengah lan candhi Jawa Wétan.[2] Sabagéyan nimpuna ngarani Candhi Kidal dadi prototipe saka candhi ing laladan Jawa Wetanan.[2]

Yasan Candhi[besut | besut sumber]

Sawisé dipugar taun 1986 nganti taun 1990, ukuran Candhi Kidal dawané 10,8 m, ambané 8,36 m, lan dhuwuré 12,26 m.[3] Déné dhuwur asliné udakara 17 mèter.[3] Kabèh yasan candhi kagawé saka watu andesit kanthi dimènsiné geometris vertikal.[2] Ing saubengé latar candhi ana susunan watu sing fungsiné kanggo pager.[2] Awak candhi ngadeg ing sadhuwuré batur (sikil candhi) sing dhuwuré 2 m.[2] Kanggo tekan selasar ing jubin sikil candhi, digawé undhak-undhakan watu ing ngarep lawang.[2] Sing narik kawigatèn ya iku undhak-undhakan mau digawé tipis-tipis saéngga saka adoh katon ora kaya undhak-undhakan sing sabeneré.[2] Undhak-undhakan watu iki uga dijangkepi pipi andha sing bentuké ukel kaya ing candhi-candhi liyané.[2] Nanging, ing sisih kiwa-tengen undhak-undhakan sing sepisan ana badug, ya iku témbok cendhèk sing bentuké siku lan nutupi sisih pinggir lan sapérangan sisih ngarep sikil undhak-undhakan.[2] Badug iki sing dadi ciri kas Candhi Kidal amarga ora ana ing candhi-candhi liyané.[2] Lawang candhi mandhep ngulon, dijangkepi bilik kanthi rerenggan kalamakara (sirah Kala) ing dhuwuré.[2] Hiasan sirah Kala iku katon medèni amarga mripate mendelik, lambéné kabukak sarta taring gedhé lan mbengkok.[2] Ing pojok kiwa lan tengen ana driji tangan sing mudra (sikap ngancem), saéngga sampurna banget kanggo sesawangan makluk sereng sing njaga yasan suci candhi.[2]

Ing pérangan sikil candhi minangka bujursangkar kang katon rada dhuwur mawa undhak-undhakan cilik-cilik.[4] Ukuran awak candhi luwih cilik tinimbang amba sikil sarta payon candhi, saéngga katon ramping. Ing pérangan sikil lan awak candhi ana rerenggan medalion.[4] Ing payon candhi ana telung pérangan mawa pérangan paling dhuwur nduwé lumah kang amba tanpa rerenggan kaya ta stupa. Saben lapisan disisakaké ruwang kang rada amba kanggo rerenggan.[4] Miturut carita, ing wiwitan nggawé yasan candhi, saben pojok lapisan payon candhi diwènèhi berlian cilik.[4]

Ana telung relief Garuda ing candhi Kidal, sing sepisan ya iku Garuda sing nggéndhong ula gedhé sing gunggungé ana telu.[5] Relief kapindho nggambaraké Garuda kanthi kendhi ing dhuwur sirahé lan relief sing katelu ya iku Garuda sing nyangga wong wadon.[5] Ing antarané telung relief mau, relief kapindho sing paling apik lan isih wutuh nganti saiki.[5]

Mitos Garudheya[besut | besut sumber]

Ing kasusastran Jawa Kuno, ana mitos sing kawentar ing bebrayan, ya iku mitos Garudheya.[2] Sawijiné garuda bisa kasil mbébasaké ibuné saka donya batur tukon kanthi tebusan banyu suci amerta (banyu panguripan).[2] Relief mitos Garudheya iki digawé kanggo ngganepi weling Anusapati sing kepèngin ngruwat Kèn Dèdès, ibu sing banget ditresnani. Mitos iki jangkep kababar ing relief saubengé sikil Candhi Kidal. Kanggo maca rélièf kudu nganggo tèhnik prasawiya (nglawan arah pandom jam), diwiwiti saka sisih kidul.[2]

Carita[besut | besut sumber]

Kacarita, ana sawijiné resi arané Resi Kasyapa sing nduwé garwa loro ya iku Kadru lan Winata.[2] Satemené Kadru iku seduluran karo Winata nanging kekaroné asring padu amarga rebutan éntuk kawigatèn saka Resi Kasyapa.[2] Kekaroné padha prihatin amarga wis suwé durung bisa nduwé anak.[2]

Sawijining dina, Dewi Winata katekan déwa lan déwa mènèhi endhog marang Dewi Winata.[2] Déwa iku banjur weling supaya Dewi Winata njaga endhog iku apik-apik nganti tekan wayahé netes lan ngrumati makluk sing netes saka endhog iku.[2] Dewi Winata banjur nyimpen endhog mau ing panggonan sing primpen. Wayah iku uga, Dewi Kadru ngalami kadadéan sing padha.[2] Nganti tekan wayahé netes, endhog sing disimpen Kadru metu ula gunggungé telu, déné endhog sing disimpen Winata metu manuk sing gunggungé mungé siji.[2] Kadru lan Winata ngrumati anak-anak iku nganti padha gedhé.[2] Manuk mau dadi garuda sing dijenengi Garudheya, déné anak-anaké Kadru tuwuh dadi naga.[2]

Kadru iku sifaté kesèt lan wis krasa kesel ngrumati anak-anaké sing mbeling-mbeling amarga asring mumpet ing bulak-bulak.[3] Mula, tuwuh niyat ala ing atiné Kadru supaya bisa masrahaké anak-anaké marang Winata.[3] Winata diajak totohan déning Kadru.[3] Nanging, Kadru tumindak urik, saéngga Kadru sing menang lan Winata kudu gelem ngrumati anak-anaké Kadru saben dina.[3] Sabanjure Winata njaluk tulung marang Garuda supaya ngewangi dhèwèké ngrumati anak-anake.[3]

Nalika wis gedhé Garudheya takon marang ibuné, Dèwi Winata, kénging ngapa kok dhèwèké lan ibuné kudu ngrumati sadulur kuwaloné.[3] Déné Kadru malah ora tau ngrumati anak-anaké iku. Sawisé dicaritani déning ibuné, Garudheya ngerti sujarahé. Mula banjur nggolèk cara supaya ibuné bisa ucul saka kasangsaran iku.[3] Lan cara supaya bisa nulungi ibuné ya iku kanthi nggawa banyu suci amerta sing kasimpen ing kahyangan lan dijaga para déwa.[3] Banyu iku asalé saka segara susu.[3] Garudheya nyaguhi lan mangkat menyang kahyangan sawisé èntuk idin saka Winata.[3] Para déwa mesthi ora mènèhi idin marang Garudheya njupuk banyu amerta iku saéngga kadadèn perang antarané Garudheya lan para déwa.[3] Nanging, Garudheya bisa ngasoraké para déwa. Mula Bathara Wisnu mèlu cawé-cawé nglawan Garudheya.[3] Garudheya bisa dikalahaké déning Bathara Wisnu.[3] Nanging, sawisé Bathara Wisnu ngerti ancasé Garudheya nggolèk banyu amerta kanggo nulungi ibuné Wisnu ngidinké Garudheya nyilih banyu amerta iku kanggo ngeculaké ibuné nanging saraté Garudheya kudu gelem dadi tunggangané.[3] Saka iku Garuda dadi tunggangané Bathara Wisnu kaya sing katon ing patung-patung Wisnu lumrahé.[3] Kanthi banyu amerta iku akhiré Garudheya bisa ngeculaké Winata saka kasangsaran.[3]

Pamugaran[besut | besut sumber]

Ing saubengé candhi ana sisa-sisa pondhasi saka sawijining témbok mubeng kang wis kasil didhudhuk manèh minangka kasil pamugaran taun 1990-an. Ana andha mlebu menyang komplèks candhi ing sisih kulon liwat témbok mau nanging angèl dipesthèkaké apa pancèn kaya ngono asliné. Yèn didelok saka lemah saubengé karo dhataran komplèks candhi, katon candhi komplèks Kidal rada menjero watara 1 mèter saka lumah saiki iki. Apa dhataran candhi minangka lumah lemah sabeneré amarga bencana alam kaya ta banjir utawa gunung mbledhos ora bisa dingertèni tenanan. Dideleng saka umuré, Candhi Kidal minangka candhi tuwa dhéwé ing antarané candhi-candhi periodhe sawisé Jawa Tengah (abad kaping 5-10 M). Perkara iki amarga periodhe Mpu Sindok (abad X M), Airlangga (abad XII M) sadurungé ora ninggal candhi, kajaba Candhi Belahan lan Jolotundo kang sabeneré dudu candhi nanging petirtaan. Sabeneré ana candhi kang luwih tuwa ya iku Candhi Kagenengan kang miturut versi Kitab Nagarakertagama dadi papan di-dhramakaké Kèn Arok. Nanging, candhi iki ora tau tinemu.

Cathetan suku[besut | besut sumber]

  1. ^ a b c d Candhi Kidal(diundhuh 9 Oktober 2012)
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab Tentang Candhi Kidal(diundhuh 9 Oktober 2012)
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Pesona Candhi Kidal(diundhuh 10 Oktober 2012)
  4. ^ a b c d Candhi Kidal peninggalan Anusapati(diundhuh 20 Fèbruari 2013)
  5. ^ a b c Budaya-Candhi Kidal(diundhuh 10 Oktober 2012)