Basa Gaelik Skotlandia

Saka Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawi
Langsung menyang: pandhu arah, pados
Scottish Gaelic
Gàidhlig na h-Alba
Pocapan [ˈkɑːlʲəkʲ nə haˈɫapə]
Dituturaké ing Skotlandia, Kanada
Dhaérah Scottish Highlands, Western Isles, Cape Breton, Nova Scotia; formerly all of mainland Scotland except the south-eastern part (parts of Lothian and Borders).
Jumlah penutur 58,652 (Scotland, 2001 census) (See also External links below)
Rumpun basa Indo-European
Status resmi
Basa resmi ing Skotlandia
Diatur déning Bòrd na Gàidhlig
Kodhe-kodhe basa
ISO 639-1 gd
ISO 639-2 gla
ISO 639-3 gla

Basa Gaelik Skotlandia (Gàidhlig) dituturake udakara 60.000 wong ing Skotlandia (Alba), utamane ing Highlands (a' Ghaidhealtachd) lan ing Western Isles (Na h-Eileanan an Iar), nanging uga ing Glasgow (Glaschu), Edinburgh (Dùn Eideann) lan Inverness (Inbhir Nis). Ana uga komunitas panutur Gaelik cilik ing Kanada, utamane ing Nova Scotia (Alba Nuadh) lan ing pulo Cape Breton (Eilean Cheap Breatainn). Panutur liyane uga bisa ditemoni ing Australia (Astràilia), Selandia Baru lan Amerika Serikat (Na Stàitean Aonaichte).

Sajarah[sunting | sunting sumber]

Basa Gaelik Skotlandia uga gegayutan karo basa Manx lan Irlandia lan digawa ing Skotlandia udakara abad ke-4 M dening wong-wong Skotlandia saka Irlandia. Basa Gaelik Skotlandia dituturake ing sakubenge Skotlandia (saliyane saka dhaerah rada kidul wetan lan lor wetan) antarane abad kaping 9 lan 11, nanging wiwit mundur ing lor lan wetan saka abad kaping 11 lst. Sakabehing logat basa Gaelik Skotlandia sacara gegayutan bisa dingerteni, lan basa Irlandia katulis bisa dingerteni nganti tingkat dhuwur.

Tulisan basa Gaelik Skotlandia kang bisa dingerteni wiwit pisanan yaiku cathetan sajroning Book of Deer kang ditulis ing Skotlandia lor wetan ing abad kaping 12, senajan basa Gaelik Klasik katulis kang umum sinamun amba saka pambeda antarane basa Gaelik Skotlandia lan Irlandia.

Alfabet Basa Gaelik Skotlandia[sunting | sunting sumber]

Basa Gaelik Skotlandia ditulis kanthi 18 huruf kang saben hurupe disebutake sawise siji wit utawa sesemakan. Sakabehing hurup mati nduweni luwih tinimbang 1 pangucapan kang manut karo panggone sajroning tembung lan hurup urip ndisiki utawa meloni.

Tandha hurup mati (Àà, Èè, Ìì, Òò lan Ùù) minanngka tandha versi dawa hurup urip, nanging ora dianggep minangka hurup kapisah. Tulisan Gaelik (uncial) kang luwih tua utawa "corr litir" wis ora digunakake nganti pirang-pirang abad ing Skotlandia, lan wis ora digunakake sajroning basa Gaelik cetak. Tulisan uncial tetep digunakake ing Irlandia yaiku ing tandha dalan lan pawarta umum. Ortografi basa Gaelik Skotlandia diatur ing pungkasan 1970-an.

Pangucapan[sunting | sunting sumber]

Hurup mati lan uni rangkep[sunting | sunting sumber]

Fuaimreagan (hurup mati)[sunting | sunting sumber]

[i] i, io

[e] e, ea, ei

[ε] ea

[a] a, ai, ea

[O] o, oi, eo

[o] o, (oi)

[u] u, ui, iu

[X] agh/adh, oi

[uu] (ui)

[i:] ì, ìo

[e:] é, éi, eu

[ε:] è, èi

[a:] à, ài, eà

[O:] ò, òi, eò

[o:] ó, ói

[u:] ù, ùi, (iù), iùi, (u), io

[X:] agh/adh+huruf hidup

[uu:] ao, aoi

Dà-Fhoghair (hurup rangkep)[sunting | sunting sumber]

[iuh] ia

[uuh] ua

[ia] eu

[ai] ai

[ei] ei

[Xi] oi/ei/ai

[uui] ui/aoi

[au] a/ ea

[Xu] o

Connragan (hurup mati)[sunting | sunting sumber]

Connragan leathann utawa hurup mati atos yaiku kang diwiwiti utawa dieloni a, o utawa u. Connragan caola utawa hurup mati alus yaiku kang diwiwiti utawa dieloni i utawa e. Akeh-akehe hurup mati ngucapake pangucapan kang beda manut marang apa kang muncul ing wiwitan tembung utawa kang liyane. Hurup mati ing ngarepe tembung-tembung basa Gaelik jero bakal owah sajroning maneka warna konteks. Proses iki dikenal minangka "lenition" lan nglibatake panambahan <h> sawise hurup purwa. Hurup kang ditimbulake yaiku suathaich utawa uni desah.

Suathaich (uni desah)[sunting | sunting sumber]

bh, mh [v, w]

ch [x]

dh, gh [γ]

fh

ph [f]

sh, th [h]

Ungkapan dhasar[sunting | sunting sumber]

  • Basa Gaelik: Gàidhlig (GAH-lick)
  • sugeng rawuh: fàilte (FAL-tyuh)
  • tulung: mas e do thoil e (mah SHEH daw HOL eh)
  • matur nuwun: tapadh leat (TAH-pah let)
  • nyuwun pangapunten: tha mi duilich (hah mee DOO-leekh)
  • menika: am fear sin (am fer SHIN)
  • pinten?: cia mheud (kah VIT)
  • Basa Inggris: Beurla (BYER-luh)
  • iya: tha (hah)
  • ora: chan eil (chan YIL)
  • aku ora ngerti: chan eil mi a' tuigsinn (khan YIL mee uh TOOK-shin)
  • ing ngendi kiwane?: càit a bheil an taigh beag? (KATCH-uh vil an TUH-eeh bik)
  • pakurmatan umum: slàinte (SLAN-tyuh)

Pranala jaba[sunting | sunting sumber]