Menyang kontèn

Wong Melayu

Saka Wikipédia Jawa, bauwarna mardika basa Jawa
(Kaelih saka Bangsa Melayu)

Wong Melayu
Orang Melayu
أورڠ ملايو
Triwarna Melayu
Siti Nurhaliza Mahathir Mohammad Sheikh Muszaphar Shukor
Amir Hamzah Raja Ali Haji Hamzah Haz
Siti Nordiana Pak Ngah P. Ramlee
Noraniza Idris Wany Hasrita Yuna
Gunggung cacah jiwa
(u. 40.000.000 jiwane)
Tlatah mawa cacah jiwa akèh
Malaysia Malaysia20.749.378 (2010 prakiraan)[Note 1][1]
Brunéi Darussalam Brunéi Darussalam501.902 (2010 prakiraan)[2]
Indhonésia Indonésia8.789.585 (2010 prakiraan)[Note 2][3][4]
Thai Thailand5.354.475 (2010 prakiraan)[5][6]
Singapura Singapura1.003.449 (2010 prakiraan)[Note 3][7]
Filipina Pilipina2.000.000
Liga Arab Nagara-nagara Arab~50.000[8][9]
 Sri Lanka40.189[10]
 Ostrali33.183[11]
 Karajan Manunggal~33.000[butuh sitiran]
 Amérika Sarékat29.431[12]
 Myanmar27.000[butuh sitiran]
 Kamboja18.000[butuh sitiran]
 Kanadha16.920[13]
 Jepang11.287[14]
Basa
Basa Malayu, Basa Indhonésia, Basa Thai, Basa Arab, Basa Inggris, lan Basa Tamil
Agama
Islam
Golongan ètnik magepokan
Acèh, Banjar, Minang, Kerinci, Tidung, Laut, Betawi
Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara akad nikah. Penganten kakung nganggo baju melayu nganggo songkok lan songkèt, dene penganten putri nganggo baju kurung nganggo tudong.
Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, 1887)

Wong Melayu (Malayu: Orang Melayu; Jawi: أورڠ ملايو‎) minangka klompok suku bangsa Austronésia utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging Sumatra, kidul Thailand, pesisir kidul Burma, pulo Singapura, Borneo pesisir kalebu Brunei, Kalimantan Kulon, Kalimantan Wétan lan Sarawak lan Sabah pesisir, Pilipina sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka "Dunia Melayu". Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern Malaysia, Indhonésia, Singapura, Brunei, Burma, Thailand, lan Filipina.

Malah, akéh komunitas Minangkabau, Mandailing, lan Dayak sing pindhah menyang pesisir wétan Sumatra lan pesisir kulon Kalimantan, ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing Sri Lanka, Kapuloan Cocos (Keeling) (Cocos Malays), lan Afrika Kidul (Cape Malays).

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku Austronésia lan Austroasia sing nganggo basa Malayu sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane Brunéi, Kedah, Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, Melayu, lan Sriwijaya.[15][16]

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut.[17] Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta Batak, Dayak, Wong Asli, lan Wong Laut, sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu.[18] Sajrone sejarah, istilah "Melayu" wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing "Donya Melayu"; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura,[19] ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang ("pedagang") lan umume asale saka Indhonésia kayata wong Acèh, Banjar, Bugis, Mandailing, Minangkêbo lan Jawa.

Sadawaning sejarahé, wong Melayu dikenal minangka komunitas dagang pesisir kanthi ciri budaya sing fleksibel.[20][21] Dheweke nyerep, nuduhake, lan nerusake maneka warna ciri budaya saka kelompok etnis lokal liyane, kayata Minangkabau lan Aceh.

Etimologi

[besut | besut sumber]
Kompleks Candhi Muaro Jambi ing Jambi, sacara historis ana hubungane karo Kerajaan Melayu pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.
Bukit Seguntang ing Palémbang. Miturut Sejarah Melayu, bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing Sumatra, Semenanjung Malaya, lan Kalimantan.

Literatur epik Sajarah Melayu nggandhengake asal-usul etimologis "Melayu" karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing Sumatra, Indhonésia. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang Kali Musi ing Palémbang, dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing Jambi.[22]:298 Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu melaju, gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese "nyepetake", digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.[23]

Minangka jeneng panggonan (toponim)

[besut | besut sumber]

Sadurungé abad kaping 15, istilah "Melayu" lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah Selat Malaka sacara umum.[24]

  • Malaya Dwipa, "Malaya Dvipa", diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo Sumatra,[25] nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.[26][27][28][29][30]
  • Maleu-kolon – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya Ptolemy, Geographia.[31]
  • Mo-lo-yu – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka Dinasti Tang sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan Mo-Lo-Yu dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga (Sriwijaya). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha (Kedah) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut.[32] Ana téori populer sing nggandhèngaké Mo-Lo-Yu karo Jambi ing Sumatra,[17] nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan "layar setengah dalan antara Ka-Cha (Kedah) lan Bogha (Palembang)". Ing jaman Dinasti Yuan (1271–1368) lan Dinasti Ming (1368–1644), tembung Ma-La-Yu kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku "Bôk-lá-yù", "Mók-là-yū" (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu Xuanzang) lan Wú-laī-yû (無来由).
  • Malaiyur – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni "gunung sing kuwat minangka benteng" sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya (Palémbang),[33]:77–78, 170 bisa uga ana ing situs arkeologi Muaro Jambi.[34]:405
  • Malai – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 Muhammad al-Idrisi ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).[35][36]
  • Bhūmi Mālayu – (secara harfiah "Tanah Malayu"), transkripsi saka Prasasti Padang Roco taun 1286 M dening Slamet Muljana.[37] Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
  • Ma-li-yu-er – kasebut ing babad Wangsa Yuan, nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng.[38] Kronik kasebut nyatakake: "..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...". Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: "Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er".[39]
  • Malauir – kasebut ing cathetan Marco Polo minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu,[40][41] bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
  • Malayapura – (sacara harfiah "kutha Malaya" utawa "bètèng Malaya"), sing ditulis ing prasasti Amoghapasa sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening Adityawarman kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung Jawa mlayu (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu melaju (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen Iskandar Shah menehi jeneng Malaios (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen Parameswara mlayu (malayo) saka kerajaan Palembang menyang Malaka.[42]

Minangka jeneng ètnis (etnonim)

[besut | besut sumber]
Wong Melayu ing Malaka
Cat banyu Portugis wong Malaya ing Malaka, kira-kira taun 1540, ditampilake ing Códice Casanatense
Pasangan Melayu
Ilustrasi pasangan Melayu, saka Reise nach Batavia, antarane taun 1669 lan 1682
Tari Joget
Tari Joget saka Kesultanan Malaka; akeh aspek budaya Melayu sing asale saka kraton Malaka

Tembung "Melayu" minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane wong Jawa lan Thai.[43] Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa chiara Malaiu ('cara Melayu') digunakaké ing maritim Asia Kidul-wétan, kanggo nyebut al parlare de Malaea (basa Italia kanggo "ngomong babagan Malaka").[44]

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. Hikayat Hang Tuah (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; Brunéi, nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. Hikayat Patani (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka basa Malayu, istilah kuwi mung digunakaké kanggo Johor. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). Hikayat Aceh (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.[45][46]

Asal-usul

[besut | besut sumber]
Sekelompok wong lanang saka Brunéi Darussalam nganggo sandhangan jinis Cekak Musang, dienggo bareng karo songkèt (kiwa paling adoh) lan kain sarung.

Modhél Proto-Melayu

[besut | besut sumber]

Uga dikenal minangka Melayu asli (wong Melayu asli) utawa Melayu purba (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM.[47] Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq.[48] The Encyclopedia of Malaysia: Early History (Ensiklopedia Malaysia: Sejarah Awal), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:

  • Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang Semenanjung Malaya. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.[49]
  • Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane Niu Sélan lan Madhagaskar. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.[49]
  • Teori Taiwan (diterbitake ing taun 1997) – Migrasi sekelompok wong saka Tiongkok Kidul kedadeyan 6.000 taun kepungkur, sawetara pindhah menyang Taiwan (pribumi Taiwan saiki minangka keturunane), banjur menyang Filipina lan mengko menyang Kalimantan (kurang luwih 4.500 taun kepungkur) (Dayak saiki lan kelompok liyane). Wong-wong kuna iki uga pisah, ana sing menyang Sulawesi lan ana sing menyang Jawa, lan Sumatra, sing saiki kabeh nganggo basa-basa sing kalebu kulawarga Basa Austronesia. Migrasi pungkasan kedadeyan ing Semenanjung Malaya kira-kira 3.000 taun kepungkur. Sawijining sub-kelompok saka Kalimantan pindhah menyang Champa ing jaman saiki sing diarani Vietnam Tengah lan Kidul kira-kira 4.500 taun kepungkur. Ana uga jejak migrasi Dong Son lan Hoabinhian saka Viètnam lan Kamboja. Kabeh klompok iki nduweni DNA lan asal-usul linguistik sing bisa ditelusuri saka pulo sing saiki diarani Taiwan, lan leluhure wong-wong kuna iki bisa ditelusuri saka Tiongkok kidul.[50]

Deutero-Melayu

[besut | besut sumber]
Wanita saka Palémbang nganggo busana tradhisional, sing diarani Baju Kurung sing digawe saka Songkèt. Klambi iki umume digandhengake karo wanita keturunan Melayu.

Wong Deutero-Melayu iku wong Jaman Wesi sing sebagian turunan saka wong Austronésia sabanjure sing dilengkapi teknik pertanian sing luwih maju lan kawruh anyar babagan logam.[51][52][53] Para pemukim Deutero-Melayu ora nomaden kaya para leluhure: nanging dheweke manggon lan ngadegake kampung-kampung sing dadi unit utama ing masyarakat. Kampung-kampung iki biasane dumunung ing pinggir kali utawa pesisir lan umume bisa nyukupi pangan lan kabutuhan liyane. Ing pungkasan abad kaping 1 SM, kampung-kampung iki wiwit nindakake perdagangan karo jagad njaba.[54] Wong Deutero-Melayu dianggep minangka leluhur langsung saka wong Melayu saiki.[55]

Ekspansi saka modhél Sundaland

[besut | besut sumber]

Téori sing luwih anyar nyatakaké yèn tinimbang dipanggoni déning ekspansi saka daratan, populasi Jaman És ing Semenanjung Malaya, Kapuloan Indhonésia sing cedhak, lan landas kontinèntal sing nalika iku katon (Sundaland) malah berkembang sacara lokal saka pemukim manungsa pisanan lan ngembang menyang daratan. Para pendukung téori iki percaya yèn ekspansi iki mènèhi panjelasan sing luwih irit babagan bukti linguistik, arkeologi, lan antropologis tinimbang modhèl sadurungé, mliginé model Taiwan.[56] Téori iki uga nduwèni dhukungan saka bukti genetik anyar saka Human Genome Organisation sing nuduhaké yèn pedunung utama Asia kedadeyan ing siji migrasi liwat Asia Kidul-wétan; rute iki dianggep minangka wilayah Melayu modern lan keragaman ing wilayah kasebut berkembang utamane ing panggonan kasebut tanpa mbutuhake migrasi utama saka daratan. Ekspansi kasebut dhewe bisa uga disebabake dening kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es.[57][58]

Stephen Oppenheimer, pendukung paham iki, luwih lanjut ngajokake teori yen ekspansi bangsa kedadeyan kanthi telung gelombang cepet amarga kenaikan permukaan laut ing pungkasan Jaman Es, lan diaspora iki nyebarake bangsa-bangsa kasebut lan budaya, mitos, lan teknologi sing ana gandhengane ora mung menyang daratan Asia Tenggara, nanging uga nganti India, Timur Tengah, lan Mediterania. Para pengulas nemokake usulan-usulane kanggo pemukiman lan panyebaran asli pantes ditliti luwih lanjut, nanging isih skeptis karo klaim difusionis dheweke.[59][60][61]

Bukti genetik

[besut | besut sumber]

Wong Melayu iku sawijining klompok ètnis sing manggon ing Asia Kidul-wétan lan Semenanjung Malaya sing nganggo basa Austronésia. Miturut panliten ing taun 2015, wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura, Indhonésia, lan Sri Lanka nduweni 4 komponen leluhur utama, kalebu Austronésia (17%–62%), Proto-Melayu (15%–31%), Asia Timur (4%–16%) lan Asia Selatan (3%–34%). Nanging komponen pribumi Austronésia lan Asia Tenggara luwih penting kanggo wong Melayu saka Semenanjung Malaysia, Singapura lan Indhonésia tinimbang Asia Wétan lan Asia Kidul. Kosok baline, wong Melayu saka Sri Lanka nduweni udakara 34% keturunan Asia Kidul ing susunan genetik, sing ndadekake dheweke relatif béda.[62]

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani 'East- and Southeast Asian lineage' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo Austroasia, nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing Taiwan lan Filipina sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan Polinésia metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.[63][64]

Masjid Sultan Omar Ali Saifuddien ing Brunéi Darussalam ing wayah wengi Ramadhan. Karajan sugih iki nganut Melayu Islam Beraja (Monarki Islam Melayu) minangka filosofi nasional wiwit kamardikane ing taun 1984.

Komunitas Melayu wiwitan umumé animis, percaya marang anané semangat (roh) ing saben bab.[65] Kira-kira nalika wiwitan jaman umum, agama Hindhu lan Buda dikenalake dening para pedagang Asia Kidul menyang Kepulauan Melayu, ing ngendi agama kasebut berkembang nganti abad kaping 13, sadurunge tekane Islam sing digawa dening para pedagang Muslim Arab, Asia Kidul, lan Tiongkok.

Ing abad kaping 15, Islam saka sekte Sunni ortodoks ngrembaka ing jagad Melayu ing jaman Kesultanan Malaka. Beda karo agama Hindu, sing mung ngowahi masyarakat Melayu awal kanthi dangkal, Islam bisa diarani wis terintegrasi kanthi lengkap menyang urip saben dinane penduduk.[66] Wiwit jaman iki, wong Melayu dianggep minangka kelompok etnoreligius lan sacara tradhisional nduweni identifikasi sing cedhak karo Islam[67] lan wiwit kuwi dheweke ora ngganti agama.[66] Identitas iki kuwat banget nganti diarani dadi Muslim yaiku masuk Melayu (mlebu keMelayuan).[68]

Sanajan mangkono, kapercayan-kapercayan sadurungé sing duwé oyot sing luwih jero, tetep nglawan kutukan Islam - lan pancen mistisisme Sufisme wis gegandhèngan ing antarane wong Melayu, karo roh-roh saka jagad animisme sadurungé lan sawetara unsur Hindhu.[69] Sawisé taun 1970-an, kebangkitan Islam (uga diarani re-Islamisasi[70]) ing saindenging jagad Muslim, akèh tradhisi sing dianggep nglanggar ajaran Islam lan ngandhut unsur syirik ditinggalaké déning wong Melayu ing Malaysia, déné ing antarane wong Melayu ing Indhonésia, tradhisi kasebut ora dianggep takhayul lan ngandhut unsur syirik. Ing antarane tradhisi kasebut yaiku festival mandi safar (adus Safar), festival adus kanggo nggayuh kasucian spiritual, sing bisa dideleng fitur-fitur sing padha karo sawetara ing Durga Puja ing India.[71]

Akèh-akèhé saka ètnis Melayu modern sing penganut Islam Sunni[72] lan riyaya Melayu sing paling penting yaiku sing asalé saka Islam - Hari Raya Aidilfitri, Hari Raya Aidiladha, Awal Muharram, lan Maulidur Rasul. Wong Melayu sing metu saka Islam ing Malaysia lan Brunéi dianggep murtad. Nanging, ana sawetara etnis Melayu sing manggon ing njaba negara-negara kasebut uga wis nganut agama liya kanthi sah miturut hukum.

Arsitèktur

[besut | besut sumber]
Delengen uga: Omah Melayu
Omah tradhisional Melayu ing Kedah, dihias nganggo panel ukiran khas Semenanjung Melayu sisih lor.
Replika Kraton Kesultanan Malaka, sing dibangun saka informasi lan data sing dipikolehi saka Sejarah Melayu. Dokumen sejarah iki nduwèni referensi babagan konstruksi lan arsitektur kraton nalika jaman Sultan Mansur Shah, sing mrentah saka taun 1458 nganti 1477.

Maneka warna pengaruh budaya, utamane wong Tionghoa, Indhi, lan Éropa, nduweni peran utama ing mbentuk arsitèktur Melayu.[73] Nganti saiki, kayu minangka bahan utama sing digunakake kanggo kabeh bangunan tradhisional Melayu.[74] Nanging, akeh struktur watu uga ditemokake utamane kompleks agama saka jaman Sriwijaya lan kerajaan Melayu Isthmian kuna.

Candhi Muara Takus lan Candhi Muaro Jambi ing Sumatra kalebu salah sijine conto sing ana gegayutane karo unsur arsitèktur Kerajaan Sriwijaya. Nanging, arsitektur Sriwijaya umumé diwakili ing Chaiya (saiki provinsi ing Thailand) ing Semenanjung Malaya, sing dadi pusat penting nalika periode Sriwijaya.[75][76] Jinis struktur iki kasusun saka kamar sel kanggo nyimpen gambar Buddha lan pucuk struktur kasebut didegake awujud stupa kanthi teras sing ditumpangake kanthi runtut, sing minangka conto paling apik ing Wat Pra Borom That ing Chaiya.[77]

Ana uga bukti-bukti papan suci utawa Candi Hindu ing sekitar Kedah kidul antarane gunung Jerai lan lembah Kali Muda, sawijining wilayah sing dikenal minangka Lembah Bujang. Ing area seluas kira-kira 350 kilometer persegi, ana 87 situs agama bersejarah awal sing dilapurake lan ana 12 candhi sing dumunung ing pucuk gunung, sawijining fitur sing nuduhake yen bisa uga asale saka kapercayan Melayu pra-sejarah babagan kasucèn panggonan sing dhuwur.[78]

Panel tembok sing dihias nganggo macem-macem motif kembang saka omah kraton Setul Mambang Segara kaya sing katon ing Muzium Negara. Setul iku sawijining kerajaan Melayu bersejarah sing ana antara taun 1808 lan 1915 ing Semenanjung Melayu sisih lor.

Referensi awal babagan arsitektur Melayu ing Semenanjung Melayu bisa ditemokake ing sawetara cathetan Tiongkok. Cathetan Tiongkok saka abad kaping 7 nyritakake babagan peziarah Buddha sing teka ing Langkasuka lan nyebutake kutha kasebut diubengi tembok sing dibangun menara lan bisa dilewati liwat gapura ganda.[79] Cathetan liyane saka abad kaping 7 babagan utusan khusus Tiongkok menyang Kerajaan Bumi Abang ing Semenanjung Melayu, nyathet yen kutha krajan kasebut nduweni telung gapura sing jaraké luwih saka satus langkah, sing dihiasi lukisan tema Buddha lan roh wanita.[80]

Gambaran rinci pisanan babagan arsitèktur Melayu ana ing Istana kayu gedhe kagungane Mansur Shah saka Malaka (mrentah 1458–1477).[74] Miturut Sejarah Melayu, bangunan kasebut nduweni struktur pitu teluk sing ditinggikake ing pilar kayu kanthi atap pitung tingkat sing digawe saka sirap tembaga lan dihiasi menara berlapis emas lan pangilon kaca Cina.[81]

Omah-omah tradhisional Melayu dibangun nganggo struktur rangka kayu sing prasaja. Atap-atapé miring, teras ing ngarep, langit-langité dhuwur, akèh bolongan ing tembok kanggo ventilasi,[82] lan asring dihias nganggo ukiran kayu sing rumit. Kaendahan lan kualitas ukiran kayu Melayu dimaksudake minangka indikator visual saka drajat lan status sosial sing nduweni dhewe.[83] Omah Salinger, sing menangaké Penghargaan Arsitektur Aga Khan taun 1998, minangka conto modern saka desain tradhisional iki.[84][85]

Sajrone pirang-pirang dekade, arsitektur Melayu tradisional wis dipengaruhi dening Bugis lan Jawa saka kidul, Siam, Inggris, Arab lan India saka lor, Portugis, Walanda, Acéh lan Minangkabau saka kulon lan Cina Kidul saka wetan.[86]

Prasasti Kedukan Bukit ditulis nganggo aksara Pallawa. Wis ana wiwit taun 683, iki minangka salah sawijining artefak tulisan Melayu paling tuwa sing isih ana.
Delengen uga: Aksara Gundhil

Basa Malayu iku salah siji basa sing paling misuwur ing donya, mligine saka kulawarga basa Austronésia. Varian lan dialek basa Melayu digunakake minangka basa resmi ing Brunéi Darussalam, Indhonésia, Malaysia, lan Singapura. Basa iki uga dicaturaké ing Thailand kidul, Kapuloan Cocos, Pulo Natal, lan Sri Lanka. Basa iki dicaturaké déning kurang luwih 33 yuta wong ing sakubengé Kapuloan Melayu lan digunakaké minangka basa kapindho déning kurang luwih 220 yuta wong.[87]

Wangun basa Malayu paling tuwa asale saka basa Proto-Malayu-Polinésia sing dituturake dening para pemukim Austronésia paling awal ing Asia Kidul-wétan. Wangun iki banjur berkembang dadi basa Malayu Kuna nalika budaya lan agama India wiwit nembus wilayah kasebut. Basa Melayu Kuna ngandhut sawetara istilah sing isih ana nganti saiki, nanging tetep ora bisa dimangerteni dening penutur modern, dene basa modern wis umume bisa dikenali ing basa Melayu Klasik tulisan, sing bentuk paling tuwa wiwit taun 1303 Masehi.[88] Basa Melayu berkembang dadi basa Malayu Klasik liwat mlebune akeh kosakata Arab lan Pèrsi kanthi bertahap nalika Islam mlebu ing wilayah kasebut, lan sajrone proses kasebut ana owah-owahan sing signifikan. Wiwitane, basa Melayu Klasik minangka klompok dialek sing maneka warna, sing nggambarake asal-usul kerajaan-kerajaan Melayu ing Asia Kidul-wétan. Salah sawijining dialek iki, sing dikembangake ing tradhisi sastra Kesultanan Malaka ing abad kaping 15, pungkasane dadi dominan.

Jaman Malaka ditandhani karo owah-owahan basa Melayu dadi basa Islam, kaya dene basa Arab, Persia, Urdu, lan Swahili. Aksara Arab sing diadaptasi sing diarani Jawi digunakake kanggo ngganti aksara Kawi, terminologi agama lan budaya Islam diasimilasi kanthi akeh, mbuwang akeh tembung Hindu-Buddha, lan basa Malayu dadi basa pengantar lan panyebaran Islam ing saindenging wilayah Asia Kidul-wétan. Ing puncak kekuasaan Malaka ing abad kaping 15, basa Malayu Klasik nyebar ngluwihi jagad penutur basa Melayu tradhisional[89] lan ngasilake lingua franca sing diarani Bahasa Melayu pasar ("Bazaar Melayu") utawa Bahasa Melayu rendah ("Melayu Endhek"), beda karo Bahasa Melayu Tinggi ("Melayu Luhur") ing Malaka.[90] Lumrahé, basa Melayu Bazaar iku basa pidgin lan perkembangan sing paling penting yaiku basa pidgin dikreolisasi, sing nggawé sawetara basa anyar kaya ta basa Malayu Ambon, Malayu Manado, lan basa Batawi.[91]

Para panulis Éropa ing abad kaping 17 lan 18, kaya ta Tavernier, Thomassin lan Werndly nggambarake basa Malayu minangka "basa para wong pinter ing kabeh Hindia, kaya basa Latin ing Eropa".[92] Iki uga sing paling akeh digunakake nalika jaman penjajahan Inggris lan Walanda ing Kepulauan Melayu.[93] Kosok baline katon ing Hindia Timur Spanyol, ing ngendi latinisasi massal ing kepulauan kasebut sajrone taun-taun kolonial nyebabake kudeta historis basa Malayu ing Filipina.

Dialek Kesultanan Johor, penerus langsung Malaka, dadi basa standar ing antarane wong Melayu ing Singapura lan Malaysia, lan iki dadi dhasar asli kanggo basa Indhonésia sing wis distandardisasi.[89][94][95][96]

Saliyané basa Malayu standar, sing dikembangaké ing lingkungan Malaka-Johor, ana uga manéka dialek Melayu lokal. Contone, wong Bangka, Brunéi, Jambi, Kelantan, Kedah, Negeri Sembilan, Palémbang, Pattan, Sarawak, Terengganu, lan liya-liyane.

Basa Malayu sacara historis ditulis nganggo aksara Pallawa, Kawi, lan Réncong. Sawisé tekané Islam, aksara Jawi sing adhedhasar basa Arab diadopsi lan isih digunakaké nganti saiki minangka salah siji saka rong aksara resmi ing Brunéi Darussalam lan minangka aksara alternatif ing Malaysia.[97] Wiwit abad kaping 17, minangka akibat saka penjajahan Inggris lan Walanda, aksara Jawi mboko sithik diganti karo aksara Rumi[98] sing adhedhasar Latin sing pungkasane dadi aksara modern resmi kanggo basa Malayu ing Malaysia, Singapura, lan Indhonésia, lan aksara resmi ing Brunéi Darussalam.

Festival lan perayaan

[besut | besut sumber]
Deretan Pelita (lampu lenga) sing diobong nalika Malam Tujuh Likur (wengi kaping 27 Ramadhan), lampu lenga iki sacara tradhisional digunakake kanggo madhangi omah lan dalan sajrone Ramadhan. Katon ing Muar, Johor, Malaysia.

Munculé Islam kasil ngowahi identitas Melayu ing abad kaping 15. Mangkono, umume festival lan perayaan Melayu mlaku sejajar karo kalender Islam, sanajan wis mendarah daging karo rasa karakter Melayu sing kuwat. Perayaan Hari Raya (sing diterjemahake minangka "Dina Agung") rong taun sekali, yaiku Aidilfitri lan Aidiladha, dianggep minangka perayaan gedhe sacara universal ing saindenging komunitas Melayu. Rong dina riyaya iki penting banget kanggo menehi komentar babagan rong prastawa utama lan filsafat ing ajaran lan kapercayan Islam. Sing pertama nandhani kamenangan minangka wong Islam sawise sewulan pasa lan sabar ing wulan Ramadhan, dene sing terakhir nandhani ngurmati kurban sing digawe dening Ibrahim (Abraham) atas asmane Allah.

Liburan Raya biasane diwiwiti nalika acara mulih kampung sing dikenal minangka Balik Kampung utawa Balik Raya sing kedadeyan sawetara dina sadurunge riyaya. Sajrone dina riyaya Hari Raya, wong Melayu bakal ngrayakake kanthi nindakake salat id, nganakake pesta gedhe lan ngunjungi kanca, sedulur, lan tangga teparo. Ziarah menyang makam wong sing wis tilar donya uga penting, minangka tandha pakurmatan, katresnan, lan pakurmatan.

Upacara penobatan antarane Tengku Otteman, minangka Tengku Mahkota (Putera Mahkota) Kasultanan Deli, Hindia Walanda; karo garwane, Raja Amnah, anggota Royalti Perak minangka Tengku Puan Indera ing taun 1925

Upacara liturgi lan agama utama liyane sing dirayakake dening wong Melayu kalebu Ramadhan, sasi suci sewulan sing dikhususake kanggo pasa awan lan macem-macem kegiatan agama; Maulidur Rasul, prosesi gedhe khusus kanggo ngurmati laire Nabi Muhammad; Asyura, pangeling-eling Muharram ing ngendi wong Melayu bakal nyiyapake sajian khusus, sing dikenal minangka Bubur Ashura; Nisfu Syaaban, perayaan Pertengahan Sya'ban, dina khusus puasa kanggo pangapura; Nuzul Quran, wahyu pisanan Al-Quran; Israk dan Mikraj, munggahe Nabi Muhammad menyang swarga lan Awal Muharram, Taun Anyar Islam; telung perayaan pungkasan biasane diamati kanthi nganakake sholat sunat khusus, ceramah agama lan diskusi Islam ing masjid.

Ana uga akeh festival budaya regional domestik lan acara sosial ing macem-macem lingkungan Melayu. Wilayah pesisir sacara historis dikenal minangka papan kanggo nganakake upacara Mandi Safar utawa Puja Pantai, yaiku adus penyucian sajrone sasi Safar Islam, sing wiwitane ditiru saka ritual pembersihan suci Melayu kuno pra-Islam, padha karo tradisi Belimau sadurunge Ramadhan; lan Pesta Menuai, festival panen sing dirayakake dening komunitas Melayu pedalaman lan agraris kanthi dolanan tradhisional, teater, Joget, lan repertoar tari-tarian liyane. Nanging, kaloro praktik kasebut mboko sithik ilang amarga macem-macem revolusi sosial lan ekonomi sing dirancang ing komunitas Melayu ing abad kaping 20. Kajaba iku, akeh wong Melayu uga dikenal melu perayaan kekaisaran kanggo ngurmati kraton ing kerajaan masing-masing.

Fitur-fitur Islam uga nyulam kanthi kuat perayaan Melayu ing tataran individu, sawijining jukstaposisi sing kaiket karo ritual spiritual minangka wong Muslim. Wong Melayu biasane nganakake kenduri, pesta upacara keagamaan kanggo ngrayakake utawa njaluk berkah kanggo sawijining acara. Ana sawetara variasi filosofis saka kenduri, wiwit saka Doa Selamat (njaluk sih rahmat lan perlindungan saka Gusti Allah), Kesyukuran (kanggo rasa syukur lan pangestu), Melenggang Perut (pijet upacara kanggo ibu sing lagi ngandhut anak pertamane), Aqiqah lan Cukur Jambul (upacara bayi anyar, kanggo ngrayakake urip anyar), Bertindik (upacara tindik pisanan kanggo bocah wadon), Khatam (upacara wisuda, sawise bocah maca Al-Qur'an kanthi lengkap kanggo pisanan), Khatan (sunat), Kahwin (pesta manten), Arwah utawa Tahlil (pandonga kanggo wong sing wis tilar donya), lan sawetara liyane. Acara iki biasane dianakake dening kulawarga lan biasane dibantu dening masyarakat ing sawijining acara sosial sing dikenal minangka Rewang utawa Gotong-royong. Sajrone upacara iki, kabeh kulawarga bakal dibantu dening tangga teparo lan sedulure, sing masrahake macem-macem tugas wiwit saka nyiyapake panganan, manajemen papan, perakitan logistik, lan kontrol teknis liyane. Nanging, sawise munculé urbanisme ing komunitas Melayu kontemporer, praktik Rewang/Gotong-Royong mboko sithik digantikan karo layanan katering sing disewa dening kulawarga.

Musik Melayu iku sawijining genre musik tradhisional sing asale lan berkembang ing pesisir wétan Sumatra, Kalimantan, lan Semenanjung Malaya.[99] Musik iki biasane dinyanyekake dening wong-wong saka etnis Melayu lan asring diiringi tarian khas Melayu lokal, contone nawakake tarian ing acara utawa pesta tradhisional, nampani tamu kehormatan, lan ing kegiatan keagamaan.[100][101] Sing menarik saka genre musik iki yaiku komposisine sing kasusun saka lirik lagu sing ngemot puisi sing diadaptasi karo urip saben dina, katresnan (kaya Dondang Sayang) lan kebak piwulang (pesen moral), kebak swara utawa vokal cengkok khas Melayu, lan aransemen musik sing disusun kanthi rapi.

Bebarengan karo perkembangan jaman, musik Melayu uga ngalami owah-owahan gaya musik, contone, musik iki uga ngalami fusi karo musik pop, rock, lan dangdut. Aliran iki bisa ditemokaké ing negara-negara sing ana gandhèngané karo Melayu, kaya ta Indhonésia, Malaysia, Singapura, lan Brunéi Darussalam.

Ing wiwitan perkembangane, instrumen musik sing digunakake didominasi dening aksi rebana sing diarani Kompang saka Ponorogo, petik gambus, gesekan piyul, nabuh akordeon, swara gong, lan tiupan serunai. Iki dipengaruhi dening budaya tanah Arab lan Éropa tradisional. Bebarengan karo perkembangan teknologi, kabeh iki wis diganti karo instrumen musik elektronik awujud keyboard. Nanging, ing kegiatan tartamtu, instrumen musik tradisional isih digunakake kanggo nglestarikake warisan budaya.

Ing perkembangane, gerakan iki populer ing taun 80-an lan malah mlebu era "puncak kejayaan" ing taun 90-an. Iki ditandhani karo tambah akeh penyanyi lan band Melayu, lan pendatang anyar sing muncul kanthi lagu-lagu andalan dhewe.

Asam pedas, gulai sing kecut lan pedhes

Olahan Melayu ditondoi kanthi panggunaan rempah-rempah aromatik, santen, bahan-bahan fermentasi, lan jamu seger sing ekstensif, sing ngasilake masakan kanthi profil rasa sing kompleks lan kuat. Komponen-komponen masakan sing diwakili kalebu gulai (semur klapa), asam pedas (semur asem lan pedhes), ketupat (lontong beras kompres sing umum digandhengake karo konsumsi perayaan), nasi minyak (sajian sega bumbu sing digawe karo ghee), rendang (daging bumbu sing dimasak alon), sambal (bumbu adhedhasar lombok), keropok (krupuk iwak utawa urang), kuih tradhisional (kue lan jajanan ukuran cokotan), dodol (kue manis adhedhasar klapa) lan olahan fermentasi kayata perkasam.

Senajan nduweni dhasar kuliner sing padha, masakan Melayu regional nuduhake variasi sing cukup gedhe sing dibentuk dening geografi, sumber daya pertanian lokal, jaringan perdagangan, lan interaksi sejarah. Spesialisasi regional sing béda kalebu nasi dagang, nasi kerabu lan keropok lekor ing Pattani, Trengganu lan Kelantan; Pahang lan Perak kanggo masakan basis durian sawijining, gulai tempoyak; Kedah lan Pulo Pinang kanggo asam laksa lan rojak gaya lor; Satun lan Perlis kanggo panganan cuci mulut bunga kuda; Negeri Sembilan kanggo masakan lemak; Malaka kanggo cincalok pedhes; Singapura kanggo rojak bandung lan roti prata; Riau kanggo masakan ikan patin (iwak Pangasius), gulai ikan patin lan asam pedas ikan patin; Kapuloan Riau kanggo sup ikan; Wong Melayu Deli ing Sumatra Lor kanggo nasi goreng teri medan lan gulai ketam;[102] Jambi kanggo ikan mas panggang lan tempoyak; Wong Melayu Palémbang ing Sumatra Kidul kanggo pempek, mi celor lan nasi minyak; Bangka Belitung kanggo siput gonggong lan terang bulan; Kalimantan Kulon lan Sarawak kanggo bubur pedas lan ayam pansuh; lan Brunéi Darussalam kanggo Nasi katok lan sajian ambuyat unik.

Ciri utama olahan Melayu tradhisional ora mangu-mangu yaiku panggunaan rempah-rempah sing akeh. Santen uga penting kanggo menehi rasa sing sugih lan lembut ing masakan Melayu. Bahan dhasar liyané yaiku belacan (tempe urang), sing digunakaké minangka dhasar sambal, saus utawa bumbu sing sugih rasa sing digawé saka belacan, lombok, bawang bombay, lan bawang putih. Masakan Melayu uga akeh nggunakake sereh lan lengkuas.[103]

Meh saben dhaharan Melayu disuguhake karo sega, panganan pokok ing pirang-pirang budaya Asia Wétan liyane. Senajan ana macem-macem jinis masakan ing panganan Melayu, kabeh disuguhake sekaligus, ora sak porsi. Panganan dipangan kanthi alus nganggo driji tangan tengen, ora nganggo driji kiwa amarga digunakake kanggo wudhu pribadi, lan wong Melayu arang nggunakake piranti makan.[104] Amarga umume wong Melayu iku Muslim, olahan Melayu ngetutake hukum diet halal Islam kanthi ketat. Asupan protein biasane dijupuk saka daging sapi, kebo, wedhus, lan wedhus, lan uga kalebu unggas lan iwak. Babi lan daging non-halal, uga alkohol dilarang lan ora ana ing panganan saben dinane wong Melayu.

Nasi lemak, sega sing dimasak nganggo santen sing pekat, mbokmenawa minangka masakan paling populer ing kutha lan desa-desa Melayu. Nasi lemak dianggep minangka olahan nasional Malaysia.[105] Dene Nasi Minyak lan Nasi Hujan Panas, sega sing dipanggang karo ghee lan rempah-rempah, dianggep minangka sajian upacara kanggo acara-acara khusus, utamane nalika pesta manten tradhisional Melayu.

Hikayat Merong Mahawangsa ing teks Jawi. Uga dikenal minangka Sejarah Kedah, iki minangka sastra Melayu kuna sing nyritakake garis keturunan Merong Mahawangsa lan madege Kedah.

Sastra lisan lan sastra klasik wong Melayu ngemot akeh potret wong-wong, wiwit jaman kuna nganti jaman kontemporer.[106]

Ing sastra Melayu, ana sawetara jinis puisi, yaiku Pantun, Syair, lan Gurindam.

Wangun sastra Melayu paling awal yaiku sastra lisan lan subjek utama yaiku folklor tradhisional sing ana gandhengane karo alam, kewan, lan manungsa. Folklor Melayu klasik kasusun saka lagu lan musik tradhisional, puisi kepahlawanan, dongeng kewan, crita memedi, kedadeyan ing jaman kepungkur, dongeng, crita simbolis, mitos, lan crita bardik. Saben crita nduweni energi dhewe-dhewe babagan karakter, semangat, latar, lan crita, lan umume digawe kanthi tujuan kanggo menehi rasa seneng, bimbingan, pendidikan, pengeling-eling, penjelasan, lan liya-liyane. Cerita rakyat kasebut diapalake lan diwarisake saka generasi siji menyang generasi sabanjure. Kathah dongeng-dongeng menika ugi dipunserat dening penglipur lara (para tukang crita) tuladhanipun: Hikayat Malim Dewa, Hikayat Malim Deman, Hikayat Raja Donan, Hikayat Anggun Cik Tunggal, lan Hikayat Awang Sulung Merah Muda.

Nalika pengaruh India mlebu ing Kapuloan Melayu udakara 2000 taun kepungkur, sastra Melayu wiwit nggabungake unsur-unsur India. Sastra ing jaman iki akèh-akèhé awujud terjemahan saka sastra lan roman Sansekerta, utawa paling ora sawetara produksi sing diilhami déning sastra lan roman kasebut, lan kebak kiasan kanggo mitologi Hindu. Mbokmenawa nganti wektu wiwitan iki bisa ditelusuri karya-karya kayata Hikayat Seri Rama (terjemahan gratis saka Ramayana), Hikayat Bayan Budiman (adaptasi saka Śukasaptati) lan Hikayat Panca Tanderan (adaptasi saka Hitopadesha).[107]

Jaman sastra Melayu klasik diwiwiti sawisé tekané Islam lan ditemokaké aksara Jawi (aksara Melayu adhedhasar Arab). Wiwit kuwi, kapercayan lan konsep Islam wiwit menehi tandha ing sastra Melayu. Watu Prasasti Terengganu, sing digawe taun 1303, minangka tulisan naratif Melayu paling awal sing dikenal. Watu iki diukir nganggo aksara Jawi babagan sejarah, hukum, lan roman.[108] Ing jaman kejayaane, Kesultanan Malaka ora mung dadi pusat Islamisasi, nanging uga dadi pusat ekspresi budaya Melayu kalebu sastra. Sajrone jaman iki, karya-karya sastra Timur Tengah sing misuwur diterjemahake lan buku-buku agama ditulis nganggo basa Malayu. Antarane karya terjemahan sing misuwur yaiku Hikayat Muhammad Hanafiah lan Hikayat Amir Hamzah.

Kebangkitan kasusastran Melayu ing jaman kasebut uga ditulis dening karya sastra asli liyane sing diwarnai dening tasawuf mistik Timur Tengah, karya-karya Hamzah Fansuri sing misuwur kayata Asrar al-Arifin (Rahsia Orang yang Bijaksana; Rahasia Wong Wicaksana), Sharab al-Asyikin (Minuman Segala Orang yang Berahi; Ombenan kanggo Kabeh Wong sing Semangat) lan Zinat al-Muwahidin (Perhiasan Sekalian Orang yang Mengesakan; Hiasan kanggo Kabeh Wong sing Setia) bisa katon minangka opera magna jaman.

Wayang Kulit gaya Kelantan-Patani sing nyritakake kisah heroik Hikayat Seri Rama.

Karya sastra Melayu sing paling penting mbokmenawa yaiku Sejarah Melayu utawa Sulalatus Salatin sing misuwur. Iki diarani "karya sastra Melayu sing paling misuwur, khas, lan paling apik" dening salah sawijining sarjana paling misuwur ing babagan studi Melayu, Sir Richard O. Winstedt.[109] Tanggal pasti karangan lan identitas pangripta asline ora mesthi, nanging miturut prentahe Sultan Alauddin Riaayat Shah III saka Johor ing taun 1612, Tun Sri Lanang ngawasi proses editorial lan kompilasi Sejarah Melayu.[110]

Ing abad kaping 19, sastra Melayu nampa sawetara tambahan penting, kalebu Kitab Ilmu Bedil (Buku Senjata Tradisional) sing nyedhiyakake rincian penting babagan amunisi lan persenjataan tradhisional Melayu. Jaman kasebut uga nyakseni panggunaan jurnal medis Melayu sing luwih akeh, sing dikenal minangka Kitab Tib. Karya-karya iki pancen penting amarga dadi referensi kanggo kawruh lan teknologi Melayu nalika jaman klasik.[111] Naskah-naskah Melayu abad kaping 19 liyane ditulis ing Sumatra, kalebu Kitab Pengetahuan Bahasa (Buku Kawruh Linguistik) dening Raja Ali Haji lan Perhimpunan Gunawan bagi Laki-Laki dan Perempuan (Kompendium Jimat kanggo Pria lan Wanita) dening Khatijah Terung, garwane Raja Haji Abdullah bin Raja Hassan.[112]

Ing abad sing padha uga ana owah-owahan monumental ing sastra Melayu liwat tulisan-tulisané Abdullah bin Abdul Kadir, sawijining munshi Singapura sing misuwur lair ing Malaka.[107] Abdullah dianggep minangka wong Melayu paling berbudaya sing tau nulis,[107] salah sawijining inovator paling gedhe ing sastra Melayu[89] lan bapak sastra Melayu modern.[108] Karya-karyanipun ingkang paling wigati inggih punika Hikayat Abdullah (otobiografi), Kisah Pelayaran Abdullah ke Kelantan (crita babagan lelampahane kanggo pamrentah menyang Kelantan), lan Kisah Pelayaran Abdullah ke Mekah (crita babagan ziarah menyang Mekah taun 1854). Karya-karyané dadi inspirasi kanggo generasi penulis ing mangsa ngarep lan nandhani tahap awal transisi saka sastra Melayu klasik menyang sastra Melayu modern.[89]

Seni pertunjukan

[besut | besut sumber]
Pagelaran Joget Gamelan, 1937

Wong Melayu duwé maneka warna musik lan tari sing minangka gabungan saka macem-macem pengaruh budaya. Genre-genre sing khas wiwit saka tari rakyat Melayu tradhisional kaya ta Mak Yong nganti tari Zapin sing dipengaruhi Arab. Gerakan koreografi uga maneka warna, saka langkah lan melodi sing prasaja ing Dikir barat nganti gerakan sing rumit ing Joget Gamelan.

Musik tradhisional Melayu umumé musik perkusi. Maneka warna gong nyedhiyakake irama kanggo akeh tarian. Ana uga drum kanthi maneka warna ukuran, wiwit saka rebana ubi gedhe sing digunakake kanggo nandhani acara penting nganti rebana cilik (kendhang pigura) sing digunakake minangka iringan kanggo pengajian vokal ing upacara keagamaan.[113]

Sakumpulan penari Melayu Siam sing nampilake Mak Yong (kira-kira abad kaping 19). Ing taun 2005, iki diakoni minangka salah sawijining karya agung warisan lisan lan ora nyata manungsa dening UNESCO.

Musik nobat dadi bagéan saka Regalia Kraton Melayu wiwit tekané Islam ing abad kaping 12 lan mung ditampilaké ing upacara-upacara penting kraton. Orkestrane kalebu instrumen suci lan dihormati banget yaiku nehara (kendang), gendang (kendang sirah loro), nafiri (trompet), serunai (oboe), lan kadhangkala gong kenop lan sepasang simbal.[114]

Pengaruh India kuwat banget ing drama bayangan tradisional sing dikenal minangka Wayang Kulit, ing ngendi crita-crita saka epik Hindhu; Ramayana & Mahabharata dadi repertoar utama. Ana papat jinis teater wayang sing khas sing bisa ditemokake ing Semenanjung Malaya; Wayang Gedek, Wayang Purwa, Wayang Melayu lan Wayang Siam.[115][116][117] Sanajan mangkono, seni lan crita Wayang Purwa lan Wayang Siam nuduhake pengaruh regional sing nyawiji karo wong Jawa lan Siam, dene Wayang Melayu lan Wayang Gedek nyritakake bentuk lan busana Melayu sing luwih asli.

Seni pertunjukan Melayu liyane sing kondhang yaiku; Teater Bangsawan, Dondang Sayang seneng balada lan tari Mak Inang saka Kasultanan Malaka, Jikey lan Mek Mulung saka Kedah, tari Asyik lan drama tari Menora saka Patani lan Kelantan, Tari Ulek mayang lan Rodat saka Trengganu, Teater Boria saka Penang, Tari Canggung saka Perlis, Lagu-lagu narasi Mukun saka Brunéi Darussalam lan Sarawak,[118][119] lan Gending Sriwijaya saka Palémbang, lan Serampang Dua Belas saka Serdang.[119] Zapin Api firedance saka Riau lan Dikir barat Singapura saka Singapura.

Seni rupa

[besut | besut sumber]
Burung Petala Indra, manuk mitos raksasa sing digawe kanggo parade sunat agung pangeran Kelantan.

Seni ukir kayu minangka bagéyan saka seni rupa Melayu klasik. Wong Melayu sacara tradhisional nghias monumen, prau, senjata, makam, alat musik, lan piranti-piranti kuna kanthi motif flora, kaligrafi, geometri, lan fitur kosmik. Seni iki ditindakake kanthi mbusak sebagian kayu nganggo piranti sing landhep lan ngetutake pola, komposisi, lan urutan tartamtu. Bentuk seni iki, sing dikenal minangka ukir, dianggep minangka tumindak pengabdian para pengrajin marang sing nitahake lan hadiah kanggo sesamane.[120]

Bentuk seni iki utamane disebabake dening akehe kayu ing Kepulauan Melayu lan uga dening katrampilan para pengukir kayu sing ngidini wong Melayu praktik ngukir kayu minangka kerajinan. Latar tropis alami ing ngendi flora lan fauna akeh wis menehi inspirasi kanggo motif kanggo digambarake kanthi bentuk abstrak utawa bergaya ing papan kayu. Kanthi rawuhe Islam, bentuk geometris lan kaligrafi Islam dikenalake ing ukiran kayu. Kayu sing digunakake biasane saka spesies kayu atos tropis sing dikenal awet lan bisa tahan serangan jamur, kumbang sepatu bot listrik, lan rayap.[121]

Omah-omah tradhisional Melayu utawa masjid biasane dihiasi nganggo luwih saka 20 ukiran. Ukiran ing tembok lan panel ngidini angin sirkulasi kanthi efektif mlebu lan metu saka bangunan lan bisa ngidini sinar srengenge madhangi njero struktur kasebut. Ing wektu sing padha, bayangan sing digawe dening panel uga bakal nggawe bayangan adhedhasar motif sing nambah kaendahan ing lantai. Dadi, komponen sing diukir nduweni fungsi fungsional lan estetika.

Labu Sayong warna ebony, kendi Melayu klasik saka Kuala Kangsar, Perak, Malaysia

Ing budaya Melayu, grabah ora mung dideleng minangka piranti rumah tangga. Iki dianggep minangka karya kagunan, paradigma bakat, disulam karo estetika, warisan, ketekunan lan pengabdian agama. Tanah liat Melayu biasane ora diglasir, kanthi desain hias diukir nalika gerabah setengah garing sajrone proses konstruksi.[122]

Miturut sawetara panliten,[123] industri keramik Melayu asli wis berkembang sacara pribumi wiwit jaman kuna lan wiwit saiki wis nggambarake kecanggihan budaya tingkat tinggi. Uga wis dicathet yen fitur desain gerabah Melayu nuduhake ora anane pengaruh manca sadurunge abad kaping 19, sawijining paradoks amarga anane kontak budaya sing jembar antarane wong Melayu lan jagad njaba.[123]

Ing antarane keramik tradhisional Melayu sing misuwur kalebu Mambong saka Kelantan, sing digawe saka lempung lan diidentifikasi nganggo warna terakota. Biasane dianggep minangka piranti masak. Ing pesisir kulon, Labu Sayong warna ireng saka Kuala Kangsar diajeni amarga toples sing digawe saka waluh. Ana uga sawetara varian saka Labu, kalebu Labu Tela, Labu Kepala, Labu Gelugor Tela lan Labu Gelugor Kepala.[122]

Wangun liya saka gerabah tradhisional Melayu yaiku: Belanga, umume duwe pinggiran sing amba lan dhasar sing bunder, panci kasebut biasane digerakake kanggo masak kari. Dipercaya manawa struktur lemah bakal mbantu panas disebarake kanthi rata, sing ana gandhengane karo dhasare sing bunder. Versi Belanga sing luwih cilik diarani periok, digunakake kanggo nyiyapake beras; Buyong, sing umume ditegesi kanthi krah lurus lan awak bunder, asring digunakake minangka kendi banyu; Terenang, Terenang sing sudut digunakake minangka tabung, utamane ing wilayah pesisir Melayu Kelantan, Patani lan Terengganu; Bekas Bara, wadhah cilik, biasane digawe kanggo nggunakake dupa; Jambangan, vas tradhisional Melayu, biasane kanggo tujuan estetika lan Geluk, papan panyimpenan banyu cilik.[124]

Sandhangan tradhisional

[besut | besut sumber]
Wong lanang Melayu ing busana Melayu, gaya tradhisional busana Melayu

Sandhangan lan tekstil tradhisional Melayu wis terus owah wiwit jaman kuna. Sacara historis, wong Melayu kuna dicathet nggabungake maneka warna bahan alami minangka sumber penting kanggo kain, sandhangan, lan sandhangan. Nanging ing jaman biyen, nalika para pedagang awal teka saka wetan lan kulon menyang pelabuhan Kepulauan Melayu, padha bebarengan tuku barang-barang mewah anyar, kalebu katun lan sutra sing apik. Sandhangan kasebut banjur dadi sumber mode Melayu sing dhuwur lan nduweni peran budaya minangka identitas sing ngiket ing Nusantara, utamane ing semenanjung, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan.[125]

Ing budaya Melayu, sandhangan lan tekstil dianggep minangka simbol kaendahan, kekuasaan, lan status. Akeh cathetan ing hikayat Melayu nandheske papan khusus sing dikuwasani tekstil.[126] Industri tenun tangan Melayu bisa dilacak asal-usule wiwit abad kaping 13 nalika jalur perdagangan wétan berkembang ing jaman Dinasti Song. Sebutan babagan tekstil gawean lokal uga dominasi tenunan ing Jasirah Malaka digawe ing macem-macem cathetan Tiongkok lan Arab.[127] Antarane tekstil Melayu sing kondhang yaiku Songkèt, Bathik, Telepok, Limar, Tenun, Kelingkam, Cindai, Pelangi lan Tekad.

Sandhangan Melayu klasik maneka warna ing saben wilayah, nanging sandhangan tradisional sing paling jero ing jaman saiki yaiku Baju Kurung (kanggo wanita) lan Baju Melayu (kanggo pria), sing loro-lorone diakoni minangka sandhangan nasional kanggo Malaysia lan Brunéi Darussalam, lan uga dienggo dening komunitas Melayu ing Indhonésia, Singapura, Filipina, Myanmar lan Thailand.

Bocah-bocah Melayu nganggo klambi adat nalika Idul Fitri

Tembung Baju Kurung, sing sacara sastra ditegesi minangka "mbunteli awak" sing nganggo, dirancang adhedhasar prinsip-prinsip Islam babagan kesopanan, wicaksana, lan andhap asor. Praktek iki padha karo doktrin agama Yahudi-Kristen, amarga memamerkan bagian awak sing intim dianggep dilarang ing Islam. Interpretasi kasebut banjur diserap menyang cara berpakaian lan perspektif budaya Melayu, iki bisa dideleng kanthi cetha nalika pamrentahan Mansur Shah saka Malaka ing abad kaping 15, sultan nglarang rakyat Muslim wanita ing ngarep umum supaya ora mung nganggo sarung saka dhadha mudhun. Sajrone jaman biyen, Baju Kurung Melayu ngalami sawetara reinkarnasi sadurunge njupuk wujud kaya saiki. Amarga jembare maneka warna karajan Melayu ing Nuswantara, pola desain Baju Kurung uga bisa dideleng ing wilayah kasebut, kalebu Bengkulu, Kedah, Jambi, Johor-Riau, Pahang lan Palémbang.[125]

Mode Baju Kurung sing cocog kanggo wong lanang diarani "Baju Melayu". Bagean ndhuwur sandhangan digawe kanthi desain geometris sing meh padha karo Baju Kurung lan umume dipasangake karo kain tenun sing dikenal minangka sarung. Pola sarung bisa uga kalebu simbol status perkawinan wong kasebut utawa pangkate ing masyarakat Melayu tradhisional.[125]

Sandhangan Melayu klasik umum liyané kanggo wong lanang kalebu baju (klambi) utawa tekua (jinis klambi lengen dawa), baju rompi (rompi), kancing, celana sikil cilik (clana), sarung sing dienggo ing pinggul, capal (sandal), lan tanjak utawa tengkolok (tutup sirah); kanggo para bangsawan, baju sikap utawa baju layang (jinis jas) lan pending (gesper sabuk hias) uga sinonim kanggo dienggo minangka sandhangan resmi. Uga lumrah yen Pendekar (prajurit Melayu) nduweni keris sing diselipake ing lipatan ngarep sarung.

Beda karo Baju Melayu sing isih dienggo mung minangka sandhangan upacara, Baju Kurung dienggo saben dina sajrone setaun dening mayoritas wanita Melayu. Katon pegawai negeri sipil wanita, pekerja profesional, lan mahasiswa nganggo Baju Kurung iku lumrah ing Malaysia lan Brunéi Darussalam.

Seni bela diri

[besut | besut sumber]
Praktisi silat wanita saka Singapura

Silat lan varian-variané bisa ditemokaké ing saindenging donya Melayu: Semenanjung Malaya (kalebu Singapura), Kapuloan Riau, Sumatra lan wilayah pesisir Kalimantan. Bukti arkeologi nuduhake yen, ing abad kaping 6, seni tempur formal wis dipraktekke ing Semenanjung Melayu lan Sumatra.[128] Wangun Silat paling awal diyakini wis dikembangake lan digunakake ing angkatan bersenjata kerajaan Melayu kuna Langkasuka (abad kaping 2)[129][130] lan Sriwijaya (abad kaping 7).

Pengaruh kesultanan Melayu Malaka, Johor, Pattani, lan Brunéi wis nyumbang marang panyebaran seni bela diri iki ing Kapuloan Melayu. Liwat labirin saluran segara lan kapiler kali sing rumit sing nggampangake ijol-ijolan lan perdagangan ing saindenging wilayah kasebut, Silat mlaku menyang alas udan sing padhet lan munggah menyang pegunungan. Laksamana Hang Tuah saka Malaka sing legendaris iku salah siji pesilat paling misuwur ing sejarah[131] lan malah dianggep dening sawetara wong minangka bapak silat Melayu.[132] Wiwit jaman klasik, Silat Melayu ngalami diversifikasi sing gedhe lan mbentuk apa sing saiki diakoni sacara tradhisional minangka sumber Pencak Silat Indhonésia lan bentuk Silat liyane ing Asia Kidul-wétan.[133][134]

Saliyané Silat, Tomoi uga dipraktekké déning wong Melayu, mliginé ing wilayah lor Jasirah Malaka. Iki minangka varian saka bentuk kickboxing Indo-Cina sing diyakini wis nyebar ing daratan Asia Kidul-wétan wiwit jaman Kekaisaran Funan (68 Masehi).

Pakaryan logam

[besut | besut sumber]
Bunga Mas, Museum Nasional Malaysia. Bunga Mas ditawakake negara-negara Melayu sisih lor, Trengganu, Kelantan, Kedah, Pattani, Nong Chik, Yala, Rangae, Kubang Pasu lan Setul marang Raja Ayutthaya (Siam) minangka pralambang kasetyan.

Ing awal abad kaping 17, emas, perak, wesi, lan kuningan wis dibentuk kanthi sampurna dadi bagean saka masyarakat Melayu. Jaman kasebut nyakseni karya-karya logam nampa perlindungan kerajaan sing kritis. Akeh pakaryan logam Melayu sing dadi bukti jaman iki, wiwit saka keris Melayu aneh sing dikenal minangka Keris sing digawe saka wesi, nganti perhiasan mewah sing digawe saka emas lan perak. Kanggo para bangsawan Melayu sajrone periode iki, karya-karya pending (gesper sabuk hias sing dihias nganggo watu mulia), keronsang (bros) lan cucuk sanggul (jepit rambut) dipentasake dadi salah sawijining barang busana sing paling digoleki. Jaman kasebut uga dadi papan kanggo nyimpen sawetara barang penting liyane ing sandhangan Melayu sing digawe saka emas, kalebu kothak upacara, Tepak sirih (wadhah sirih) lan bagean-bagean keris. Seni ngolah emas umume ditindakake kanthi teknik repoussé lan granulasi, sing isih bisa dideleng nganti saiki. Ing jaman saiki, perhiasan emas Melayu utamane ditemokake ing wujud gelang kaki, gelang, ali-ali, kalung, liontin, lan anting-anting.[135][136]

Kanggo piranti perak Melayu, karya perak cukup misuwur amarga desain sing canggih lan apik. Biasane digawe nganggo teknik repousse, filigree, lan niello. Barang-barang tradhisional Melayu sing umum digawe saka perak kalebu ujung bantal, gesper sabuk, pojok montok, sumbat wadhah banyu, sarung keris lan kothak rokok. Awan Larat (pola mega) lan Kerawang (motif nabati) kalebu desain populer kanggo pucuk bantal perak lan kothak rokok hias Melayu.[135]

Panggunaan barang kuningan ngluwihi akeh kelas sosial Melayu klasik, digunakake dening para bangsawan lan rakyat jelata. Popularitas barang kuningan akeh dipengaruhi amarga daya tahan, kualitas, lan regane terjangkau kanggo kabeh wong. Piranti kuningan bisa dipérang dadi rong warna, kuningan kanggo barang-barang fungsional lan putih kanggo tujuan dekorasi. Asring digawe kanthi teliti lan dihias nganggo maneka warna desain dekorasi kanthi motif agama lan kembang. Nanging, panggunaan kuningan paling dikenal kanggo Tepak Sireh, wadhah upacara kanggo sirih lan kanggo nggawe instrumen musik tartamtu kayata Gong kanggo orkestra Gamelan Melayu klasik. Saliyané iku, barang-barang tradhisional Melayu liyané sing digawe saka logam kalebu vas kembang, taburan parfum, nampan saji, panci masak, ceret, lan dupa.[135][136]

Dolanan tradhisional

[besut | besut sumber]
Bengkel tukang Wau ing Kelantan, Malaysia. Layangan jinis aneh iki bisa ditemokake ing pesisir lor-wetan Semenanjung Melayu.

Dolanan Melayu tradhisional lumrahé mbutuhaké katrampilan kerajinan lan ketangkasan manual lan bisa dilacak asal-usulé wiwit jaman Kesultanan Malaka. Sepak Raga lan layangan kalebu dolanan tradhisional sing kasebut ing Sejarah Melayu sing dimainake dening para bangsawan lan kraton kesultanan Melayu.[137][138][139]

Sepak Raga minangka salah sawijining dolanan Melayu sing paling populer lan wis dimainake nganti pirang-pirang abad. Sacara tradhisional, Sepak raga dimainake kanthi muter-muter kanthi nendhang lan njaga bal rotan supaya tetep munggah nggunakake bagean awak apa wae kajaba lengen lan tangan. Saiki diakoni minangka olahraga[140][141] nasional Malaysia lan dimainake ing acara olahraga internasional kayata Asian Games lan Southeast Asian Games.

Dolanan populer liyané yaiku Gasing muter sing biasané dimainaké sawisé mangsa panèn. Dibutuhake katrampilan sing apik kanggo ngasilake Gasing (ndhuwur) sing paling kompetitif, sawetara bisa diputer nganti rong jam saben wektu.[142]

Mungkin dolanan Melayu sing paling populer yaiku Wau (jinis layangan unik saka pesisir wétan Semenanjung Malaya) utawa mabur layangan. Kompetisi mabur wau dianakake karo juri sing menehi poin kanggo keahliane (Wau iku obyek sing ayu lan warni-warni sing dipasang ing pigura pring), swara (kabeh layangan Melayu dirancang kanggo nggawe swara tartamtu nalika diombang-ambingake ing angin) lan ketinggian.[142]

Wong Melayu uga duwe varian dolanan papan Mancala sing dikenal minangka Congkak. Dolanan iki dimainake kanthi ngobahake watu, kelereng, manik-manik utawa cangkang ing sakubenge papan kayu sing kasusun saka rolas bolongan utawa luwih. Mancala diakoni minangka dolanan paling tuwa ing donya lan bisa dilacak asal-usule wiwit Mesir Kuna. Nalika dolanan iki nyebar ing saindenging jagad, saben budaya wis nemokake variasi dhewe-dhewe kalebu wong Melayu.[143]

Sub-ètnis

[besut | besut sumber]
Delengen uga: Wong Melayu Malaysia, Wong Melayu Indhonésia, Wong Melayu Brunéi, and Wong Melayu Singapura
Kratoning wong Melayu digambarake kanthi warna ijo lan klompok sub-ètnis liyane sing ana gandhengane digambarake kanthi warna ijo sing luwih peteng utawa luwih enom.

Senajan mung 3,4% saka total populasi, etnis Melayu minangka salah sawijining etnis sing paling akeh nyebar ing Indonesia. Kaya sing dituduhake ing peta, ing njaba Kapuloan Indhonésia, wong Melayu manggon ing Semenanjung Malaya, mbentuk golongan ètnik dominan ing Semenanjung Malaysia lan minoritas sing signifikan ing Singapura, Thai lan Myanmar kidul. Koridor wilayah Melayu Kalimantan diwiwiti saka sisih lor saka Sabah kidul-kulon, terus karo negara Brunéi Darussalam, pesisir Sarawak lan terus mudhun menyang Kalimantan.[144]

Golongan ètnik Wilayah sejarah Wilayah kanthi populasi sing signifikan
Wong Melayu Bangka lan Belitung
Wong Melayu Bangkok[145][146]
  • Min Buri, Nong Chok
    Lam Luk Ka, Mueang Pathum
    Provinsi Ayutthaya
Wong Melayu Bengkulu
Wong Melayu Berau
  • Kasultanan Berau (1377–1830)
  • Kasultanan Gunung Tabur (1810–1945)
  • Kasultanan Sambaliung (1810–1945)
Wong Bugis-Melayu[147][148](kelompok Melayu keturunan Bugis sing diasimilasi)
  • Krajan Mempawah (1740–1950)[149]
  • Kasultanan Selangor (1745–saiki)
  • Kasultanan Riau-Lingga (1824–1911)
Wong Melayu Burma
  • Divisi Tanintharyi
Wong Melayu Brunéi[150][151][152][153]
  • Kakaisaran Brunéi (abad kaping 7–15)
  • Kasultanan Brunéi (1363–saiki)
Wong Melayu Cocos
Wong Melayu Jambi
  • Karajan Jambi (abad kaping 7)
  • Dharmasraya (1183–1347)
  • Kasultanan Jambi (1460–1907)
Wong Jawa-Melayu[147][148]
(kelompok Melayu keturunan Jawa sing diasimilasi)
Wong Melayu Johor[151][152][153]
  • Kasultanan Johor (1528–saiki)
  • Kasultanan Muar (1855–1877)
Wong Melayu Kedah[151][152][153][154]
  • Peradaban Lembah Bujang (abad kaping 1)
  • Langkasuka (abad kaping 2–14)
  • Kerajaan Kedah (Kedah Tua) (abad kaping 7–12)
  • Kasultanan Kedah (1136–saiki)
  • Karajan Setul (1808–1916)[155]
  • Kerajaan Kubang Pasu (1839–1864)
  • Karajan Perlis (1842–saiki)
Wong Melayu Kelantan[151][152][153]
  • Krajan Bumi Abang (abad kaping 1–6)
  • Kasultanan Kelantan (1267–saiki)
  • Kasultanan Jembal (1638–1720)
Wong Melayu Lahat
Wong Melayu Loloan
Wong Melayu Malaka[151][152][153]
  • Kasultanan Malaka (1402–1511)
Wong Minangkabau-Melayu[147][148]
(kelompok Melayu keturunan Minangkêbo sing diasimilasi)
  • Dharmasraya (1183–1347)
  • Kasultanan Siak (1725–1949)
  • Panguwasa Negeri Sembilan (1773–saiki)
Wong Melayu Sumatra Lor-Wétan
  • Kasultanan Asahan (1630–1946)
  • Kasultanan Bilah (1630–1946)
  • Kasultanan Deli (1632–1946)
  • Kasultanan Langkat (1568–1946)
  • Kasultanan Serdang (1728–1946)
Wong Melayu Pahang[151][152][153]
  • Karajan Pahang Kuna (abad kaping 5–1454)
  • Kasultanan Pahang Kuna (1470–1623)
  • Karajan Pahang Modern (1770–1881)
  • Kasultanan Pahang Modern (1881–saiki)
Wong Melayu Palémbang[156][157][158][159]
  • Sriwijaya (abad kaping 7–13)
  • Kasultanan Palémbang (1550–1823)
Wong Melayu Patani[151][152][153]
  • Karajan Negara Sri Dharmaraja (abad milenium kaping 1–15)
  • Langkasuka (abad kaping 2–14)
  • Kasultanan Pattani (1516–1902)
  • Kasultanan Singgora (1603–1689)
  • Karajan Reman (1785–1902)
  • Karajan Legeh (1755–1902)[160]
  • Karajan Nong Chik (1809–1902)[160]
  • Karajan Jalur (1817–1902)[160]
  • Karajan Teluban (1817–1902)[160]
  • Karajan Jering (1817–1902)[160]
  • Pattani,
    Yala,
    Narathiwat,
    Songkhla,
    Phattalung
  • Kedah,
    Kelantan,
    Perak
Wong Melayu Perak[151][152][153]
  • Gangga Negara (abad kaping 2 – 11)
  • Kasultanan Perak (1528–saiki)
  • Perak
Wong Melayu Riau
  • Kasultanan Kuntu Kampar (1234–1933)
  • Kasultanan Indragiri (1298–1945)
  • Kasultanan Rokan (1569–1940)
  • Kasultanan Pelalawan (1791–1946)
  • Kasultanan Riau-Lingga (1824–1911)
Wong Melayu Sarawak[161][162]
  • Karajan Santubong (abad kaping 7)
  • Karajan Samarahan (abad kaping 13)
  • Karajan Saribas (abad kaping 15)
  • Karajan Banting (abad kaping 16)
  • Kasultanan Sarawak (1598–1641)
Wong Melayu Selangor
  • Kasultanan Selangor (1745–saiki)
Wong Melayu Singapura
  • Karajan Singapura (1299–1398)
Wong Melayu Tamiang
  • Karajan Bukit Karang (1023–1330)
  • Kasultanan Benua Tamiang (1330–1528)
Wong Melayu Trengganu[151][152][153]
  • Kasultanan Trengganu (1708–saiki)
  • Karajan Besut (1780–1899)
Wong Melayu Kalimantan Kulon
  • Karajan Landak (1292–1962)
  • Karajan Matan (1590–1948)
  • Kerajaan Mempawah (1740–1950)
  • Kasultanan Pontianak (1771–1950)
  • Kasultanan Sambas (1675–1944)
  • Karajan Sanggau (1310–1960)
  • Karajan Sintang (1365–1950)
  • Karajan Tanjungpura (880–1590)

Deleng uga

[besut | besut sumber]

Cathetan

[besut | besut sumber]
  1. ↑ Kanggo definisi wong Melayu ing Malaysia, delengen Pasal 160
  2. ↑ Jumlah iki mung nyedhiyakake populasi etnis sing ana ing istilah "Melayu" miturut kriteria pemerintah Indhonésia, yaiku Melayu Asahan, Melayu Deli, Melayu Riau, Melayu Bengkulu, Melayu Langkat, Melayu Palémbang, Melayu Jambi, Melayu Lahat, lan Melayu Semendo ing sawetara wilayah Sumatra.
  3. ↑ Iki nuduhake wong-wong sing asale saka Melayu utawa Indhonésia, kayata Jawa, Bawéan, Bugis, lan liya-liyane.

Cathetan suku

[besut | besut sumber]
  1. ↑ Economic Planning Unit (Malaysia) 2010
  2. ↑ "CIA World Factbook 2012
  3. ↑ Badan Pusat Statistika Indonesia 2010
  4. ↑ Figure obtained based on the percentage of Malays in 2000 census and the total Indonesian population in 2010 census
  5. ↑ CIA World Factbook 2012
  6. ↑ World Directory of Minorities and Indigenous Peoples 2005
  7. ↑ CIA World Factbook 2012
  8. ↑ "Jejak Melayu di bumi anbiya". Utusan Online. Diarsip saka sing asli ing 15 Sèptèmber 2018. Dibukak ing 2 Juli 2026.
  9. ↑ "Jabal Ajyad perkampungan komuniti Melayu di Mekah". Kosmo Online. Diarsip saka sing asli ing 15 Sèptèmber 2018. Dibukak ing 2 Juli 2026.
  10. ↑ "A2: Population by ethnic group according to districts, 2012". Census of Population & Housing, 2011. Department of Census & Statistics, Sri Lanka. Diarsip saka sing asli ing 2017-04-28. Dibukak ing 2012-10-23.
  11. ↑ "Australia – Ancestry". .id community. Diarsip saka sing asli ing 3 Januari 2023. Dibukak ing 24 Oktober 2026.
  12. ↑ "Data Access Dissemination Systems (DADS): Results". United States Census Bureau. 5 Oktober 2010. Diarsip saka asliné ing 27 Dhésèmber 1996. Dibukak ing 24 Oktober 2026.
  13. ↑ "Census Profile, 2016 Census". Statistics Canada. 8 Fèbruari 2017. Diarsip saka asliné ing 23 Sèptèmber 2017. Dibukak ing 24 Oktober 2026.
  14. ↑ "在留外国人統計(旧登録外国人統計) 結果の概要 | 出入国在留管理庁".
  15. ↑ Milner 2010, kc. 24, 33.
  16. ↑ Barnard 2004, kc. 7 & 60.
  17. 1 2 Melayu Online 2005.
  18. ↑ Milner 2010, kc. 200, 232.
  19. ↑ Milner 2010, kc. 10 & 185.
  20. ↑ Milner 2010, kc. 131.
  21. ↑ Barnard 2004, kc. 7, 32, 33 & 43.
  22. ↑ Reid, Anthony (Oktober 2001). "Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities". Journal of Southeast Asian Studies. 32 (3): 295–313. doi:10.1017/S0022463401000157. PMID 19192500.
  23. ↑ Melebek & Moain 2006, kc. 9–10.
  24. ↑ Barnard 2004, kc. 3.
  25. ↑ Deka 2007, kc. 57.
  26. ↑ Pande 2006, kc. 266.
  27. ↑ Gopal 2000, kc. 139.
  28. ↑ Ahir 1995, kc. 612.
  29. ↑ Mukerjee 1984, kc. 212.
  30. ↑ Sarkar 1970, kc. 8.
  31. ↑ Gerini 1974, kc. 101.
  32. ↑ I Ching 2005, kc. xl–xli.
  33. ↑ Kulke, Hermann; Kesavapany, K.; Sakhuja, Vijay, èd. (2009). Nagapattinam to suvarnadwipa: Reflections on the chola naval expeditions to Southeast Asia. Singapore: Institute of Southeast Asian Studies.
  34. ↑ Miksic, John M. (2013). Singapore and the Silk Road of the Sea, 1300–1800. NUS Press. ISBN 978-9971-69-558-3.
  35. ↑ al-Idrisi's A guide to Pleasant Journeys into Faraway Lands Archived 2025-05-08 at the Wayback Machine.. Singapore Bicentennial Office. November 2019.
  36. ↑ Gerini, G. E., & Royal Geographical Society (Great Britain). (1909). Researches on Ptolemy's Geography of Eastern Asia (further India and Indo-Malay Archipelago) (Asiatic Society monographs). Royal Asiatic society, Royal geographical society. p. 535.
  37. ↑ Muljana 1981, kc. 223.
  38. ↑ "Chronicle of Mongol Yuan". guoxue.com (ing basa Tyonghwa). Diarsip saka asliné ing 27 Agustus 2010. Dibukak ing 5 Fèbruari 2026.
  39. ↑ Hall 1981, kc. 190.
  40. ↑ Cordier 2009, kc. 105.
  41. ↑ Wright 2004, kc. 364–365.
  42. ↑ Crawfurd 1856, kc. 244.
  43. ↑ Barnard 2004, kc. 4.
  44. ↑ Milner 2010, kc. 22.
  45. ↑ Milner, Anthony (2011). The Malays. John Wiley & Sons. kc. 91–92. ISBN 978-1-4443-9166-4. Diarsip saka asliné ing 31 Maret 2023. Dibukak ing 5 Fèbruari 2026.
  46. ↑ For the dating of the manuscripts, see Malay Concordance Project. Archived 9 August 2022[Date mismatch] at the Wayback Machine..
  47. ↑ Ryan 1976, kc. 4–5.
  48. ↑ "Orang Asli Population Statistics". Center for Orang Asli Concerns. Diarsip saka sing asli ing 22 Juli 2011.
  49. 1 2 Parthipan, Shalini; Mirianti Ishar, Seri (2022). "Perspective on Ancestral Lineages and Genetic Markers of Malay Population in Peninsular Malaysia" (PDF). Journal Sains Kesihatan Malaysia. 20 (1): 86. Diarsip saka sing asli (PDF) ing 16 Oktober 2022. Dibukak ing 24 Maret 2026 – lumantar Journalarticle.ukm.my.
  50. ↑ Barnard 2004.
  51. ↑ Murdock 1969, kc. 278.
  52. ↑ Ooi 2004, kc. 495.
  53. ↑ Anderbeck 2002.
  54. ↑ Jamil Abu Bakar 2002, kc. 39.
  55. ↑ TED 1999.
  56. ↑ Oppenheimer 2006.
  57. ↑ Abdulla et al. 2009.
  58. ↑ Soares, et al. 2008.
  59. ↑ Razak 2012.
  60. ↑ Terrell 1999.
  61. ↑ Baer 1999.
  62. ↑ Deng, Lian; Hoh, Boon-Peng; Lu, Dongsheng; et al. (2015). "Dissecting the genetic structure and admixture of four geographical Malay populations". Scientific Reports. 5. Bibcode:2015NatSR...514375D. doi:10.1038/srep14375. PMC 4585825. PMID 26395220.
  63. ↑ Larena, Maximilian; Sanchez-Quinto, Federico; Sjödin, Per; McKenna, James; Ebeo, Carlo; Reyes, Rebecca; Casel, Ophelia; Huang, Jin-Yuan; Hagada, Kim Pullupul; Guilay, Dennis; Reyes, Jennelyn (30 Maret 2021). "Multiple migrations to the Philippines during the last 50,000 years". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 118 (13). Bibcode:2021PNAS..11826132L. doi:10.1073/pnas.2026132118. ISSN 0027-8424. PMC 8020671. PMID 33753512.
  64. ↑ Yang, Melinda A. (6 Januari 2022). "A genetic history of migration, diversification, and admixture in Asia". Human Population Genetics and Genomics (ing basa Inggris). 2 (1): 1–32. doi:10.47248/hpgg2202010001. ISSN 2770-5005. Diarsip saka asliné ing 16 Mèi 2022. Dibukak ing 25 Maret 2026.
  65. ↑ Zaki Ragman 2003, kc. 1–6
  66. 1 2 Syed Husin Ali 2008, kc. 57
  67. ↑ Johns & Lahoud 2005, kc. 157.
  68. ↑ Andaya & Andaya 1984, kc. 55.
  69. ↑ Winstedt 1925, kc. 125.
  70. ↑ Burgat 2003, kc. 54.
  71. ↑ Bolton & Hutton 2000, kc. 184.
  72. ↑ "The Malay of Malaysia". Bethany World Prayer Center. Diarsip saka sing asli ing 10 Oktober 2012. Dibukak ing 2 Juli 2026.
  73. ↑ Henket & Heynen 2002, kc. 181.
  74. 1 2 Marshall Cavendish 2007, kc. 1219
  75. ↑ Chihara 1996, kc. 213.
  76. ↑ Van Beek & Invernizzi 1999, kc. 75.
  77. ↑ Jermsawatdi 1989, kc. 65.
  78. ↑ O'Reilly 2007, kc. 42.
  79. ↑ Jamil Abu Bakar 2002, kc. 59.
  80. ↑ Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi 2005, kc. 19.
  81. ↑ Mohamad Tajuddin Haji Mohamad Rasdi 2005, kc. 24.
  82. ↑ Ahmad, A. Ghafar. "Malay Vernacular Architecture". Diarsip saka sing asli ing 10 Juni 2010. Dibukak ing 21 Oktober 2026.
  83. ↑ Noor & Khoo 2003, kc. 47.
  84. ↑ Steele, James (2009). The Greenwood encyclopedia of homes through world history: Volume 3. Greenwood Press. kc. 187–188. ISBN 978-0-313-33791-8. Dibukak ing 21 Oktober 2026.
  85. ↑ Jantan, Amer Hamzah; Said, Hassan; Bajunid, Ibrahim Ahmad; Ismail, Ibrahim; Talib, Shaharil; Ahmad, Shamsulbahriah Ku (2002). Malaysia, Singapore, and ASEAN in an age of globalisation. Asia-Europe Institute, University of Malaya. kc. 16–17. ISBN 983-2085-42-X. Dibukak ing 21 Oktober 2026.
  86. ↑ "For Sale – CountryHeights". The Art of Living Show. 22 Maret 2011. Diarsip saka asliné ing 12 Dhésèmber 2021 – lumantar YouTube.
  87. ↑ Wright 2007, kc. 492.
  88. ↑ Teeuw 1959, kc. 149.
  89. 1 2 3 4 Sneddon 2003, kc. 59
  90. ↑ Sneddon 2003, kc. 84.
  91. ↑ Sneddon 2003, kc. 60.
  92. ↑ Sweeney 1987.
  93. ↑ Van der Putten & Cody 2009, kc. 55.
  94. ↑ Wong 1973, kc. 126.
  95. ↑ Clyne 1992, kc. 413.
  96. ↑ Brown & Ogilvie 2009, kc. 678.
  97. ↑ "Kedah MB defends use of Jawi on signboards". The Star. 2008. Diarsip saka sing asli ing 29 Oktober 2012.
  98. ↑ "Malay (Bahasa Melayu / بهاس ملايو)". Omniglot. Diarsip saka asliné ing 26 Juni 2019. Dibukak ing 2 Juli 2026.
  99. ↑ Sahputra, T. W. H., Martarosa, & Warhat, Z. (2019). Musik jazz Melayu dalam kajian kreativitas. Melayu Arts and Performance Journal, 2(2), 191–200.
  100. ↑ Purba, Junaidi; Putri, Sabrina Maulidia; Nelson, Ricky; Silaban, Cahyani Yesika br; Ridho, Muhammad Habibur; Andika, Riki; Sitorus, Christina Harianti; Sa, Maulidha; Dardanila. TRANSFORMATION OF TRADITIONAL ARTS: RESPONDING TO THE CHALLENGES OF THE TIMES. Mawadra Lestari Enterprise. kc. 62. ISBN 978-629-95611-1-8.{{cite book}}: CS1 maint: url-status (link)
  101. ↑ Asbullah, Habib; Rizkia, Ayu; Batrisya; Julianto, Deldi; Pangestu, Dimas; Rania, Dinda Safira; Miranti, Dwi; Afrillia, Ega; Irianto, Ega Deni. Mengabadikan Riau: Buku I: Antologi Esai Kebudayaan (ing basa Indonesia). Penerbit Pustaka Rumah C1nta. kc. 95. ISBN 978-623-7961-67-3.{{cite book}}: CS1 maint: url-status (link)
  102. ↑ Winarno 2010.
  103. ↑ Alexander 2006, kc. 58.
  104. ↑ Marshall Cavendish 2007, kc. 1222.
  105. ↑ "Nasi Lemak". Malaysia.com. Diarsip saka asliné ing 11 Mèi 2015. Dibukak ing 18 Oktober 2026.
  106. ↑ Littrup 1996, kc. 192.
  107. 1 2 Marshall Cavendish 2007, kc. 1218
  108. ↑ Boyd 1999, kc. 756.
  109. ↑ Jaaffar, Hussain & Ahmad 1992, kc. 260.
  110. ↑ "Kitab Ilmu Bedil – Book of Malay Traditional Weaponry (2016)". The Memory of the World Committee for Asia and the Pacific. 10 Juli 2016. Diarsip saka asliné ing 3 Dhésèmber 2017. Dibukak ing 21 Oktober 2026.
  111. ↑ Musa, Mohd Faizal (2021). "Transcripts of Gender, Intimacy, and Islam in Southeast Asia: The "Outrageous" Texts of Raja Ali Haji and Khatijah Terung". Religions (ing basa Inggris). 12 (3): 219. doi:10.3390/rel12030219. ISSN 2077-1444.
  112. ↑ Moore 1998, kc. 48.
  113. ↑ Marshall Cavendish 2007, kc. 1220.
  114. ↑ Srinivasa 2003, kc. 296.
  115. ↑ Ghulam Sarwar Yousof 1997, kc. 3.
  116. ↑ Matusky 1993, kc. 8–11.
  117. ↑ Marzuki bin Haji Mohd Seruddin 2009.
  118. 1 2 Ahmad Salehuddin 2009
  119. ↑ Said 2005.
  120. ↑ Said 2002.
  121. 1 2 "Malaysian Handicraft – Pottery". Go2Travelmalaysia.com. Diarsip saka sing asli ing 21 Novèmber 2017. Dibukak ing 22 Oktober 2026.
  122. 1 2 Azmi Arifin 2015
  123. ↑ Cikgu Paklong 2017.
  124. 1 2 3 Hassan 2016.
  125. ↑ Maznah Mohammad 1996, kc. 2.
  126. ↑ Maznah Mohammad 1996, kc. 19.
  127. ↑ James 1994, kc. 73.
  128. ↑ Alexander 2006, kc. 225.
  129. ↑ Abd. Rahman Ismail 2008, kc. 188.
  130. ↑ Green 2001, kc. 802.
  131. ↑ Sheikh Shamsuddin 2005, kc. 195.
  132. ↑ Draeger 1992, kc. 23.
  133. ↑ Farrer 2009, kc. 28.
  134. 1 2 3 "Malaysia Handicrafts ~ Gold Silver & Brass". Go2Travelmalaysia.com. Diarsip saka sing asli ing 19 Mèi 2018. Dibukak ing 23 Oktober 2026.
  135. 1 2 Karyaneka. "Metal Work". Syarikat Pemasaran Karyaneka Sdn. Bhd. Diarsip saka sing asli ing 24 Maret 2018. Dibukak ing 23 Oktober 2026.
  136. ↑ Leyden 1821, kc. 261.
  137. ↑ Lockard 2009, kc. 48.
  138. ↑ Ooi 2004, kc. 1357.
  139. ↑ Ziegler 1972, kc. 41.
  140. ↑ McNair 2002, kc. 104.
  141. 1 2 Alexander 2006, kc. 51
  142. ↑ Alexander 2006, kc. 52.
  143. ↑ Yunos & Begawan 2011.
  144. ↑ Umaiyah Haji Omar 2003.
  145. ↑ Umaiyah Haji Omar 2007.
  146. 1 2 3 Gulrose Karim 1990, kc. 74
  147. 1 2 3 Joseph & Najmabadi 2006, kc. 436
  148. ↑ "Mempawah Sultanate". Melaju Online. Diarsip saka sing asli ing 8 April 2016. Dibukak ing 23 Oktober 2026.
  149. ↑ IBP 2007, kc. 151–152.
  150. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Colling 1973, kc. 6804
  151. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Othman 1983, kc. 1–26
  152. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Husain 2007, kc. 16, 33, 34
  153. ↑ Majlis Kebudayaan Negeri Kedah 1986, kc. 19–69.
  154. ↑ Halimi & Pitchai 2016.
  155. ↑ "Konstruksi Hukum Adat Pernikahan Masyarakat Melayu Palembang Berdasarkan Syar'iat Islam" . Agustus 2019.
  156. ↑ "Tradisi Ruwahan Masyarakat Melayu Palembang Dalam Perspektif Fenomenologis" (ing basa Indonesia). Dhésèmber 2022.
  157. ↑ "Akulturasi dalam Tradisi Kelahiran Orang Melayu Palembang" (PDF) (ing basa Indonesia). Dhésèmber 2019.
  158. ↑ Niswah, Chirun (2022). "Budaya Politik Aristokrat Melayu Abad ke XVIII – XIX M: Analisis Kontekstual Manuskrip Sejarah Palembang – Dr. Komaruddin, ed al. Universitas Islam Negeri (UIN) Raden Fatah Palembang". Tamaddun: Jurnal Kebudayaan dan Sastra Islam (ing basa Indonesia). 18 (2): 69–86. doi:10.19109/tamaddun.v18i2.2785.
  159. 1 2 3 4 5 Anuar Nik Mahmud 1999, kc. 39
  160. ↑ Said 2012.
  161. ↑ Amanah Khairat Yayasan Melayu Sarawak.

Bibliografi

[besut | besut sumber]

Pranala njaba

[besut | besut sumber]