Tiyang Minang

Saka Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawi
Langsung menyang: pandhu arah, pados
Minangkabau
COLLECTIE TROPENMUSEUM Groepsportret van een Minangkabau familie TMnr 60041723.jpg
Gegambaran Tiyang Minang ing jaman rumiyin
Populasi total
Kirang langkung 8.000.000 (2010)
Pedunung wigati ing
Indonesia [1]
       Sumatera Kilèn 4.219.729
       Riau 676.948
       Sumatra Lèr 333.241
       Jakarta 272.018
       Jawa Kilèn 241.169
       Jambi 163.760
       Kapuloan Riau 162.452
       Banten 95.845
       Bengkulu 71.472
       Lampung 69.652
       Sumatra Kidul 64.403
Malaysia
       Negeri Sembilan 548.000 [2]
Basa

Basa Minang, basa Indonesia, lan basa Melayu

Agama

Islam

Suku bangsa cedhak dhéwé

Melayu

Tiyang Minang utawi Minangkabau inggih menika salah satunggaling suku bangsa ing Nuswantara ingkang nganggé basa lan adat Minangkabau.[3] Wewengkon tiyang Minang lan kabudayanipun inggih punika wonten ing Sumatra Kilèn, Riau, sisih lèripun Bengkulu, kilènipun Jambi, kidulipun Sumatra Lèr, kidul kilènipun Acèh, lan ugi Negeri Sembilan ing Malaysia.[3] Saben dintenipun, tiyang Minang utawi uwong Minang asring sinebat kanthi nama tiyang Padhang utawi uwong Padhang.[4] Ananging, tiyang Minang nyebat piyambakipun kanthi nama urang uwak (sejatosipun maksudipun sami kaliyan tiyang Minang).[4]

Miturut A.A. Navis, Minangkabau taksih mlebet rumpun Melayu ingkang ngrembaka lan ageng amargi sistem monarki[5] sarta nggadhahi sistem adat ingkang khas, ingkang titikanipun inggih menika sistem kakulawargan manut "margi" tiyang èstri (matrilineal), lan sanajan budayanipun kiyat, tiyang Minang ugi kiyat anggenipun nggebeng agami Islam.[6] Miturut Thomas Stamford Raffles, sasampunipun ngawontenaken èkspédhisi dhateng wewengkon Minangkabau pasipun ing Karajan Pagaruyung, mratélakaken bilih Minangkabau inggih punika tukipun (sumber) kakiyatan lan asalipun bangsa Melayu.[7]

Ing wekdal sapunika, tiyang Minang dados golongan matrilineal (sistem kakulawargan manut dhateng garis tiyang èstri ingkang paling ageng sadonya.[8] Sasanèsipun punika, tiyang Minang ugi sampun ngginakaken sistem proto-démokrasi wiwit sadèrèngipun jaman Hindu kanthi wontenipun musyawarah adat kanggé nemtokaken hukum lan perkawis ingkang penting.[8] Prinsip utawi paugeran adat Minangkabau dipunpratelakaken ing Adat basandi syara', syara' basandi Kitabullah (Adat dhasaripun hukum, hukum dhasaripun Al-Qur'an), ingkang tegesipun bilih adat Minangkabau punika lelandhesan dhateng agami Islam.[8]

Tiyang Minang misuwur ing babagan niaga (sadéyan), minangka tiyang ingkang profésional lan intelèktual.[9] Tiyang Minang dados pawarisipun tradhisi sepuh Karajan Melayu lan Sriwijaya ingkang misuwur remen sadéyan.[9] Kathah tiyang Minang ingkang nyambut damel ing njawi rangkah (rantau), kinten-kinten amèh sepalih saking sedaya tiyang Minang.[10] Tiyang Minang ingkang ngumbara limrahipun manggén ing kitha-kitha ageng, kadosta Jakarta, Bandung, Pekanbaru, Medan, Batam, Palembang, lan Surabaya.[10] Ing manca negari tiyang Minang kathah ingkang manggèn wonten ing Negeri Sembilan, Malaysia lan Singapura.[10]

Tiyang Minang nggadhahi dhaharan khas ingkang sampun misuwur, inggih menika menapa ingkang dipusebat dhaharan Padang (masakan Padang).[11] Dhaharan menika sampun ngrembaka ing Indonésia ngantos dumugi mancanegari.[11]

Ètimologi[sunting | sunting sumber]

Peta ingkang nedahaken panyebaran ètnis Minangkabau ing Pulo Sumatra

Nama Minangkabau asalipun saking kalih tembung, minang lan kabau.[12] Nama menika dipungayutaken kaliyan satunggalipun legenda khas Minang ingkang wonten ing Tambo Minangkabau.[12] Saking tambo menika, dipuncariyosaken bilih ing satunggalipun wekdal wonten karajan saking manca (limrahipun dipuntafsiraken minangka Karajan Majapait) ingkang dugi saking segara lan badhé nelukaken tiyang Minang.[12] Kanggé nyegah wontenipun perang, tiyang Minang nggadhahi pamanggih supados dipunwontenaken adu kebo.[12] Tamtama saking karajaan manca sarujuk kaliyan pamanggihipun tiyang Minang.[12] Tamtama saking manca kasebat lajeng nyumadyakaken kebo (mahésa) ingkang ageng lan agresif, lan tiyang Minang nyumadyakaken satunggal kebo taksih alit ingkang kaluwén lan ing sungunipun dipunparingi gaman arupi lading.[12] Nalika dipunadu, kebo alit nginten kebo ageng menika minangka babonipun, lajeng kebo alit kalawau mlajeng madosi susunipun (prembayunipun) kebo ageng kalawau, lan sungu ingkang sampun dipunpasangi lading ngoyak wetengipun kebo ageng ngantos pejah.[12] Amargi kamenangan menika tuwuh inspirasi tumrapipun tiyang Minang anggénipun ngginakaken nama Minangkabau, ingkang asalipun saking manang kabau (tegesipun 'kebo menang').[12] Nami Minangkabau ugi dipun-ginakaken kanggé nyebat nagari, inggih menika Nagari Minangkabau, ingkang wonten ing Kacamatan Sungayang, Kabupatèn Tanah Datar, provinsi Sumatra Kilèn.[12]

Wonten ing seratan sajarah karajan Majapahit, kitab Désawarnana (utawi Kakawin Nagarakretagama) anggitanipun Mpu Prapanca kanthi taun 1365,[13] ugi sampun dipunsebataken nama Minangkabwa minangka salah satunggalipun negari Melayu ingkang sampun dipuntelukaken déning Majapahit.[14]

Nama "Minang" (kerajaan Minanga) sampun dipunsebataken ing Prasasti Kedukan Bukit kanthi taun 682 Masehi lan nganggé basa Sansekerta.[15] Wonten ing prasasti menika dipunpratélakaken bilih pangarsanipun karajan Sriwijaya ingkang asmanipun Dapunta Hyang tindak saking "Minānga" ....[15] Wonten ahli ingkang nggadhahi pradugi bilih tembung saking baris kaping sekawan (...minānga) lan kaping gangsal (tāmvan....) sejatosipun kagabung dados satunggal, saéngga dados mināngatāmvan ingkang nggadhahi teges lèpèn kembar.[16] Lèpèn kembar kalawau pinitados namanipun Lèpèn Kampar Kiwa lan Lèpèn Kampar Tengen ingkang 'kepanggih' ilinipun.[16]

Ananging pamanggih punika boten dipunsarujuki déning Casparis, ingkang mbuktèkaken bilih "tāmvan" boten wonten gegayutanipun kaliyan kepanggih, amargi tembung kepanggih lan muara ugi saged dipunpanggihi ing prasasti-prasasti tilaranipun zaman Sriwijaya sanèsipun.[17]

Gendéra utawi merawa ingkang dipunginakaken Suku Minangkabau

Asal-usulipun[sunting | sunting sumber]

Saking salah satunggalipun sumber arupi tambo ingkang tinampi, dipuncariyosaken bilih tiyang Minang asalipun saking trah Iskandar Zulkarnain.[18] Sanajan tambo kasebat boten dipundamel kanthi sistematis lan langkung trep menawi tambo menika dipunsebat minangka legénda.[19]

Tiyang Minang taksih kalebet tiyang Deutro Melayu (Melayu Enèm) ingkang ngawontenaken migrasi saking wewengkon Cina Kidul dhateng Pulo Sumatra kinten-kinten 2.500-2000 taun kepengker.[19] Kinten-kinten, tiyang Minang mlebet saking sisih wétan Pulo Sumatra, dhateng Lèpèn Kampar ngantos dumugi wewengkon ingkang langkung inggil ingkang dipunsebat darek lan dados punjering kempalan tiyang Minang ingkang kapisan.[19] Sawetawis wewengkon ingkang dipunsebat darek kalawau, lajeng damel satunggalipun pakempalan utawi konfederasi ingkang kawentar kanthi nama luhak, ingkang salajengipun dipunsebat kanthi nama Luhak nan Tigo, ingkang kapérang saking Luhak Limo Puluah, Luhak Agam, kaliyan Luhak Tanah Datar.[6]

Nalika wekdal pamaréntahanipun Hindhia Walandi, wewengkon luhak dipundadosaken wewengkon téritorial pamaréntahan ingkang dipunsebat afdeling, dipunpandhégani déning residen.[5] Tiyang Minang nyebat residen kanthi nama Tuan Luhak.[5] Amargi saking ngrembakanipun padunung, tiyang Minang lajeng sumebar dhateng wewengkon darek ingkang sanèsipun sarta damel wewengkon tartamtu ingkang salajengipun dipunparingi nama rantau.[5] Konsép rantau tumrap tiyang Minang nggadhahi fungsi minangka papan pados pagesangan lan papan sadéan.[5] Rantau ing Minangkabau ugi asring dipunsebat Rantau nan duo ingkang kapérang dados kalih, Rantau di Hilia (wewengkon ing sisih wètan) lan Rantau di Mudiak (wewengkon ing sisih kilèn).[5]

Wiwitanipun, panyebatan tumrap tiyang Minang dèrèng dipunbentenaken kaliyan tiyang Melayu, ananging awit abad kaping 19, panyebatan antawisipun Minang lan Melayu lajeng dipunbentenaken.[20] Babagan menika dipunsababaken amargi tiyang Minang nggadhahi budaya matrilineal ingkang tansah dipunuri-uri, bénten kaliyan tiyang Melayu ingkang budayanipun manut "margi" tiyang jaler (patrilineal).[20]

Agami[sunting | sunting sumber]

Ing wekdal sapunika, tiyang Minang agaminipun Islam.[21] Menawi wonten tiyang Minang ingkang medal saking agami Islam, mangka tiyang kasebat dipunanggep medal saking masyarakat tiyang Minang, tetembunganipun inggih menika "dibuang sepanjang adat".[21] Kinten-kinten agami Islam mlebet saking wewengkon sisih kilèn, utaminipun ing wewengkon Pariaman, ananging wewengkon Arcat (Aru lan Rokan) sarta Inderagiri ingkang wonten ing sisih wètan ugi sampun dados palabuan Minangkabau.[21] Sarta babagan menika ugi dipungayutaken kaliyan sesebatan Orang Siak (sesebatan tumrap tiyang ingkang wasis bab agami Islam ing wewengkon inggil (dataran tinggi)) Minangkabau.[21] Sadèrèngipun Islam dipuntampi déning tiyang Minang kanthi "lila legawa", saking bukti arkéologis dipunpratélakaken bilih tiyang Minang naté nggebeng agami Budha utaminipun ing wekdal karajan Sriwijaya, Dharmasraya, ngantos wekdal pamarintahan Adityawarman lan putranipun Ananggawarman.[21] Salajengipun wonten gumantosipun struktur karajan amargi jumenengipun Karajan Pagaruyung ingkang sampun "ngadhopsi" Islam lan sistem pamarintahanipun, sanajan ngantos dumugi abad kaping 16, Suma Oriental taksih nyebataken bilih saking tigang raja Minangkabau namung setunggal ingkang agaminipun Islam.[21]

Adat lan Kabudayan[sunting | sunting sumber]

Satunggalipun pagelaran seni randai

Adat lan budaya Minang nggadhahi ciri khas matrilineal (nengenaken priyantun èstri).[22] Priyantun èstri dados pawaris banda pusaka lan kakerabatan.[22] Miturut tambo, wiwitanipun sistem adat Minangkabau dipundamel déning Datuk Perpatih Nan Sebatang lan Datuk Ketumanggungan.[22] Datuk Perpatih marisaken sistem adat Bodi Caniago ingkang démokratis, lan Datuk Ketumanggungan marisaken sistem adat Koto Piliang ingkang aristokratis.[22] Ing wekdal salajengipun, kalih sistem adat kasebat saged damel sistem masyarakat Minangkabau ingkang salaras.[22]

Tiyang Minangkabau nggadhahi tigang pilar ingkang mbangun lan njagi manunggalipun budaya sarta adat istiadatipun, inggih menika alim ulama, priyantun ingkang wasis, lan ninik mamak, ingkang misuwur kanthi nama Tali nan Tigo Sapilin.[22] Wonten masyarakat tiyang Minang ingkang démokratis lan égaliter, sedaya bab utawi masalah dipunrembag déning tigang unsur menika kanthi musyawarah lan mufakat.[22]

Basa[sunting | sunting sumber]

Basa Minangkabau kalebet salah satunggalipun rumpun basa Austonésia.[23] Sanajang wonten benten pamanggih bab gegayutanipun basa Minangkabau kaliyan basa Melayu, wonten ingkang nggadhahi pamanggih bilih basa ingkang dipunginakaken tiyang Minang menika minangka salah satunggalipun dhialék Melayu, amargi saking kathahipun tetembungan ingkang sami, wonten pamanggih sanèsipun ingkang mratélakaken bilih basa Minangkabau benten kaliyan basa Melayu, sarta wonten pamanggih malih ingkang nyebataken basa Minangkabau kalebet basa proto-Melayu.[23] Wonten ing masyarakat Minangkabau piyambak ugi wonten manéka warni dhialék miturut dhaérahipun piyambak.[13][24]

Seni[sunting | sunting sumber]

Tiyang Minang nggadhahi manéka warni kasenian, kados seni tari ingkang asring dipunwontenaken ing sukuran adat utawi adicara palakrami.[25] Salah satunggalipun seni tari kasebat inggih menika tari pasambahan, kalebet seni tari ingkang nggadhahi werdi minangka raos ngajeni dhateng tamu ingkang istimewa ingkang nembé kemawon rawuh. Salajengipun wonten tari Piring, kalebet seni tari kanthi gerakan ingkang cepet lan tiyang ingkang nari nyepeng piring ing astanipun piyambak-piyambak, ugi dipuniringi kanthi lagu saking piranti musik tradisional Minang talempong lan saluang.[25]

Silek Minangkabau utawi Silat Minangkabau inggih menika satunggalipun seni bela dhiri tradisional khas suku Minang ingkang sampun dangu ngrembaka. Sasanesipun menika, ugi wonten seni tari ingkang sampun kacampur kaliyan silek ingkang dipunwastani randai.[26] Randai limrahipun dipuniringi kanthi tetembangan ingkang dipunsebat sijobang,[26] wonten ing tari randai menika ugi wonten unsur seni drama (acting) kanthi adhédhasar teks cariyos (skénario).[25]

Sasanèsipun menika, tiyang Minang ugi misuwur wasis ing seni wicantenan. Seni menika wonten tigang jinis, inggih menika pasambahan, indang, lan salawat dulang.[27] Seni wicantenan utawi bersilat lidah menika langkung dominan ing bab sindhiran, ibarat, alégori, métafora, lan aphorisme.[27] Wonten ing seni wicantenan tiyang dipunajari supados njagi kaurmatanipun, boten mawi gaman lan adu tandhing pisik.[27]

Griya Adat[sunting | sunting sumber]

Ageman adat palakrami adat Minangkabau

Griya adat Minangkabau dipunsebat Rumah Gadang (basa Jawinipun:'griya ingkang ageng'), ingkang limrahipun dipunwangun ing laladan kagunganipun kulawarga induk wonten ing suku kasebat.[28] Griya adat menika dipunwangun awujud sekawan pesagi ingkang panjang lan dipunpérang dados kalih, sisih ngajeng lan wingking.[29] Griya menika limrahipun dipunwangun mawi kajéng.[30] Menawi dipunpirsani, griya menika ketingal kados griya panggung kanthi sisih nginggilipun ingkang khas, wujudipun kados sungu kebo ingkang dipunsebat gonjong.[30]

Ananging namung tiyang èstri lan garwanipun, sarta putra-putrinipun ingkang saged manggén ing griya adat Minang menika.[21] Tiyang jaler ingkang sampun kagungan garwa, manggén ing dalemipun garwanipun.[21] Menawi tiyang jaler ingkang déréng palakrami, limrahipun saré ing surau utawi masjid.[21] Surau limrahipun dipunwangun boten tebih saking komplek griya adat Minang kasebat, sasanèsipun nggadhahi mangfaat minangka papan ngibadah, ugi nggadhahi mangfaat minangka papan saré tiyang jaler ingkang sampun ageng ananging dèrèng palakrami.[21]

Wonten ing budaya Minangkabau wonten paugeran, bilih boten sedaya wewengkon dipunkeparengaken mangun griya adat.[21] Griya adat menika namung kepareng dipunwangun ing wewengkon ingkang sampun nggadhahi status nagari kemawon, griya adat menika saged dipunwangun.[21]

Adat Palakrami utawi Temantèn[sunting | sunting sumber]

Wonten ing adat budaya Minangkabau, palakrami kalebet salah satunggalipun prastawa ingkang ageng, mliginipun kanggé siklus pagesangan, lan kalebet wekdal ingkang nggadhahi werdi kanggé damel klompok kulawarga alit ingkang ènggal minangka generasi salajengipun.[31] Tumrap tiyang jaler Minang, bab palakrami ugi dados prosés kangge mlebet dhateng kulawarga ingkang ènggal, inggih menika kulawarga garwanipun.[31] Tumrap kulawarga tiyang èstri, bab palakrami dados salah satunggalipun prosés tambahipun anggota ing komunitas Rumah Gadang.[31]

Prosés adicara palakrami adat Minangkabau, limrahipun dipunsebat baralek, ingkang nggadhahi manéka warni rantaman tata cara ingkang sampun limrah dipunginakaken.[31] Dipunwiwiti kanthi maminang, manjapuik marapulai (mapag pengantén jaler), ngantos basandiang (pengantén kekalih dipunpajang ing pelaminan).[31] Sasampunipun maminang lan wonten pasarujukan manantuan hari (nemtokaken dinten adicara palakrami), salajengipun dipunwontenaken adicara palakrami miturut agami Islam ingkang limrahipun dipunlaksanakaken ing Masjid, sadèrèngipun pengantén dipunpajang ing pelaminan.[31] Ing nagari tartemtu sasampunipun ijab kabul ing sangajengipun pengulu utawi tuan kadi, risang pengantén pria badhé dipunparingi gelar ingkang ènggal minangka gantos nama alitipun.[31] Salajengipun masyarakat badhé nimbali pengantén pria menika kanthi gelar ingkang ènggal.[31] Gelar kasebat limrahipun dipunwiwiti saking gelar sutan, bagindo (utawi sidi ing wewengkon sisih caket segara).[31] Ing wewengkon luhak limo puluah, boten wonten adat maringi gelar dhateng pengantén jaler.[31]

Sosial kamasyarakatan[sunting | sunting sumber]

Suku[sunting | sunting sumber]

Wonten ing paugeran tiyang Minangkabau, suku kalebet bab ingkang awrat amargi dados basis saking organisasi sosial, lan dados papan adu mados kakuaosan ingkang fundamental (dados dhasar).[6] Pangertén ingkang sepisanan saking tembung suku wonten ing basa Minang saged nggadhahi werdi satu per-empat, saéngga menawi dipun-gayutaken kaliyan madheging nagari ing Minangkabau, nembé saged dados sampurna hambok bilih sampun nggadhahi komposisi sekawan suku ingkang manggén ing wewengkon kasebat.[6] Salajengipun, saben-saben suku wonten ing tradisi Minang, dipunurutaken saking garis trah ingkang sami saking pihak ibu, lan pinitados saking satunggal trah moyang ingkang sami.[6]

Sasanèsipun dados basis pulitik, suku ugi kalebet basis saking unit-unit ékonomi.[32] Bab kasugihan dipuntemtokaken déning banda donya kados kulawarga kagungan siti piyambak menapa boten, lan banda donya sanèsipun ingkang asring dipunsebat minangka banda pusaka.[32] Harta pusaka dados banda kagunganipun sedaya kulawarga, boten kepareng dipunsadé, lan boten kepareng dados kagunganipun pribadi.[32] Harta pusaka kados dana jaminan kanggé njagi anggota kulawarga saking kamlaratan.[32] Menawi wonten anggota kulawarga ingkang nandhang musibah, mangka harta pusaka saged dipungadékaken.[32]

Suku kapérang dhateng cabang kulawarga ingkang langkung alit utawi dipunsebat sapayuang (payung). Unit ingkang langkung alit malih sasampunipun sapayuang inggih menika menapa ingkang dipunsebat sapaurik.[32] Satunggalipun paurik (padharan) limrahipun manggén sesarengan ing Rumah Gadang.[32]

Nagari[sunting | sunting sumber]

Wewengkon Minangkabau kapérang saking kathah nagari.[7] Nagari menika satunggalipun dhaérah otonom kanthi kakuaosan ingkang paling inggil ing wewengkon Minangkabau.[7] Boten wonten kakuaosan sanèsipun ingkang saged nyampuri adat ing satunggalipun nagari.[7] Nagari limrahipun nggadhahi adat ingkang boten sami kaliyan nagari sanèsipun.[7] Saben-saben nagari dipunpandhégani déning dhéwan ingkang kapérang saking sedaya pandhéganipun suku ingkang wonten ing nagari kasebat.[7] Dhéwan menika dipunsebat Kerapatan Adat Nagari (KAN).[7] Saking asil musyawarah lan mufakat wonten ing dhéwan menika, satunggalipun kaputusan lan paugeran ingkang kedah dipunugemi dipunasilaken.[7]

Faktor utami ingkang saged nemtokaken dhinamika masyarakat Minangkabau inggih menika wontenipun kompetisi ingkang ajeg ing antawisipun nagari kaliyan nagari sanèsipun, kaum brayat agung (kulawarga), lan dhiri pribadi supados angsal status lan prestise.[7] Amargi menika, saben-saben pandhéganipun kaum tansah mados banda donya (kanthi sadéan lan sanèsipun) sarta nyakolahaken anggota kaum dhateng tingkatan ingkang paling inggil.[7]

Wonten ing bab damel satunggalipun nagari, sampun wiwit rumiyin wonten paribasan ing masyarakat Minang inggih menika Dari Taratak manjadi Dusun, dari Dusun manjadi Koto, dari Koto manjadi Nagari, Nagari ba Panghulu.[6] Saéngga wonten ing sistem administrasi pamarentahan ing wewengkon Minang dipunwiwiti saking struktur ingkang paling ngandhap ingkang dipunsebat Taratak, lajeng ngrembaka dados struktur Dusun, lajeng ngrembaka dados Koto, lan lajeng ngrembaka dados Nagari.[6] Limrahipun saben nagari ingkang dipundamel paling sakedhik kapérang saking sekawan suku ingkang manggén ing wewengkon kasebat.[6]

Istana Pagaruyung, satunggalipun légitimasi institusi karajan ing suku Minangkabau

Pengulu[sunting | sunting sumber]

Pengulu utawi datuk inggih menika pandhéganipun brayat agung (kulawarga) ingkang dipunpilih déning anggota brayat agung piyambak.[33] Pengulu nggadhahi tugas minangka tiyang ingkang ngatur sedaya masalah ing satunggalipun kulawargi.[33] Pengulu limrahipun tiyang jaler ingkang kapilih saking anggota jaler sanèsipun.[33] Saben brayat agung badhé milih tiyang jaler ingkang wasis ngendikan, wicaksana, lan paham kaliyan adat.[33] Babagan menika dipunsababaken pengulu nggadhahi tanggung jawab ngatur sedaya banda donya, ndidik kaponakanipun, sarta minangka wakilipun kaum (brayat agung) wonten ing nagari.[33] Saben-saben pengulu nggadhahi drajat ingkang sami kaliyan pengulu sanèsipun, saéngga nalika wonten rapat ing nagari, sedaya swanten saking pengulu ingkang makili saben kaum nggadhahi biji ingkang sami.[33]

Amargi anggota saben kaum menika tansah kathah, sarta masalah lan konflik intern ingkang ndadosaken kadhang kala ing satunggalipun brayat agung saged nggadhahi pengulu kalih cacahipun.[33] Utawi menawi wonten anggota kaum ingkang sakedhik anggotanipun, limrahipun badhé ndhèrèk nggabung gelar kapenguluanipun dhateng kulawargi sanèsipun ingkang taksih satunggal suku bangsa.[33] Nggadhahi pengulu ingkang dados wakil kaum ing rapat nagari, kalebet satunggalipun prestise tumrap tiyang Minang.[34] Saéngga saben-saben kaum tansah mbudidaya supados nggadhahi pengulu piyambak. [34]

Praja utawi Karajan[sunting | sunting sumber]

Wonten ing lapuranipun Hubert Joseph Jean Lambert de Stuers[35], dipunprtélakaken bilih ing dhaérah Minangkabau, boten wonten pamaréntahan ingkang manunggal kanthi satunggal raja. Ananging, ingkang wonten ing dhaérah Minangkabau inggih menika nagari-nagari alit ingkang méh sami kaliyan pamaréntahan polis-polis ingkang wonten ing jaman Yunani kina.[36] Ananging saking prasasti ingkang sampun wonten ing dhaérah Minangkabau, sarta saking Tambo Minangkabau, étnis Minangkabau naté nggadhahi sistem karajan ingkang kiyat kanthi dhaérah kakuwaosanipun inggih menika Semenanjung Malaya, Karajan Dharmasraya, Karajan Pagaruyung, lan Karajan Inderapura.[36]

Lelabetanipun Tiyang Minang[sunting | sunting sumber]

Tiyang Minang kawentar minangka suku bangsa ingkang wasis, amargi menika tiyang Minang sumebar ing Indonésia lan manca negari kathi manéka warni kawasisan lan kaprigelan, ing antawisipun dados politisi, panyerat, ulama, guru, jurnalis, lan tukang sadéan.[37] Adhedhasar gunggungipun tiyang Minang ingkang relatif sakedhik (2,7% saking padunungipun Indonésia), tiyang Minang kalebet salah satunggalipun suku ingkang paling suksés.[37] Wonten ing Kalawarti Tempo édhisi khusus taun 2000 dipunpratélakaken bilih 6 saking 10 tiyang penting ing Indonésia ing abad kaping 20 menika kalebet tiyang Minang.[38] 3 saking 4 tiyang ingkang njumenengaken negari Indonésia menika kalebet tiyang Minang.[39][40]

Kasuksésanipun tiyang Minang kathahipun nalika wonten ing dhaérah parantauan.[41] Tiyang Minang awit jaman kapengker sampun ngrantau dhateng maneka dhaérah kados dhateng Jawa, Sulawesi, Malaysia, Thailand, Brunei Darussalam, ngantos Filipina.[41] Ing taun 1390, Raja Bagindo njumenengaken Kasultanan Sulu ing Filipina Kidul.[41] Nalika abad kaping 14 tiyang Minang ngawontenaken migrasi dhateng Negeri Sembilan, Malaysia lan njumenengaken sang nata (raja) énggal saking golongan tiyang Minang piyambak.[41] Raja Melawar dados raja kapisan Negeri Sembilan ingkang jumeneng nata ing taun 1773. Ing pungkasanipun abad kaping 16, ulama Minang Dato Ri Bandang, Dato Ri Patimang, lan Dato Ri Tiro, nyebaraken agami Islam ing Indonésia wétan lan saged ngislamaken Karajan Gowa.[41] Sasampunipun wonten prastawa cecongkrahan ing Kasultanan Johor, nalika taun 1723 putra saking Pagaruyung ingkang nggadhahi gelar Sultan Abdul Jalil Rahmad Syah I ingkang sadèrèngipun dados Sultan Johor mlajeng dhateng wewengkon Riau lan ing mrika panjenenganipun damel Karajan Siak.[42]

Sakonduripun réformis Muslim ingkang ngudi kawruh ing Kairo lan Mekkah mbekta pangaribawa tumrap sistem pendidikan ing Minangkabau.[41] Sekolah Islam modérn Sumatra Thawalib lan Diniyah Putri kathah miyosaken utawi nuwuhaken aktivis ingkang kathah labuh labetipun tumrap kamardikan Indonésia, ing antawisipun inggih menika A.R Sutan Mansur, Siradjuddin Abbas, lan Djamaluddin Tamin.[41]

Wekdal taun 1920-1960, kathah politisi Indonésia ingkang nggadhahi labuh labet ageng miyos saking ranah Minangkabau.[41] Dados salah satunggalipun motor parjuangan kamardikan Asia, nalika taun 1923 Tan Malaka kapilih dados wakil Komunis Internasional kanggé wewengkon Asia Kidul-Wétan.[41] Politisi Minang ingkang sanèsipun Mohammad Yamin, dados panyurung Sumpah Pemuda ingkang damel manunggalipun sedaya kawula ing wewengkon Hindia-Walanda. Wonten ing Volksraad, politisi saking Minang ingkang dados politisi paling vokal, inggih menika Jahja Datoek Kajo, Agus Salim, lan Abdul Muis.[41] Tiyang Minang ingkang sanèsipun inggih menika Mohammad Hatta, minangka ko-proklamator kamardikan Indonésia.[41] Sasampunipun kamardikan, sekawan tiyang Minangkabau njabat minangka perdhana mentri (Sutan Syahrir, Mohammad Hatta, Abdul Halim, Mohammad Natsir), setunggal minangka présidhén (Assaat), setunggal minangka wakil présidhén (Mohammad Hatta), setunggal dados pandhéganipun parlemén (Chaerul Saleh), lan kathah ingkang dados mentri, ing antawisipun ingkang misuwur inggih menika Azwar Anas, Fahmi Idris, lan Emil Salim.[41] Emil Salim dados tiyang Indonésia paling dangu ingkang lenggah ing kamentrian Indonésia.[41] Minangkabau dados salah satunggal étnis sasanèsipun Jawa, ingkang tansah nggadhahi wakil wonten ing saben kabinét pamaréntahan Indonésia.[41] Sasanèsipun ing pamaréntahan, nalika wekdal Démokasi Liberal parlemén Indonésia dipundominasi déning politisi Minang ingkang ndhèrèk dhateng manéka warni parté lan idhélogi, islamis, nasionalis, komunis, lan sosialis.[41]

Sasanèsipun njabat dados gubernur provinsi Sumatra Tengah/Sumatra Kilèn, tiyang Minang ugi lenggah minangka gubernur ing provinsi sanèsipun ing Indonésia.[41] Panjenenganipun menika Datuk Djamin (Jawa Kilèn, Daan Jahja (Jakarta), Muhammad Djosan lan Muhammad Padang (Maluku), Anwar Datuk Madjo Basa Nan Kuniang lan Moenfari (Sulawesi Tengah), Adenan Kapau Gani (Sumatra Kidul), Eni Karim (Sumatra Lèr, sarta Djamin Datuk Bagindo (Jambi).[41]

Wonten parté politik Indonésia ingkang dipundamel déning politisi Miang.[21] PARI lan Murba dipunjumenengaken déning Tan Malaka, Parté Sosialis Indonésia déning Sutan Sjahrir, PNI ènggal déning Mohammad Hatta, Masyumi déning Mohammad Natsir, Perti déning Sulaiman ar-Rasuli, lan Permi déning Rasuna Said.[21] Sasanèsipun damel parté politik, politisi Minang ugi kathah ngasilaken buku-buku ingkang dados waosan wajib para aktivis.[21] Buku-buku waosan utami menika inggih menika Naar de Republiek Indonesia, Madilog, lan Massa Actie karyanipun Tan Malaka, Alam Pikiran Yunani lan Demokrasi Kita karyanipun Hatta, Fiqhud Dakwah lan Capita Selecta karyanipun Natsir, sarta Perjuangan Kita karyanipun Sutan Sjahrir.[21]

Sastrawan Minang ugi maringi pangaribawa tumrap ngembakanipun basa lan sastra Indonésia.[21] Sastrawan menika ngrembakaken basa kanthi manéka warni karya seratan.[21] Marah Rusli, Abdul Muis, Idrus, Hamka, lan A.A. Navis makarya kathi damel novél. Nur Sutan Iskandar novélis Minang sanèsipun, kaserat minangka panganggit novél Indonésia ingkang paling prodhuktif.[21] Chairil Anwar lan Taufik Ismail makarya kanthi damel 'puisi (basa Jawa: geguritan).[21] Sarta Sutan Takdir Alisyahbana, novélis saha wasis tata basa, ngawontenaken modernisasi basa Indonésia saéngga dados basa nasional.[21] Novél-novél anggitanipun sastrawan Minang kados Siti Nurbaya, Salah Asuhan, Tenggelamnya Kapal Van Der Wijck, Layar Terkembang, lan Robohnya Surau Kami sampun dados waosan wajib tumrap siswa sekolah ing Indonésia lan Malaysia.[21]

Sasanèsipun kanthi karya sastra, usaha mbudidaya ngrembakanipun basa Indonésia ugi kathah dipunwontenaken déning jurnalis Minang.[21] Jurnalis kados Djamaluddin Adinegoro, Rosihan Anwar, lan Ani Idrus.[21] Sanèsipun Abdul Rivai ingkang dipunjuluki Perintis Pers Indonésia, Rohana Kudus ingkang nerbitaken Sunting Melayu, dados wartawan saha ingkang kagungan koran èstri ingkang kapisan ing Indonésia.[21]

Tuanku Abdul Rahman, salah satunggalipun tiyang Minang ingkang nggadhahi pangaribawa ing wewengkon mancanegari

Ing Indonésia lan Malaysia, sasanèsipun tiyang Tionghoa, tiyang Minang ugi misuwur minangka pangusaha ingkang saé.[21] Kathah pangusaha Minang ingkang suksés bisnis ing jagad sadéan tékstil, griya dhaharan, hotél, pandidikan, lan griya sakit.[21] Ing antawisipun tiyang Minang ingkang suksés inggih menika Abdul Latief (ingkang kagungan TV One), Basrizal Koto ingkang kagungan paternakan sapi paling ageng ing wewengkon Asia Kidul-Wétan, Hasyim Ning (pangusaha pangrakit mobil ingkang kapisan ing Indonésia), lan Tunku Tan Sri Abdullah (ingkang kagungan Melewar Corporation Malaysia).[21]

Kathah ugi tiyang Minang ingkang suksès ing jagad entertainment, kados dados sutradara, prodhuser, penyanyi, lan artis.[21] Minangka sutradara lan prodhuser wonten Usmar Ismail, Asrul Sani, Djamaludin Malik, lan Arizal.[21] Arizal ngantos dados sutradara lan prodhuser ingkang paling kathah ngasilaken karya. Kinten-kinten wonten 52 film lan 8 sinétron kanthi 1.196 épisode.[21] Film-film karyanipun sineas Minang, kados Lewat Djam Malam, Gita Cinta dari SMA, Naga Bonar, Pintar Pintar Bodoh, lan Maju Kena Mundur Kena dados film paling saé ingkang kathah dipunremeni déning masyarakat.[21]

Aktris kaliyan penyanyi Minang ingkang misuwur ing antawisipun inggih menika Ade Irawan, Dorce Gamalama, Eva Arnaz, Nirina Zubir, lan Titi Sjuman.[21] Sasanèsipun menika wonten Ani Sumadi ingkang jejuluk "ratu kuis", dados panyurung jagad kuis ing Indonésia.[21] Karya panjenenganipun kados kuis Berpacu Dalam Melodi, Gita Remaja, Siapa Dia, lan Tak Tik Boom dados salah satunggalipun acara ingkang dipunremeni kulawarga Indonésia.[21] Sanèsipun wonten ugi Soekarno M. Noer lan putranipun Rano Karno, kadosipun dados tiyang ingkang paling suksés ing jagad film Indonésia.[21] Nalika taun 1993, Karno's Film parusahanipun film kagunganipun kulawarga Soekarno, mrodhuksi film seri paling inggil peringkatipun sadangunipun sajarah film Indonésia.[21] Film kasebat inggih menika film Si Doel Anak Sekolahan.[21]

Ing mancanegari, tiyang Minang ugi misuwur amargi lelabetanipun.[43] Ing Malaysia lan Singapura, ing antawisipun inggih menika Tuanku Abdul Rahman (Yang Dipertuan Agung kapisan Malaysia), Yusof bin Ishak (présidhén kapisan Singapura), Zubir Said (komposer lagu kabangsan Singapura Majulah Singapura), Sheikh Muszaphar Shukor (astronot kapisan Malaysia), Tahir Jalaluddin Al-Azhari, lan Adnan bin Saidi.[43] Ing negari Walanda, Roestam Effendi ingkang makili Parté Komunis Walanda, tiyang Indonésia ingkang dados anggota parlemen Walanda.[44] Ing Arab Saudi, namung Ahmad Khatib Al-Minangkabawi, tiyang non-Arab ingkang naté dados imam ageng Masjidil Haram, Mekkah.[43]

Cathetan Suku[sunting | sunting sumber]

  1. ^ Kewarganegaraan, Suku Bangsa, Agama dan Bahasa Sehari-hari Penduduk Indonesia Hasil Sensus Penduduk 2010. Badan Pusat Statistik. 2011. ISBN 9789790644175. http://sp2010.bps.go.id/files/ebook/kewarganegaraan%20penduduk%20indonesia/index.html. Retrieved 2012-08-24.
  2. ^ "Laporan Kiraan Permulaan 2010". Jabatan Perangkaan Malaysia. pp. iv. Archived from the original on 2010-12-27. http://web.archive.org/web/20101227065717/http://www.statistics.gov.my/ccount12/click.php?id=2127. Retrieved 2011-01-24.
  3. ^ a b (id)[Josselin de Jong, P.E. de, (1960), Minangkabau and Negeri Sembilan: Socio-Political Structure in Indonesia, Jakarta: Bhartara]
  4. ^ a b (id)[Kingsbury, D., Aveling, H., (2003), Autonomy and disintegration in Indonesia, Routledge, ISBN 0-415-29737-0]
  5. ^ a b c d e f (id)[Navis, A.A., (1984), Alam Terkembang Jadi Guru: Adat dan Kebudayaan Minangkabau, Jakarta: PT. Grafiti Pers]
  6. ^ a b c d e f g h (id)[Batuah, A. Dt. & Madjoindo, A. Dt., (1959), Tambo Minangkabau dan Adatnya, Jakarta: Balai Pustaka.]
  7. ^ a b c d e f g h i j (en)[Reid, Anthony. 2001. Journal of Southeast Asian Studies: Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities.kaca 295-313;doi=10.1017/S0022463401000157]
  8. ^ a b c (en)[Jones, Gavin W., Chee, Heng Leng, and Mohamad, Maznah, (2009), Muslim-Non-Muslim Marriage: Political and Cultural Contestations in Southeast Asia, Chaptep 6: Not Muslim, Not Minangkabau, Interreligious Marriage and its Culture Impact in Minangkabau Society by Mina Elvira, Institute of Southeast Asian Studies, ISBN 978-981-230-874-0]
  9. ^ a b (en)[Graves, Elizabeth E. 1981. The Minangkabau Response to Dutch Colonial Rule Nineteenth Century. Itacha, NY:Cornell Modern Indonesia Project]
  10. ^ a b c (id)Orang Minang, Peran, dan Pencapaiannya dipunundhuh tanggal 1 Oktober 2011)
  11. ^ a b (id)[Ramli, Andriati, (2008), Masakan Padang: Populer & Lezat, Niaga Swadaya, ISBN 978-979-1477-09-3.]
  12. ^ a b c d e f g h i (id)[Djamaris, Edwar, (1991), Tambo Minangkabau, Jakarta: Balai Pustaka]
  13. ^ a b (de)[Robson, S. O., (1995), Desawarnana (Nagarakrtagama) by Mpu Prapanca, ed. and trans, Leiden: KITLV Press.]
  14. ^ (de)[Brandes, J.L.A., (1902), Nāgarakrětāgama; Lofdicht van Prapanjtja op koning Radjasanagara, Hajam Wuruk, van Madjapahit, naar het eenige daarvan bekende handschrift, aangetroffen in de puri te Tjakranagara op Lombok]
  15. ^ a b (de)[Cœdès, George, (1930), Les inscriptions malaises de Çrivijaya,BEFEO]
  16. ^ a b (id)[Purbatjaraka, R.M. Ngabehi, (1952), Riwajat Indonesia, I, Djakarta: Jajasan Pembangunan]
  17. ^ (id)[Casparis, J.G. de, (1956), Prasasti Indonesia II, Dinas Purbakala Republik Indonesia, Bandung: Masa Baru]
  18. ^ (en)[Summerfield (1999), kaca 48-49]
  19. ^ a b c (en)[Graves (1981), p. 4.]
  20. ^ a b (en)[Andaya, L.Y., (2008), Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka, University of Hawaii Press, ISBN 0824831896]
  21. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al (id)Suku Minangkabau dipunundhuh tanggal 5 Oktober 2011)
  22. ^ a b c d e f g (en)[Westenenk, L. C. 1918. De Minangkabausche Nagari. Weltevreden:Visser; kaca:59]
  23. ^ a b (en)[Garry, J., Carl R., Rubino, G., (2001), Facts about the world's languages: an encyclopedia of the world's major languages, past and present, H.W. Wilson, ISBN 0-8242-0970-2.]
  24. ^ (id)[Medan, Tamsin, (1985), Bahasa Minangkabau dialek Kubuang Tigo Baleh, Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.]
  25. ^ a b c (en)[Pauka K., (1998), Theater and martial arts in West Sumatra: Randai and silek of the Minangkabau, Ohio University Press, ISBN 978-0-89680-205-6]
  26. ^ a b (en)[Phillips, Nigel, (1981), Sijobang: sung narrative poetry of West Sumatra, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-23737-6.]
  27. ^ a b c (id)[Suryadi (2010), Masa Depan Seni Bersilat Lidah Minangkabau, Padang Ekspres.]
  28. ^ (id)[Graves, Elizabeth E., (2007), Asal-usul elite Minangkabau modern: respons terhadap kolonial Belanda abad XIX/XX, Jakarta:Yayasan Obor Indonesia, ISBN 978-979-461-661-1.]
  29. ^ (id)[Azinar Sayuti, Rifai Abu, (1985), Sistem ekonomi tradisional sebagai perwujudan tanggapan aktif manusia terhadap lingkungan daerah Sumatera Barat, hlm. 202, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, Proyek Inventarisasi dan Dokumentasi Kebudayaan Daerah.]
  30. ^ a b (id)[Navis, A.A., Cerita Rakyat dari Sumatera Barat 3, Grasindo, ISBN 979-759-551-X.]
  31. ^ a b c d e f g h i j (id)[Idris, Soewardi. 2004. Sekitar Adat Minangkabau. Jakarta: Kulik-Kulik Alang]
  32. ^ a b c d e f g (en)[de Jong, P.E de Josselin. 1960. Minangkabau and Negeri Sembilan: Socio-Political structure in Indonesia. DJakarta: Bhartara; kaca 10]
  33. ^ a b c d e f g h (de)[Stibbe. 1869. Het Soekoebestuur in de Padangsche Bovenlanden.]
  34. ^ a b [Graves (1981), p. 25.]
  35. ^ [Laporan kepada Gubernur Jendral, 30 Agustus 1825, Exhibitum, 24 Agustus 1826, No. 41.]
  36. ^ a b (en)[Bonner, Robert Johnson. 1933. Aspects of Athenian democracy Vol 11. California: University of California Press]
  37. ^ a b (id)[Kato, Tsuyoshi. 2005. Adat Minangkabau dan merantau dalam perspektif sejarah. Jakarta: Balai Pustaka; isbn=979-690-360-1]
  38. ^ (id)[Majalah Tempo Edisi Khusus Tahun 2000, Desember 1999]
  39. ^ (id)[Tim Wartawan Tempo, "4 Serangkai Pendiri Republik", Kepustakaan Populer Gramedia, Jakarta (2010)]
  40. ^ Tiyang sekawan ingkang njumenengaken negari Républik Indonésia inggih menika Soekarno, Hatta, Sutan Sjahrir, lan Tan Malaka
  41. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q (id)Merantau Orang Minang (1) Kalaulah di Bulan Ada Kehidupan dipunundhuh tanggal 1 Oktober 2011)
  42. ^ (id)Kerajaan Siak Sejarah Kerajaan Siak dipunundhuh tanggal 1 Oktober 2011)
  43. ^ a b c (id)Mengingat Prestasi Orang Minang dipunundhuh tanggal 5 Oktober 2011)
  44. ^ (id)Mengenang Sastrawan Rustam Effendi dipunundhuh tanggal 1 Oktober 2011)

Pranala Njawi[sunting | sunting sumber]

Logo Wikimedia Commons
Pirsani galeri bab Tiyang Minang ing Wikimedia Commons.
  • RantauNet Mailing List Komunitas Minangkabau (Urang Awak)ingkang kapisan lan paling ageng ing internet (awit 1993).
  • Cimbuak.net Komunitas virtual tiyang Minangkabau.
  • Kaskus Regional Minang Online Komunitas tiyang Minangkabau .
  • (id) Ranah-Minang.Com Media online ingkang magepokan kaliyan pawartos lan informasi babagan adat-istiadat lan budaya Minangkabau.
  • (id) Pelaminan Minang adat palakrami tiyang Minang.

Sumber artikel punika saking kaca situs web: "http://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Tiyang_Minang&oldid=861230"