Pranata mangsa

Saka Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawi
Langsung menyang: pandhu arah, pados

Pranata Mangsa (ꦥꦿꦤꦠꦩꦁꦱ​​) kuwi pamérangan mangsa miturut adat Jawa. Pamahaman kang mèmper kaya iki uga dikenal déning suku-suku liyané ing Indonésia utamané suku Sundha. Pranata mangsa jroning vèrsi kawruh sing diugemi para among tani utawa nelayan diwarisaké sacara lisan. Saliyané kuwi kawruh iki asipat sawengkon lan sawetara (diwatesi déning papan lan wektu) saéngga sawijining princèn sing digawé kanggo sawenèh panggonan durung mesthi cocog kanggo panggonan liya. Para among tani, upamané, migunakaké paugeran pranata mangsa kanggo nemtokaké wiwitan mangsa tandur. Nelayan migunakaké minangka paugeran kanggo lunga menyang segara lan meruhi iwak apa sing bakal diéntukaké[1][2]. Saliyané iku, ing sawetara bagéyan, ana sawetara kahanan sing dijlèntrèhaké pranata mangsa ing jaman saiki kurang bisa diprecaya sairing karo perkembangan tèknologi.

Pranata mangsa vèrsi Kasunanan (kaya sing dipratélakaké ing bagéyan iki) lumaku tumrap wilayah ing antara Gunung Merapi lan Gunung Lawu[3]. Setaun miturut penanggalan iki dipérang dadi patang mangsa utama, yaiku mangsa ketiga (88 dina), mangsa pancaroba ngadhepi udan utawa labuh (95 dina), mangsa udan utawa rendheng (95 dina) , lan pancaroba pungkasan mangsa udan utawa marèng (IPA:[marɛŋ], 86 dina) .

Mangsa bisa digandhèngaké karo prilaku kéwan, tuwuhé tetanduran, kahanan lingkungan ing saubengé, lan jroning pangéjawantahané gegandhèngan karo budhaya agraris. Miturut ciri-ciri iki setaun uga bisa dipérang dadi patang mangsa utama lan rong mangsa "cilik": terang ("langit padhang", 82 dina), semplah ("penderitaan", 99 dina) kanthi mangsa cilik paceklik ing 23 dina wiwitan, udan ("mangsa udan", 86 dina), lan pangarep-arep ("penuh harap", 98/99 dina) kanthi mangsa cilik panèn ing 23 dina pungkasan[3][4].

Pamérangan[sunting | sunting sumber]

Mangsa kang lumaku ing tanah Jawa miturut pamahaman iki dipérang dadi 4 mangsa kang utama yaiku: mangsa udan utawa rendheng, mangsa pancaroba utawa marèng, mangsa garing utawa mangsa ketiga lan mangsa ngadhepi udan utawa mangsa labuh.
Patang mangsa kuwi dipérang manèh dadi 12 mangsa kang rentang wektuné luwih cendhek yaiku :

  1. Mangsa Kasa (ꦑꦱ)​ utawa Kartika (ꦑꦂꦠꦶꦏ)
  2. Mangsa Karo (ꦑꦫꦺꦴ) utawa Pusa (ꦦꦸꦱ)
  3. Mangsa Katelu (ꦑꦠꦼꦭꦸ)/Katiga(ꦑꦠꦶꦒ) utawa Manggasri (ꦩꦁꦓꦱꦿꦶ)
  4. Mangsa Kapat (ꦑꦥꦠ꧀) utawa Citra (ꦕꦶꦠꦿ)
  5. Mangsa Kalima (ꦑꦭꦶꦩ) utawa Manggakala (ꦩꦁꦓꦏꦭ)
  6. Mangsa Kanem (ꦑꦤꦺꦩ꧀) utawa Naya (ꦟꦪ)
  7. Mangsa Kapitu (ꦑꦥꦶꦠꦸ) utawa Palguna (ꦦꦭ꧀ꦒꦸꦤ)
  8. Mangsa Kawolu (ꦑꦮꦺꦴꦭꦸ) utawa Wisaka (ꦮꦶꦯꦏ)
  9. Mangsa Kasanga (ꦑꦱꦔ) utawa Jita (ꦗꦶꦡ)
  10. Mangsa Kasapuluh (ꦑꦱꦥꦸꦭꦸꦃ)/Kadasa (ꦑꦢꦱ) utawa Srawana​(ꦯꦿꦮꦤ)
  11. Mangsa Dhesta (ꦝꦼꦱ꧀ꦡ) utawa Padrawana (ꦦꦢꦿꦮꦤ)
  12. Mangsa Sadha (ꦯꦝ) utawa Asuji (ꦄꦱꦸꦗꦶ)

Ciri saben mangsa[sunting | sunting sumber]

Saben mangsa nduwèni ciri kanggo tandha utawa paugeran tumrap para among tani supaya mathuk karo kahanan mangsa, utamané anané udan. Titimangsa kuwi antara liya[5]:

  1. Mangsa Kasa (1) = Kartika, umuré ing taun Wastu : 41 dina, taun Wuntu : 41 dina. Candrané Sesotya murca ing embanan. Mangsané gegodhongan padha gogrog, kayu-kayu padha pruthil. Wiwitané mangsa ketiga.
  2. Mangsa Karo (2) = Pusa, umuré ing taun Wastu : 23 dina, taun Wuntu : 23 dina. Candrané : Bantala rengka. Mangsané lemah lemah nela (benthèt). Sajroné mangsa ketiga.
  3. Mangsa Katelu (3) = Manggasri, umuré ing taun Wastu : 24 dina, taun Wuntu: 24 dina. Candrané : Suta manut ing bapa. Mangsané wit lung-lungan nurut lanjaran. Wekasané mangsa ketiga.
  4. Mangsa Kapat (4) = Citra, umuré ing taun Wastu : 25 dina, taun Wuntu : 25 dina. Candrané : Waspa kumembeng jroning kalbu. Mangsané sumber pepet, wiwit ana udan nanging durung akèh, sawènèhing wit-witan padha semi, woh randhu padha garing kapuké mabul, palawija padha tuwa, manuk Glathik neba ing tegalan.
  5. Mangsa Kalima (5) = Manggakala, umuré ing taun Wastu :27 dina, taun Wuntu: 27 dina. Candrané: Pancuran mas sumawur ing jagad. Mangsané akèh udan, akèh laron metu saka lèngé, thukulé jamur terik, lempuyang sarta kunci metu bungé. Manuk Srigunting (Jathithot) padha muni sadurungé srengéngé mlethèk.
  6. Mangsa Kanem (6) = Naya, umuré ing taun Wastu : 43 dina, taun Wuntu :43 dina. Candrané : Rasa mulya kasuciyan. Mangsané woh-wohan nedheng mateng. Wanciné nyebar winih, ungsum udan deres lan embun upas.
  7. Mangsa Kapitu (7) = Palguna, umuré ing taun Wastu : 43 dina, taun Wuntu :43 dina. Candrané : Wisa kéntir ing maruta. Mangsané akèh lelara, wanciné ndhaut lan nandur pari.
  8. Mangsa Kawolu (8) = Wisaka, umuré ing taun Wastu : 26 dina, taun Wuntu : 27 dina. Candrané: Anjrah jroning kayun. Mangsané kucing gandhik (kawin), ungsum banjir, glagah padha kembang.
  9. Mangsa Kasanga (9) = Jita, umuré ing taun Wastu : 25 dina, taun Wuntu : 25 dina. Candrané: Wedharing wacana mulya. Mangsané Gangsir ngénthir lan Garèngpung muni, banjir wêkasan, kembang glagah rentah.
  10. Mangsa Kasapuluh (10) = Srawana, umuré ing taun Wastu : 24 dina, ing taun Wuntu :24 dina. Candrané : Gedhong mineb jroning kalbu. Mangsané kéwan padha meteng, wiwit panèn génjah.
  11. Mangsa Dhesta (11) = Padrawana, umuré ing taun Wastu :23 dina, taun Wuntu : 23 dina. Candrané: Sesotya sinarawèdi. Mangsané manuk padha ngloloh anaké, wanci panèn génjah, woh randhu padha mlethèk sigar.
  12. Mangsa Sadha (12) = Asuji, umuré ing taun Wastu : 41 dina, taun Wuntu :41 dina. Candrané : Tirta sah saking sasana. Mangsané bedhidhing adhem saéngga arang wong kringeten. Wanciné nandur kedhelé, jarak, kapas, lan wiwit nggarap tegal kanggo nandur jagung.

Sajarah lan antropologi[sunting | sunting sumber]

Wangun formal pranata mangsa dikenalaké ing jaman Sunan Pakubuwana VII (raja Surakarta) lan wiwit dianggo 22 Juni 1856, dikarepaké minangka paugeran tumrap para among tani ing mangsa iku.[6][7] Perlu diwuningani yèn tandur pari ing wektu iku mung sekali setaun, banjur diterusaké nandur palawija utawa pari gogo. Saliyané iku, pranata mangsa ing mangsa kasebut dikarepaké minangka pituduh kanggo pihak-pihak kagandhèng nyiapaké ngadhepi pageblug, ngèlingi tèknologi prakiraan cuaca durung dikenal. Pranata mangsa jroning wangun "kumpulan kawruh" lisan kasebut nganti saiki isih dipatrapaké lan saora-oranya minangka pangamatan marang gejala-gejala alam[1]. Ana tandha-tandha yèn masyarakat Jawa,utamané sing mukim ing wilayah saubengé Gunung Merapi, Gunung Merbabu, nganti Gunung Lawu, wis ngenal prinsip-prinsip pranata mangsa adoh sadurungé teka pengaruh India.[8] Prinsip-prinsip iki mawa dhasar édharing srengéngé ing langit lan édharingn rasi lintang Waluku (Orion)[9]. Ing wilayah kanthi tipe iklim Am miturut Koeppen iki, pedunungé matrapaké penanggalan mawa basis édharing srengéngé lan rasi lintang minangka bagéyan saka kaselarasan urip nganut owah-owahan irama alam jroning setaun[3][10]. kawruh iki bisa diperkirakaké wis diwarisaké sacara turun-temurun wiwit periode Krajaan Medang (Mataram Hindu) saka abad ka-9 nganti periode Kasultanan Mataram ing abad ka-17 minangka pathokan jroning babagan tetanèn, ékonomi, administrasi, lan pertahanan (kamilitèran)[3].


Delengen uga[sunting | sunting sumber]

Referensi[sunting | sunting sumber]

  1. ^ a b Kusuma M. Lelayaran kanthi Paugeran Pranata Mangsa. Kompas daring. Edisi 20-01-2009. Diakses 26-06-2010.
  2. ^ Hubungan pranata mangsa dengan mangsa penangkapan ikan. Artikel ing laman Dinas Perikanan lan Kelautan Provinsi DI Yogyakarta.
  3. ^ a b c d Daldjoeni N. 1984. Pranatamangsa, the javanese agricultural calendar – Its bioclimatological and sociocultural function in developing rural life. The Environmentalist 4:15–18 DOI:10.1007/BF01907286.
  4. ^ Pranata salah mangsa. Artikel ing blog Rawins. 14 Desember 2009
  5. ^ Penanggalan Suryasengkala
  6. ^ Yuwono S. Pranoto Mongso, Aliran Musim asli Jawa.
  7. ^ Tanojo R. 1962. Primbon Djawa (Sabda Pandita Ratu). TB Pelajar. Surakarta. pp 36–45.
  8. ^ Hien HA van. 1922. De Javaansche Geestenwereld. Kolff. Batavia. pp. 310–355.
  9. ^ Pranata Mangsa Isih Bisa Diwaca (Sèwu Taun Manèh)
  10. ^ Pranata mangsa kanggo nyrateni lakune alam. Solopos daring. Edisi Suplemen 25-02-2010. Diakses 26-06-2010.

Pranala njaba[sunting | sunting sumber]

Sumber artikel punika saking kaca situs web: "http://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=Pranata_mangsa&oldid=878249"