Pramoedya Ananta Toer

Saka Wikipédia, Ènsiklopédhi Bébas ing basa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika mawi basa Jawi

Pramoedya Ananta Toer (Blora, Jawa Tengah 6 Februari 1925 – Jakarta 30 April 2006) dianggep minangka salah sijiné pengarang sing produktif ana sajroning sajarah sastra Indonesia. Pramoedya wis ngasilaké luwih saka 50 karya lan uwis diterjemahaké menyang luwih saka 41 basa.

[sunting] Jaman Cilikané

Pramoedya, utawa asring dicekak dadi Pram, lahir ing Blora, sing dumunung ana ing jantungé Pulo Jawa, ing taun 1925 minangka anak pembarep. Bapaké dadi guru, déné ibuné dodolan sega. Jeneng asli Pramoedya yaiku Pramoedya Ananta Mastoer, kaya sing katulis sajroning koleksi crita cekak semi-otobiografiné sing judulé Cerita Dari Blora. Amarga jeneng keluarga Mastoer (jenengé bapaké) dirasa rada aristokratik, mulané dhèwèké ngilangaké awalan Jawa "Mas" saka jeneng kuwi mau lan nggunaaké "Toer" minangka jeneng keluargané. Pramoedya mlebu Sekolah Kejuruan Radio ing Surabaya, lan sakbanjuré nyambut gawé dadi juru tik layang kabar Jepang ing Jakarta nalika jaman pendudukan Jepang ing Indonesia.

[sunting] Pasca Kamardikan Indonesia

Pramoedya wektu isih anom

Sakjroning jaman perang kamardikan Indonesia, dhèwèké mèlu mlebu kelompok militer ing Jawa lan kerep ditempataké ing Jakarta. Pram sregep nulis cerita cekak sarta buku sakjroning karir militeré lan nalika dikunjara Walanda ing Jakarta taun 1948 lan 1949. Ana ing taun 1950-an Pram manggon ing Negara Landa minangka bagéan saka "program pertukaran budaya", lan nalika mulih nyang Indonesia Pram dadi anggota Lekra, salah sawijining organisasi sayap kiwa ing Indonesia. Gaya penulisané owah sajroning wektu kuwi, kayadéné kang dikatonaké ana ing karyané Korupsi, fiksi kritik tumrap pamong praja sing keblasuk ing "perangkap" korupsi. Bab iki mujudaké friksi antara Pram lan pamarintahan Soekarno.

Sajroning kurun wektu kuwi mau, Pram mulai nyinaoni panyiksan tumrap Tionghoa Indonesia, lan sak banjuré wiwit kekanthènan karo para penulis ing Tiongkok. Sacara khusus, Pram nerbitaké rangkéan surat-menyuraté karo penulis Tionghoa bab sajarah Tionghoa ing Indonesia, kanthi judul Hoakiau di Indonesia. Pram mono sawijining kritikus sing ora nggatèkaké pamarintahan sing Jawa-sentris tumrap kaperluan lan aspirasi saka daerah liya ing Indonesia, lan sacara misuwur ngusulaké supaya pamarintahan kudu dipindahaké menyang njaban Pulo Jawa. Ana ing taun 1960-an Pram ditahan déning pamarintahan Soeharto amarga pandangan pro-Komunis Tiongkok-é. Bukuné dilarang lan dhèwèké ditahan tanpa prosès pengadilan ing Pulo Nusakambangan ing lepas pantai Pulo Jawa, lan pungkasané dibuang ing Pulo Buru ing kawasan wétan Indonesia.

[sunting] Penahanan lan mangsa sakwisé

Saliyané tau ditahan suwéné 3 taun ana ing mangsa kolonial lan 1 taun ing mangsa Orde Lama, sajroning mangsa Orde Baru Pramoedya ngrasakké 14 tahun ditahan minangka tahanan politik tanpa prosès pengadilan.

13 Oktober 1965 - Juli 1969
Juli 1969 - 16 Agustus 1969 ing Pulau Nusakambangan
Agustus 1969 - 12 November 1979 ing Pulau Buru
November - 21 Desember 1979 ing Magelang

Pramoedya bebarengan kanca-kanca wektu ngayahi kerja paksa ing pulo Buru

Senjan Pram dilarang nulis sakjroning masa penahananné ing Pulo Buru, nanging tetep isih bisa ngatur kanggo nulis serial karya kawentar sing judul-é Bumi Manusia, serial 4 kronik novel semi-fiksi sajarah Indonesia. Tokoh utamané Minke, bangsawan cilik Jawa, nggambaraké pengalaman RM Tirto Adisuryo, sawijining tokoh pergerakkan ana ing jaman kolonial sing ngadekaké organisasi Sarekat Priyayi lan diakoni déning Pramoedya minangka organisasi nasional sing kawitan. Jilid sepisanan direka sacara lisan marang para kanca sepenjaranya, lan sisané diselundupaké menyang manca negara kanggo dikoleksi déning pengarang Australia lan sakbanjuré diterbitaké ana ing basa Inggris lan basa Indonesia.

Pramoedya dibebasaké saka tahanan tanggal 21 Desember 1979 lan éntuk surat pembebasan sacara hukum ora salah lan ora terlibat G30S/PKI, tapi isih dikenakaké tahanan rumah ing Jakarta nganti taun 1992, sarta tahanan kota lan tahanan negara nganti taun 1999, lan uga wajib lapur saben minggu ning Kodim Jakarta Timur kurang lebih 2 taun suwéné.

Sajroning mangsa kuwi Pram nulis Gadis Pantai, novel semi-fiksi liyané adhedhasar pengalaman embahé dhéwé. Pram uga menulis Nyanyi Sunyi Seorang Bisu (1995), otobiografi adhedhasar tulisan sing ditulis kanggo putriné nanging ora olèh dikirimké, lan Arus Balik (1995).

[sunting] Kontroversi

Nalika Pramoedya dianugerahi Ramon Magsaysay Award, 1995, diberitaaké yèn udakara 26 tokoh sastra Indonesia nulis surat 'protes' menyang yasan Ramon Magsaysay, nélaaké yèn ora setuju Pramoedya sing dituding minangka "jubir sekaligus algojo Lekra paling galak, menghantam, menggasak, membantai dan mengganyang" nalika demokrasi terpimpin, ora pantes diwènèhi hadiah lan nuntut supaya penghargaan sing dianugerahaké marang Pramoedya dicabut.

Nanging sawetara dina manèh, Taufik Ismail minangka pemrakarsa, ngralat pemberitaan iku. Jaréné, dudu nuntut 'pencabutan', nanging ngélingaké 'sapa Pramoedya iku'. Ujaré, akèh wong sing ora ngerti 'reputasi gelap' Pram mbiyèn. Lan penganugerahan penghargaan Magsaysay dianggep sawijining kecerobohan. Nanging pihak liyané, Mochtar Lubis malah ngancam arep mbalèkaké hadiah Magsaysay sing dianugerahké marang awaké ing taun 1958, yèn ta Pram pancèn tetep arep dianugerahi hadiah sing padha.

Lubis uga kandha, yèn HB Jassinuga arep mbalèkaké hadiah Magsaysay sing tau ditampa. Nanging tibaké sajroning pemberitaan sakbanjuré, HB Jassin malah nyataaké bab sing beda banget karo pernyataané Mochtar Lubis.

Jroning opini-opininé ing media, para penapak asma petisi 26 iki ngrasa minangka korban kahanan pra-1965,.lan nuntut pertanggungan jawaban Pram, supaya ngaku lan njaluk ngapura tumrap peran 'tidak terpuji' ana ing 'jaman paling peteng tumrapé kreativitas' nalika kuwi. Demokrasi Terpimpin. Pram, jaré Mochtar Lubis, mimpin penindesan sakpadha seniman sing ora sepaham.

Sawetara kuwi Pramoedya dhéwé nganggep yèn tulisan lan pidatoné nalika pra-1965 iku ora luwih mung 'golongan polemik biasa' sing oleh dièloni sapa waé. Pram ora ngakoni yèn mèlu aksi - aksi sing 'kelewat jauh'. Dhèwèké uga ngrasa difitnah, nalika didakwa mèlu ngobong buku barang. Malah dhèkné nyaranké supaya perkarané digawa ning pengadilan waé yèn pancèn materiné cukup. Yèn ora cukup, ya digawa waé ning forum terbuka, nanging dhèwèké kudu diwènèhi kesempatan kanggo njawab lan mbéla diri.

Wiwit Orde Baru kuasa, Pramoedya ora naté éntuk kabebasan nyuarakaké suaranédhéwé, lan wis bola-bali dhèwèké diserang lan dikeroyok sacara terbuka ing koran.

Ananging nan ing paparan pelukis Joko Pekik, sing uga tau dadi tahanan ing Pulo Buru, dhèwèké nyebut Pramoedya minangka 'juru-tulis'. Pegawéan juru-tulis sing dimaksud déning Joko Pekik yakuwi Pramoedya olèh pegawéan saka petugas Pulo Buru dadi tukang ketiké.. Malahan miturut Joko Pekik, nasib Pramoedya luwih apik tinimbang umumé tahanan sing ada. Statusé minangka tokoh seniman sing déning media disebar-luasaké sacara internasional, ndadèkaké Pram urip kanthi fasilitas sing lumayan - apamanèh yèn ana tamu saka 'njaba' sing rawuh, mesti Pramoedya sing dadi 'bintangé'.

[sunting] Masa kasepuhan

Pramoedya wis nulis akèh kolom lan artikel cekak sing ngritik pamarintahan Indonesia. Pram nulis buku Perawan Remaja dalam Cengkraman Militer, dokumentasi sing ditulis nganggo gaya nyedihaké para wanita Jawa sing dipeksa dadi 'wanita penghibur' nalika jaman pendudukan Jepang. Kabèh digawa menyang Pulo Buru lan ngalami kekerasan seksual, milih tetep manggon ing kana tinimbang mulih menyang Jawa. Pramoedya nggawé perkenalané nalika dhèwèké dhéwé dadi tahanan politik ing Pulau Buru 1970-an.

Akèh tulisané sing nyentuh tema interaksi antarbudaya; antara Belanda, kerajaan Jawa, wong Jawa umumé, lan Tionghoa. Akèh tulisané arupa semi-otobiografi, yakuwi nggambaraké pengalamané dhéwé. Pram terus aktif dadi penulis lan kolumnis. Dhèwèké ngéntukaké Ramon Magsaysay Award kanggo Jurnalisme, Sastra, lan Seni Komunikasi Kreatif 1995. Dhèwèkné uga wis dipertimbangaké kanggo Hadiah Nobel Sastra. Saliyané kuwi dhèwèkné uga menangaké Hadiah Budaya Asia Fukuoka XI 2000 lan ing taun 2004 Norwegian Authors' Union Award tumrap sumbangané marang jagat sastra. Pram ngrampungaké lelungan menyang Amerika Utara ing taun 1999 lan éntuk penghargaan saka Universitas Michigan.

Nganti akhir hayaté Pram aktif nulis, senajan kondisi kesehatanésing wis mudhun amerga umur sing wis sepuh lan kesenengané ngrokok. Tanggal 12 Januari 2006, Pram dikabarké wis rong minggu lara ning omahé ing Bojong Gede, Bogor, lan terus dirawat ing rumah sakit. Miturut lapuran, Pramoedya nyandhang penyakit diabetes, sesak napas lan jantung lemah.

Tanggal 6 Februari 2006 ning Teater Kecil Taman Ismail Marzuki, dianakaké pameran khusus sampul buku karya Pramoedya. Pameran iki sekaligus hadiah ulang tahun ke-81 kanggoné Pramoedya. Pameran sing jejuluk Pram, Buku lan Angkatan Muda mamèraké sampul-sampul buku sing naté diterbitaké ing manca negara. Ana kurang luwih 200 buku sing naté diterjemahaké menyang rupa=rupa basa ing donya..

[sunting] Séda

Tangga; 27 April 2006, Pram sempat semaput. Pihak keluarga pungkasané mutusaké kudu digawa menyang RS Sint Carolus dina iku uga. Pram didiagnosis menderita radang paru-paru, penyakit sing selawasé ora tau dialami, ditambah komplikasi ginjal, jantung, lan diabetes. Pram mung bertahan telung dina ning rumah sakit. Sawisé sadar, dhèwèké njaluk mulih manèh.. Senajan panyuwun mau ora disarujuki déning, Pram ngotot penginmulih. Sabtu 29 April, sekitar jam 19.00, bareng tekan omahé, kondisiné dadi luwih apik. Najan isih kritis, nanging Pram wis bisa miringaké awaé lan ngobah-obahaké tangané.

Sakwisé kuwi, Pram ngalami masa kritis manèh. Pihak keluarga mutusaké nggelar tahlilan kanggo ndongaaké Pram. Pasang surut kondisi Pram kuwi terus lumaku nganti jam 02.00. Wektu kuwi, dhèwèké nyatakaké supaya Pangéran ndang njemput. "Dorong saja saya," ujaré. Nanging, kanca-kancané lan kerabat sing njaga Pram ora kendhat-kendhat mènèhi semangat semangat urip. Omahé Pram sing asri ora mung dibeki anak, putu, lan cicité, nanging kanca-kanca nganti para penggemaré mèlu nunggoni Pram.

thumb|left|150px|Makam Pramoedya dipenuhi karangan bunga dan buku-buku karyanya Kabar kapundhuté Pram sempat kersiar wiwit jam 03.00. Tangga teparo wis krungu kabar duka mau. Nanging,jam 05.00, krungu kabar manèh yèn Pram isih urip. Wusanané, nalika ajalé teka, Pram sempat bisik-bisik, "Akhiri saja saya. Bakar saya sekarang".

Tanggal 30 April 2006 jam 08.55 Pramoedya wafat ing yuswa 81 tahun.

Atusan pelayat katon ngebaki omah lan pekarangan Pram ing Jalan Multikarya II No 26, Utan Kayu, Jakarta Timur. Pelayat sing rawuh antara liya Sitor Situmorang, Erry Riyana Hardjapamekas, Nurul Arifin lan bojo, Usman Hamid, Putu Wijaya, Goenawan Mohamad, Gus Solah, Ratna Sarumpaet, Budiman Sujatmiko, serta puluhan aktivis, sastrawan, dan cendekiawan. Hadir uga Menteri Kebudayaan dan Pariwisata Jero Wacik. Katon sawetara karangan kmbang tanda sungkawa, antara liya saka KontraS, Wapres Jusuf Kalla, artis Happy Salma, pengurus DPD PDI Perjuangan, Dewan Kesenian Jakarta, lan liya liyané. Kanca-kancané Pram sing naté ditahan ing Pulo Buru uga katon hadir nglayat. Semono uga paracah enom fans-é Pram.

Jenazah di adusi pukul 12.30 WIB,nuli disalataké. Sawisé kuwi, digawa metu saka omah saperlu digawa nganggo ambulans menyang TPU Karet Bivak. Lagu Internationale lan Darah Juang dinyanyèkaké déning para pelayat.

[sunting] Penghargaan

Pramoedya wektu nampa gelar kahurmatan Doctor of Humane Letters saka Universitas Michigan taun 1999

Freedom to Write Award dari PEN American Center, AS, 1988
Penghargaan dari The Fund for Free Expression, New York, AS, 1989
Wertheim Award, "for his meritorious services to the struggle for emancipation of Indonesian people", dari The Wertheim Fondation, Leiden, Belanda, 1995
Ramon Magsaysay Award, "for Journalism, Literature, and Creative Arts, in recognation of his illuminating with briliant stories the historical awakening, and modern experience of Indonesian people", dari Ramon Magsaysay Award Foundation, Manila, Filipina, 1995
UNESCO Madanjeet Singh Prize, "in recognition of his outstanding contribution to the promotion of tolerance and non-violance" dari UNESCO, Perancis, 1996
Doctor of Humane Letters, "in recognition of his remarkable imagination and distinguished literary contributions, his example to all who oppose tyranny, and his highly principled struggle for intellectual freedom" dari Universitas Michigan, Madison, AS, 1999
Chancellor's distinguished Honor Award, "for his outstanding literary archievements and for his contributions to ethnic tolerance and global understanding", dari Universitas California, Berkeley, AS, 1999
Chevalier de l'Ordre des Arts et des Letters, dari Le Ministre de la Culture et de la Communication Republique, Paris, Perancis, 1999
New York Foundation for the Arts Award, New York, AS, 2000
Fukuoka Cultural Grand Prize (Hadiah Budaya Asia Fukuoka), Jepang, 2000
The Norwegian Authors Union, 2004
Centenario Pablo Neruda, Chili, 2004

[sunting] Liya liyané

Anggota Nederland Center, ketika masih di Pulau Buru, 1978
Anggota kehormatan seumur hidup dari International PEN Australia Center, 1982
Anggota kehormatan PEN Center, Swedia, 1982
Anggota kehormatan PEN American Center, AS, 1987
Deutschsweizeriches PEN member, Zentrum, Swiss, 1988
International PEN English Center Award, Inggris, 1992
International PEN Award Association of Writers Zentrum Deutschland, Jerman, 1999

[sunting] Bibliografi

Kecuali judul pertama, semua judul sudah disesuaikan ke dalam Ejaan Yang Disempurnakan.

Sepoeloeh Kepala Nica (1946), hilang di tangan penerbit Balingka, Pasar Baru, Jakarta, 1947
Kranji–Bekasi Jatuh (1947), fragmen dari Di Tepi Kali Bekasi
Perburuan (1950), pemenang sayembara Balai Pustaka, Jakarta, 1949
Keluarga Gerilya (1950)
Subuh (1951), kumpulan 3 cerpen
Percikan Revolusi (1951), kumpulan cerpen
Mereka yang Dilumpuhkan (I & II) (1951)
Bukan Pasarmalam (1951)
Di Tepi Kali Bekasi (1951), dari sisa naskah yang dirampas Marinir Belanda pada 22 Juli 1947
Dia yang Menyerah (1951), kemudian dicetak ulang dalam kumpulan cerpen
Cerita dari Blora (1952), pemenang karya sastra terbaik dari Badan Musyawarah Kebudayaan Nasional, Jakarta, 1953
Gulat di Jakarta (1953)
Midah Si Manis Bergigi Emas (1954)
Korupsi (1954)
Mari Mengarang (1954), tak jelas nasibnya di tangan penerbit
Cerita Dari Jakarta (1957)
Cerita Calon Arang (1957)
Sekali Peristiwa di Banten Selatan (1958)
Panggil Aku Kartini Saja (I & II, 1963; III & IV dibakar Angkatan Darat pada 13 Oktober 1965
Kumpulan Karya Kartini, yang pernah diumumkan di berbagai media; dibakar Angkatan Darat pada 13 Oktober 1965
Wanita Sebelum Kartini; dibakar Angkatan Darat pada 13 Oktober 1965
Gadis Pantai (1962-65) dalam bentuk cerita bersambung, bagian pertama triologi tentang keluarga Pramoedya; terbit sebagai buku, 1987; dilarang Jaksa Agung. Jilid II & III dibakar Angkatan Darat pada 13 Oktober 1965
Sejarah Bahasa Indonesia. Satu Percobaan (1964); dibakar Angkatan Darat pada 13 Oktober 1965
Realisme Sosialis dan Sastra Indonesia (1963)
Lentera (1965), tak jelas nasibnya di tangan penerbit
Bumi Manusia (1980); dilarang Jaksa Agung, 1981
Anak Semua Bangsa (1981); dilarang Jaksa Agung, 1981
Sikap dan Peran Intelektual di Dunia Ketiga (1981)
Tempo Doeloe (1982), antologi sastra pra-Indonesia
Jejak Langkah (1985); dilarang Jaksa Agung, 1985
Sang Pemula (1985); dilarang Jaksa Agung, 1985
Hikayat Siti Mariah, (ed.) Hadji Moekti, (1987); dilarang Jaksa Agung, 1987
Rumah Kaca (1988); dilarang Jaksa Agung, 1988
Memoar Oei Tjoe Tat, (ed.) Oei Tjoe Tat, (1995); dilarang Jaksa Agung, 1995
Nyanyi Sunyi Seorang Bisu I (1995); dilarang Jaksa Agung, 1995
Arus Balik (1995)
Nyanyi Sunyi Seorang Bisu II (1997)
Arok Dedes (1999)
Mangir (2000)
Larasati (2000)
Jalan Raya Pos, Jalan Daendels (2005)

[sunting] Buku bab Pramoedya lan karyané

Pramoedya Ananta Toer dan Karja Seninja, oleh Bahrum Rangkuti (Penerbit Gunung Agung)
Citra Manusia Indonesia dalam Karya Pramoedya Ananta Toer, oleh A. Teeuw (Pustaka Jaya)
Pramoedya Ananta Toer dan Sastra Realisme Sosialis, oleh Eka Kurniawan (Gramedia Pustaka Utama)
Membaca Katrologi Bumi Manusia Pramoedya Ananta Toer, oleh Apsanti Djokosujatno (Tera Indonesia)
Pramoedya Ananta Toer dan Manifestasi Karya Sastra, Daniel Mahendra, dkk (Penerbit Malka)