Basa Jawa - Basa Indonesia

Saka Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawa / Saking Wikipédia, Bauwarna Mardika abasa Jawi
Langsung menyang: pandhu arah, pados

Dhaptar ing ngisor awujud tembung-tembung basa Jawa lan maknané jroning Basa Indonésia. Tembung ing ngisor utamané asal saka tataran Basa Jawa Ngoko (N), kajaba ditambahi katrangan liya kayadéné tembung asal saka Basa Jawa Krama (K), utawa tembung ngoko sing bisa uga dianggo ing tataran basa krama (N,K).


A B C D/DH E F G H I J K L M N O P Q R S T/TH U V W X Y Z


A[sunting | sunting sumber]

  • asuk : anjing
  • ati : hati
  • abab : hawa yang keluar dari mulut
  • abang : merah
  • abdi : pembantu
  • aboh : bengkak
  • abot : berat
  • abrit (K): merah
  • adang : adang; menanak dengan menggunakan dandang
  • adhem : dingin
  • adhi : adik
  • adoh : jauh
  • adol : berjualan
  • adreng : bernafsu, antusias
  • adu : di pertarungkan
  • adu-adu : adu domba
  • adus : mandi
  • agèk : lagi/sedang
  • aja : jangan
  • ajag : sejenis anjing liar, srigala
  • ajang : tempat makan (piring)
  • ajar : belajar
  • aji : berharga
  • ajur : hancur
  • akas : kasar (untuk butiran), gesit
  • akèh : banyak
  • akil : dewasa
  • aking : kering, kurus
  • akon : suruh
  • alang-alang : ilalang
  • alas : hutan
  • alem : pujian
  • ali-ali : cincin
  • aling : halang
  • alit (K) : kecil
  • alon : pelan
  • alot : kenyal susah di potong
  • alum : layu
  • alus : halus
  • amba : Lebar/luas
  • ambal : ulang
  • ambegan : bernafas
  • ambet (K) : bau
  • ambet (K) : bau
  • amblas : habis seketika
  • amblas : habis tak tersisa
  • ambleg : roboh
  • ambleg : runtuh
  • ambles : tenggelam
  • ambles : turun dan menjadi tidak nampak, tenggelam
  • ambruk : roboh
  • ambu : bau
  • ambung : cium
  • ambus : mencium untuk mengenali bau dilakukan oleh binatang
  • amis : anyir
  • amit : permisi
  • amor : kumpul
  • amrih : supaya
  • amung : hanya
    • namung (K) : hanya
  • ana : ada
  • anak : anak
    • anak mas : anak kesayangan
    • nganak-anaké : berusaha dengan keras agar ada
    • nganakké : riba
  • andha : Tangga
  • andhang : para-para
  • andhap (K): bawah, rendah
  • andhok : makan di warung
  • angèl : sukar, sulit, tidak mudah
    • kangèlan : kesulitan
  • anget : hangat
  • anggas : rontok (pada daun)
  • anggep : anggap
  • anggep : anggap
  • anggèr : ananda
  • angger : asal
  • anggit : reka, dirasakan, dikira, anggap
  • angsal (K) : boleh, mendapatkan
  • angsul(-angsul) (K): pengembalian
  • anjlog : turun dari ketinggian tertentu dengan kecepatan tinggi
  • anom : muda
  • anta : tawar
  • antawis (K): kira-kira
  • antep : berat
  • anthuk : angguk
  • anting : giwang
  • antop : bersendawa
  • antu : tunggu
  • antuk : mendapatkan, memperoleh
    • pikantuk (K) : mendapatkan
  • anut : ikut
    • anut-grubyuk : ikut-ikutan
  • anyar : baru
    • nganyari : menggunakan pertama kali
  • anyep : dingin, rasa hambar karena kurang garam
  • anyes : dingin
  • anyir : amis
  • apik : bagus
  • apus : tipu, salah satu jenis bambu
    • kapusan : tertipu
    • ngapusi : menipu
  • aras : cium, bagian paling dalam dari batang pohon pisang
  • arep : hendak/mau
    • ngarepaké : menghendaki
    • ngarep-arep : sangat berharap
  • arip (K) : mengantuk
    • karipan : bangun lebih siang dari biasanya
  • arsa : mau, akan, niat, bermaksud
    • pangarsa : pemimpin
  • arum : wangi sedap
  • asat : kering
  • asem : masam, juga sejenis umpatan biasanya dilakukan oleh orang Yogya
  • asih : sayang
  • asma (K): nama
  • asri : indah
  • asta (K): tangan
    • ngasta (K) : membawa, bekerja
  • asuh : rawat
  • ati  : hati
    • ngati-ati : berhati-hati, waspada
  • atis : dingin
  • atos : keras
  • atur (K) : memberi [eg. atur pambagya : memberi sambutan]
  • atut : akrab, jinak
  • awak : badan
  • awèt : tahan lama, tidak kunjung habis
  • awit : mulai, karena
  • awoh : berbuah
  • awu : abu
    • awu-awu : berpura-pura

B[sunting | sunting sumber]

  • babad : cerita sejarah
  • babat : tebas
  • babah : biar
  • babal : buah nangka yang masih bayi
  • babaran : melahirkan
  • babat : babat, mbabat suket : memotong rumput
  • babi : babi
  • bablas : terus, lewat
  • babon : induk
  • babu  : pembantu perempuan
  • bacem : makan yang diasamkan
  • bacok : bacok, bacokan: berkelahi dengan senjata tajam
  • bacut : masuk, kebacut: kebablasan
  • badhe (K): akan
  • badhe : menebak
  • bakul : pedagang, penjual
  • bakal : kain, akan
  • bal : bola
  • bala : pihak, teman, pasukan
  • balak : sial
  • balang : lempar
  • bali : kembali, sejenis sayur kuah
  • balon : balon, pelacur (Surabaya)
  • bamban : permulaan pekerjaan
  • ban : ban
  • bandhang : besar (banjir bandhang)
  • bandhang : terbawa, ikut (merpati yang berhasil mengajak merpati lain untuk mengikuti)
  • bandhar : pelabuhan
  • bandhil : pelontar
  • bandhot : kambing yang sudah tua
  • bandhit : pencoleng
  • bandhul : pemberat
  • banci : nama salah satu alat tukang kayu
  • bandar : botoh, pengumpul taruhan dalam perjudian
  • bandha : kekayaan
  • bandhem : palu besar
  • bangir : mancung
  • banget : sangat
  • banjar : baris
  • banjir : banjir
  • bajingan : bajingan (penjahat), sopir gerobak
  • bajigur : sejenis minuman pengahangat badan yang mengandung jahe, kacang, roti yang dirajang
  • bajigur : umpatan orang dari Yogya yang mungkin digunakan untuk menghindari kata 'bajingan'
  • bajul : buaya
  • banjur : terus, kemudian
  • banyu : air
    • banyu-mili : berkesinambungan (e.g rejekine kaya banyu mili : rejekinya terus berdatangan)
  • bantaran (kali) : pinggir sungai
  • bantat : keras (untuk kue misalnya apem, yang kurang bagus memasaknya)
  • bathi : laba, keuntungan
    • mbathi : memperoleh keuntungan dengan cara tidak jujur
  • bathok : tempurung (kelapa)
  • bathang : bangkai
    • mbathang : terlentang
  • bathuk : dahi
  • batur : teman, pembantu
  • bawera : luas, lapang
  • bebaya : bahaya
  • bebet : jarik, kain (batik)
  • (m)bedhal : berontak, melawan
  • bedhat : rusak karena akitannya tidak kuat
  • bedhil : senapan
    • mbedhil : menembak
  • becik : baik
  • becus : mampu
  • beja/begja : untung/bahagia
  • bejat : rusak
  • bèn  : biar
  • bènten (K): beda
  • bentur : tumbur
  • bentus : tumbur, terantuk
  • bena : banjir
  • béncong : banci
  • benthèt : retak
  • bengawan : sungai besar
  • bengèk : asma
  • bengep : lebam di wajah
  • bengi  : malam
  • bengkah : retak
  • bengkak : ikatan, seikat .....
  • bener : betul, benar.
    • Bebener : kebenaran.
    • kebeneran : kebetulan
  • benik : kancing baju
  • benjut : memar
  • berak : genbira
  • bésan : orang tua dari menantu
  • benthik : bentur, bertengkar, berselisih
  • bengkong : bengkok
  • bintul : bentol kecil kemerahan pada kulit
  • bingar : cerah, ceria
  • bindheng : sengau
  • blasuk : keblasuk; tersesat
  • blakrak : bepergian tanpa ada manfaatnya (bahasa kasar)
  • blandhong : penebang/pedagang kayu
  • blangkemen : tidak bisa bicara mendadak dan sesaat
  • blarak : daun kelapa
    • mblarak sempal : lenggang tangan yang gemulai dari seorang wanita ketika berjalan
  • bléncong : lampu obor dengan bahan bakar minyak goreng untuk penerangan pada pertunjukan wayang kulit, sebagai simbol matahari
  • bledhèg : bunyi setelah kilat halilintar
  • blirik : bergaris-garis
  • blorok : bintik-bintik pada bulu ayam
  • bluluk : kelapa yang mulai tumbuh menjadi cengkir (lihat 'cengkir')
  • blumbang : kolam
  • blusuk : nyungsep, blusak-blusuk/blusukan: keluar masuk (kampung)
  • (m)bludak : tumpah
  • bobok : kulit makanan gorengan, obat luar herbal tradisional
  • bocah : anak
  • bodong : pusar yang panjangnya lebih dari normal
  • bojo : suami/istri
  • bokong : pantat
  • bolot : daki
    • mbolot : membersihkan daki
  • borok : penyakit kulit di kepala, borok
    • mborok : menjadi borok
  • bosok : busuk
  • bosen : bosan
    • mboseni : menjemukan
  • bothak : bagian dari kepala yang tidak di tumbuhi rambut
  • bothok : nama sejenis masakan sayur
  • (m)brangkang : merangkak
  • brahala : berhala, masalah besar
  • brasta : tumpas
  • brengkal : membalik timbunan
  • brengos : kumis
  • brutu : kelenjar lemak pada unggas letaknya di atas dubur
  • brongkos : sejenis sayur dengan bumbu utama kluwak
  • brongsong : membungkus buah-buahan di pohonnya supaya tidak diserang ulat
  • bronggal(an): bongkah(an)
  • bubrah : rusak
  • bubuk : bubuk, tidur (untuk anak-anak)
  • bunder : bulat
  • budhal : berangkat
  • budheg : tuli
  • budhug : penyakit kulit
  • buluken : berjamur, kotor sekali
  • bumbu : bumbu
  • bumbung : tabung (dari seruas bambu)
  • bunder : bulat
  • bundhet : kusut (misalnya benang)
  • bundhas : banyak luka ( babak-bundhas)
  • bungah : bahagia, senang hati, gembira
    • mbungahi : gembira berlebihan
  • bungkuk : bongkok
  • bunglon : binatang sejenis tokek yang pandai menyesuaikan warna tubuhnya dengan sekelilingnya untuk perlindungan diri
  • busana (K): pakaian, berpakaian
  • buntet : buntu
  • buntu : tidak tembus
  • buntut : ekor
  • butut : jelek karena sudah dimakan umur
  • bujel : tumpul
  • buthek : keruh

C[sunting | sunting sumber]

  • Cacah : jumlah, rajang
  • cakalan : salah satu jenis ikan laut
  • Cakar : kaki (biasanya digunakan untuk unggas)
  • cakup : mengambil secara acak dengan jumlah banyak
  • camilan : makanan kecil
  • cancut : siap untuk bekerja
  • candhak : pegang
  • candhet (K) : cegah
  • cangak : salah satu jenis burung
  • Cangak : sejenis burung
  • Cangkem : mulut Bahasa Jawa kasar)
  • cangking : bawa sebagai tambahan bawaan, jinjing
  • Cangklong : pipa rokok, membawa dengan cara digantungkan di bahu
  • Cangkol : gantung, kait
  • cangkriman : teka-teki
  • cangkruk : duduk-duduk sambil ngrumpi
  • canthing : alat untuk menampung lilin sementara sebagai alat batik tulis sebelum di gambarkan ke selembar kain
  • Canthol : gantung, kait
  • Caos : Memberi (e.g caos dhahar = memberi makan)
  • Caping : topi dari anyaman bambu
  • cathèk : gigit ( untuk anjing)
  • cathok : penjepit, ikat pinggang
  • Cawis : Saji
  • Ceblok : jatuh
  • Cecep : hisap
  • Cedhak : dekat
  • Cédhal : tidak bisa menucapkan huruf 'R', cadel
  • Cekak : pendek
  • cekakak(an) : tertawa terbahak-bahak
  • cekap : cukup (bhs Jawa halus)
  • Cékat-cèket : segera, sepat
  • Ceket : menempel dengan kuat
  • cekikik : tertawa tertahan
  • ceking : kurus kering
  • Cekot(-cekot) : ngilu
  • celak (K): dekat
  • celak : pensil alis
  • celathu : berbicara
  • celup : memasukkan kedalam cairan
  • Cemeng (K) : hitam
  • Cemèng : anak kucing
  • cemèt : gepeng
  • Cempé : anak kambing
  • Cempeh : tempe belum jadi
  • cemplang : hambar (rasa makanan), kurang bumbu
  • Cemplon : makanan bulat-lonjong, dari singkong diparut, digoreng
  • Cemplung : memasukkan ke dalam air
  • Cendhèk : pendek, rendah
  • cengèngèsan : sikap tidak serius dan melecehkan
  • cengkah : tidak sefaham, beda pendapat
  • Cengkar : tidak subur (untuk tanah)
  • cengkiling : suka memukul
  • cengkir : kelapa sangat muda (urutan sesuai umur : manggar (bunga)-bluluk-cengkir-degan-kelapa)
  • Céngkok : dialek, lagu
  • cengkorongan : pola, bentuk dasar, tidak detil
  • cepak : dekat, potongan rambut pendek seperti tentara
  • Cepèr : rata
  • Cethak : langit-langit mulut
  • cethèk : dangkal
  • Cethil : pelit
  • céthok : salah satu peralatan tukang: sendok untuk campuran semen
  • Céthul : nama ikan kecil
  • Ciblèk : 1) nama burung 2) anak perempuan yang menjadi pelacur di Yogya dan Semarang.
  • ciblon : bermain air, variasi dalam menabuh gamelan Jawa
  • cidhuk : gayung, mengambil air dengan gayung
  • cidra : menipu
  • cikal : calon, bibit kelapa
  • cikat : cepat, gesit, segera
  • cikrak : tempat sampah dari anyaman bambu
  • cilik : kecil
  • cimit-cimit : mengambil dengan cara sedikit-sedikit karena jijik
  • cindhil : anak tikus
  • cingak : kecele
  • cingkrang : celana kurang panjang menurut ukuran normalnya
  • ciprat : percik
  • clandhakan : suka memegang barang (biasanya milik orang lain) tanpa ijin
  • clekit : perasaan seperti dicubit atau digigit semut
  • climèn : sederhana
  • clingus : pemalu
  • clomètan : ngomong sembarangan
  • cluluk : nyeletuk
  • clurut : sejenis tikus kecil dengan bau tak sedap
  • cluthak : mau makan apa saja
  • Cocot : mulut (kata kasar)
  • Codhot : kelelawar
  • Cokot : gigit
  • Colong : curi
  • comot : mengambil secara acak
  • congkrah : tidak rukun
  • Congor : mulut binatang(kasar),
  • copot : lepas
  • coro : kecoak
  • craki : pelit
  • crita : bercerita
  • criwis : banyak omong, cerewet
  • cubluk : bodoh
  • cukil : congkel, cungkil
  • cul-culan : tanpa kontrol, tanpa kendali, tanpa pengawasan
  • cumpèn : kurang, jauh dari cukup
  • cumplung : tengkorak, kelapa muda yang rontok karena gagal tumbuh, berlubang
  • cundhuk : tusuk sanggul
  • cundrik : sejenis pisau kecil, biasanya untuk senjata wanita jaman dulu
  • Cungkup : atap pelindung batu nisan
  • cupar : pelit (lihat 'craki')
  • Cupet : tidak cukup panjang
  • cures : mati
  • curiga : keris

D/DH[sunting | sunting sumber]

  • Dadi : jadi
  • Damar : lampu minyak tanah, sejenis getah pohon untuk bahan cat
  • Damel (K): buat/membuat
  • Dédé (K): bukan
  • Delok/deleng : lihat
  • Déning : Oleh
  • Demèk : pegang, sentuh
  • Dian : lampu
  • Dipun (K) : di...... (awalan)
  • Dingkik : intip
  • Dika (kowe) : kamu
  • Dolan  : pergi bermain
  • Dolanan : mainan
  • Doyan  : senang makan
  • Dodol : berjualan
  • Dungkap : hampir
  • Dumuk : pegang/rengkuh
  • Dulur : Saudara
  • Dudu : bukan
  • Dumèh : mentang-mentang
  • Duwé : punya
  • Dhédhé : berjemur
  • Dhemit : setan
  • Dhahar (K) : makan
  • Dhalang : yang menjalankan wayang
  • Dhapur : dapur, bagian pangkal dari pohon bambu,
  • Dhapur : wajah, rupa (Jawa kasar)
  • Dhawuh (K)  : perintah
  • Dhawah (K)  : jatuh
  • Dhimas  : panggilan untuk adik
  • Dhingkluk : menunduk
  • Dhingklik : kursi pendek setinggi orang jongkok
  • Dhodhol : makanan khas Garut
  • Dhodhok : jongkok
  • Dhuku  : buah duku
  • Dhusun (K): Kelompok masyarakat di bawah desa
  • Dhuwit  : uang
  • Dhuwur  : tinggi

G[sunting | sunting sumber]

  • gaduk : mampu menggapai ( sesuatu di tempat yang tinggi)
  • gali : pencoleng, penjahat
  • galih : bagian tengah kayu yang paling keras, pikiran
  • gambang : salah satu jenis instrumen musik gamelan Jawa
  • gamelan : instrumen musik Jawa
  • gampar : sandal dari kayu, pukul
  • gampèng : tebing
  • gampil (K) : gampang, mudah
  • gampil (K): mudah
  • gandhul : menggantung, buah pepaya
  • gandrik : kata seru mirip 'astaga'
  • gandrung : tergila-gila
  • gangsar : lancar
  • gangsir : sejenis jangkrik
  • ganjel : ganjal
  • gapit : penjepit
  • garangan : sejenis kucing liar, pemanggang
  • garu : alat meratakan tanah di sawah dengan menggunakan tenaga ternak (kerbau atau sapi)
  • garwa (K): isteri
  • gatel : gatal
  • gathuk : ketemu dan cocok
  • gathuk : ketemu/cocok/sesuai
  • gati : memberi perhatian
  • gawa : bawa
  • gawé : membuat, hajat
  • Gedhang : pisang
  • Gèdhèg : menggelengkan kepala tanda tidak menyetujui/tidak mau/menolak
  • gedhèk : dinding dari anyaman bambu
  • Geger : punggung
  • gègèr : kacau
  • gela : menyesal, kecewa
  • gelap : petir
  • gelut : gulat
  • gemah : makmur
  • Gemblung : gila
  • gembul : makan bersama
  • gempur : serang
  • gendéra : bendera
  • Gendheng : gila
  • Gendhing : lagu pada gamelan, paha atas pada ayam
  • gendhis (K) : gula
  • gerah (K) sakit
  • Gesang : hidup
  • geseng : ( lihat gosong )
  • Gethuk : makanan dari ubi jalar
  • getih : darah
  • gibeng : pukul, tinju
  • Gilani : Menjijikan
  • Giles : gilas
  • gimbal : rambut yang panjang tapi kotor dan lengket
  • Girang : gembira
  • gisik : pantai, pesisir
  • gita : segera, cepat
  • Githok : tengkuk
  • gitik : memukul dengan sebilah kayu kecil
  • glagah : tangkai bunga tebu
  • glagar : balok
  • glagepan : tidak lancar berbicara, tidak bisa bernafas karena tenggelam dalam air
  • glandhang : menarik dengan paksa
  • glandhangan : tuna wisma
  • glondhang : suara tong kosong, kosong
  • glugu : batang pohon kelapa
  • Goblog : bodoh
  • Godhong : daun
  • Gogrok : rontok
  • gombal : kain bekas untuk lap
  • gombong : nama sebuah kota di Jawa Tengah, besar tapi kurang berisi
  • gongso (K) : gamelan
  • gongso : menggoreng dengan sedikit minyak goreng atau dengan tempayan tanpa menggunakan minyak goreng
  • gosong : hangus
  • grabah : perkakas dapur terbuat dari tanah
  • Grapyak : ramah
  • grasak : barang bekas
  • grayang : raba
  • Greget : antusias
  • Gregeten : jengkel
  • gribik : atap rumah yang terbuat dari anyaman rumput
  • Grimis : hujan rintik-rintik
  • Griya : omah
  • Grojogan : air terjun
  • gronjal(an) : jalanan tidak rata
  • Gropyok : ditangkap berramai-ramai
  • growah : tidak utuh (misalnya gerhana)
  • growong : berongga
  • Grudug : datang berramai-ramai
  • gubuk : rumah kecil dan sangat sederhana
  • gudèl : anak kerbau
  • Gulu : leher
  • gumuk : bukit kecil
  • Gundhul : kepala, tanpa rambut kepala
  • gupuh : tergopoh-gopoh
  • gutuk : sesuai, impas
  • guyang : mandi ( biasanya untuk ternak)
  • Guyon : bercanda
  • Guyu  : Tertawa, Tawa

I[sunting | sunting sumber]

  • intip : kerak nasi
  • incer : incar
  • iwak : ikan
  • iming-iming : stimulan, perangsang, motivator
  • inthil : kotoran kambing
  • ilat : lidah
  • idu : air ludah
  • ipat-ipat : sumpah
  • ilir : kipas

J[sunting | sunting sumber]

  • Jaluk : minta
  • Jambak : menarik rambut
  • Jamban : toilet
  • Jambul : sisiran rambut dengan model yang diatas kening dinaikkan
  • Jancuk : salah satu bentuk umpatan, kalau di surabaya 'Cuk' biasa digunakan dalam bahasa sapaan sehari-hari bagi yang sudah kenal akrab
  • Janggut : dagu
  • Jangkung : tinggi (untuk orang), kawal, dilindungi
  • Jaran : kuda
  • Jaratan : kuburan
  • Jarik : kain untuk pakaian wanita adat Jawa
  • Jèjèr : berdampingan
  • Jejer : sebagai, adegan pertama dalam pewayangan
  • Jelèh : bosan
  • Jembar : luas
  • Jemèk : becek
  • Jengkar (K) : pergi, keluar
  • Jimpit : mengambil sedikit
  • Jimpitan : iuran rutin biasanya dalam bentuk beras dalam jumlah sedikit, di taruh di tempat khusus, diambil oleh petugas khusus misalnya tukang ronda malam
  • Jodhang : perangkat untuk membawa barang pada upacara lamaran perkawinan
  • Jodho : cocok. pasangan
  • Joglo : salah satu arsitektur rumah Jawa
  • Jorjoran : bersaing biasanya tidak sehat dan cenderung mengarah ke arah pamer
  • Jothak : bermusuhan, tidak rukun,seteru
  • Jugruk : runtuh dalam skala besar( misalnya tebing)
  • Jumpalitan : jungkir balik (=jempalitan)
  • Jungkat : sisir rambut
  • Jupuk : ambil

K[sunting | sunting sumber]

  • kabul  : terkabul/terwujud
  • kaca  : halaman (buku dsb.), kaca
  • kadang  : saudara
  • kadhang : sesekali
  • kaget : terkejut
  • kakang  : kakak (laki-laki)
  • kanca : teman
  • kancrit : ketinggalan
  • kandhang : rumah binatang
  • kandheg : terhalang
  • kandhutan : kandungan, kehamilan
  • kanggo  : buat, untuk, terpakai
  • kathok : celana
  • katrek : bodoh
  • keduwung : menyesal
  • kemlakaren : terlalu kenyang
  • kemplu : agak gila/sinthing
  • kéntér : hanyut
  • kenthir : gila
  • kepencut : terpesona, tergiur
  • kèpèt : kotoran di mata ketika bangun tidur (lihat lodhok)
  • keplèsèt : tergelincir
  • kesel  : capek
  • kesengsem : terpesona
  • kidang  : kijang
  • kirik  : anak anjing
  • kitir : surat
  • klabakan : gugup, tergesa-gesa
  • klakep : terdiam mendadak
  • klambi : baju
  • klambu : gorden
  • klangopan : kantuk, selalu menguap
  • klanthung : nganggur, tidak memperoleh hasil apapun
  • klébat : sekilas
  • klékaran : tiduran
  • klelep : tenggelam
  • klelep : tenggelam
  • kléndran : lengah
  • klenger : hampir tak sadarkan diri
  • klenger : sekarat
  • klentheng : biji kapok randu
  • klèsètan : tiduran bermalas-malasan
  • klethak : gigit
  • kléyang : melayang-layang
  • klilipen : mata kemasukan benda/kotoran mengakibatkan sakit/pedas
  • klincutan : malu-malu kucing
  • klingihan : malu setelah melakukan sesuatu yang tidak pantas
  • klisikan : tidak bisa tidur karena gelisah
  • kloyongan : pergi tak tentu arah
  • klumah : jatuh terlentang
  • kluruk : berkokok
  • kluthuk : salah satu jenis buah jambu
  • kombor : terlalu besar (untuk pakaian)
  • konangan: ketahuan
  • koncatan: kehilangan (sesuatu yang bersifat abstrak). Misalkan "koncatan" wahyu. Atau "koncatan" nyawa. Kalau untuk 'kehilangan' sesuatu benda biasa (yang dapat dilihat dengan indera penglihatan), yang digunakan adalah "kelangan".
  • kondhang : terkenal/termashur/ternama
  • kondhang: terkenal
  • kopros : jorok
  • kotang : BH
  • kowé  : engkau, anda
  • krakal : batu dengan ukuran antara ± 4 s/d 10 Cm
  • kranggèhan : berusaha menggapai sesuatu di tempat yang tinggi, orang yang berusaha menyelamatkan diri dari tenggelam
  • krikil : kerikil, batu berukuran antara ± 0,5 s/d 4 Cm
  • kroco : prajurit rendahan
  • kroncalan : blingsatan
  • kroto : anak sejenis semut merah untuk makanan burung
  • kruntelan : jatuh atau tidur pada posisi lutut merapat ke dada
  • kuncara : terkenal

L[sunting | sunting sumber]

  • Ladak : nakal
  • Ladéng : pisau
  • Laki  : Hubungan suami istri
  • Lali  : Lupa
  • Lamat : isyarat, tidak terlalu jelas, sayup-sayup
  • Lambéyan : melenggang
  • Lanang  : Laki-Laki
  • Landhep : tajam
  • Landhesan : alas untuk memotong atau mengiris, ganjal
  • Larah(an) : sampah
  • Larah(e) : penyebabnya
  • Larang  : Mahal
  • Larik : baris
  • Larung : hanyut
  • Lawang : pintu
  • Lebet : dalam
  • Ledhok : lebih rendah dari sekelilingnya
  • Legok : Berlekuk
  • Lemah : Tanah
  • Lembah (manah) : sopan
  • Lèmbèng : genit
  • Lemit : rumit
  • Lempeng : Lurus
  • Léndhéyan : Sandaran
  • Lenga : minyak
  • Lenggah (K): duduk
  • Lesung : alat penumbuk padi dari kayu berbentuk seperti sampan( lihat 'alu')
  • Lethek : kotor sekali
  • Liman (K): gajah
  • Limit : licin
  • Lingsa : telur kutu kepala orang
  • Lisah (K) : minyak
  • Liya : lain
  • Lobot/klobot : kulit jagung
  • Lodhok : tidak pas/kendor, ketek (kotoran mata)
  • Lodhong : toples
  • Loloh : suap
  • Loma  : Suka memberi
  • Londo : Belanda
  • Lonyot : direbus terlalu masak
  • Lowèr : terlalu longgar (untuk lubang)
  • Loyo : lemah
  • Ludhes : habis sama sekali
  • Luh  : Air Mata
  • Lumah : terlentang
  • Lumer : halus, lembut seperti lumpur
  • Lumèr : mencair
  • Lumet : halus, lembut seperti lumpur
  • Lumrah : umum
  • Lumuh : malas
  • Lunga : pergi
  • Lungkrah : capek, lelah, payah
  • Lungset : tidak rapi ( untuk pakaian)
  • Lunyu : licin
  • Lurik : bergaris, corak kain
  • Luruh : jatuh,
  • Lusuh : tidak rapi
  • Lutung : sejenis kera
  • Lutung : sejenis monyet

M[sunting | sunting sumber]

  • malangkerik : berkacak pinggang
  • mandhap (K) : turun
  • mantep : mantap
    • manah : hati
  • maras : paru (untuk unggas)
  • melar : membesar atau melebar
  • melas : kasihan
    • memelas : menimbulkan rasa iba
  • minger : berpaling
  • mingsek-mingsek : tersedu-sedu
  • mingset : bergeser
  • miris : takut
  • mlajar (K) : lari
  • mlaku : berjalan
    • mlaku-mlaku : berjalan-jalan
  • mlampah (K) : berjalan
  • mlangkring : bertengger
  • mlayu : lari
    • mlayu sipat kuping : berlari kencang
  • mlebet (K) : masuk
  • mlebu : masuk
  • mlémbang : berpindah dari saru pohon ke pohon yang lain tanpa turun dari pohon
  • mléngak : lengah
  • mléngos : membuang muka
  • mléngsé : berubah posisi
  • mlérok : mengalihkan pandangan
  • mleruk : cemberut
  • mlesat : meluncur dengan sangat cepat
  • mlèsèt : tidak tepat sasaran
  • mligi : melulu, khusus
  • mlinjo : bahan baku emping
  • mlipir : lewat pinggir
  • mliwis : salah satu jenis burung
  • mlongo : melongo, bengong
  • mlorok : tidak berkedip
  • mlorot : turun
  • mlumah : terlentang
  • mlumpat : melompat
  • molèt : menggeliat
  • mrambat : 1bergerak dengan pelan ( banyak digunakan untuk binatang melata); 2merambat (tanaman yang tumbuh merambat di pagar atau tanaman lain).
  • mrantak/mratak : merata
  • mrèmbèt : menjalar
  • mringis : meringis
  • mripat : mata
  • mulat : melihat
  • mulur : bertambah panjang
  • munggah : naik
  • muntap : marah
  • murus : mencret, diare

N[sunting | sunting sumber]

  • nandhang : menderita
  • nandur : menanam
  • napuk : memukul mulut dengan telapak tangan
  • nglakoni : menjalani (sering dikaitkan dengan perilaku spiritual)
  • nglamak : sikap yang tidak menempatkan diri
  • nglambrang : tidak jelas, tidak fokus
  • nglanggati : melayani
  • nglangsemi : payudara yang terasa sakit karena penuh dengan air susu
  • nglantur : pikiran atau ucapan yang tidak fokus
  • nglimpé : mencari kelengahan seseorang
  • nglindur : mengigau waktu tidur
  • nglintek : tidur sangat nyenyak
  • nglompro : bepergian nggak tentu arah
  • nglungani : meninggalkan pergi
  • nglunjak :
  • ngluyur : (lihat nglompro)
  • nyangklak : menyakitkan hati
  • nyemak : mengikuti, mencermati

O[sunting | sunting sumber]

  • Obah  : Bergerak
  • Obong  : Bakar
  • Obrak : usir
  • Okeh  : Banyak
  • Okèh : banyak (lihat akèh)
  • Olah : gerak, berbuat
  • Olah-olah : masak
  • Olèh : boleh
  • Omah  : Rumah
  • Omber : luas
  • Omong  : Bicara
  • Ompong : Ompong
  • Oncor : obor
  • Ondhé-ondhé : sejenis jajan tradisional yang bagian luarnya ditaburi wijen
  • Ontong : bunga pisang
  • Ontran-ontran : tragedi
  • Ora  : Tidak

P[sunting | sunting sumber]

  • pati : kematian
  • pathi : sari
  • patih : wakil raja
  • pathok : kayu atau beton yang di tanam sebagai penanda
  • pethit : ekor
  • patrap : sikap
  • pamer : pamer
  • pamor : wibawa
  • panti : tempat

R[sunting | sunting sumber]

  • rabi : nikah
  • rada(i) : Agak
  • rah : darah
  • rahap : nikmat (untuk makanan)
  • rahayu : selamat, sejahtera
  • Rama  : Ayah
  • Rampal  : lepas dari tempatnya (gigi)
  • Randha  : Janda
  • randhu : kapuk, pohon penghasil kapuk
  • raos (K) : rasa
  • raos (K) : rasa
  • Raseksa : Raksasa
  • rebab : biola Jawa
  • rebah (K) : roboh
  • rebat (K) : rebut
  • rebyek : banyak tambahan pekerjaan yang kurang perlu
  • Rega  : Harga
  • Reged : kotor
  • Regejegan : bertengkar, berselisih
  • Régol : pintu
  • Regudug : bergerak bersamaan
  • Rekadaya : tipu muslihat
  • rekaos (K) : lihat rekasa
  • rekasa : susah, sengsara, banyak kesulitan
  • Reksa  : Pelihara
  • Rembug (N), rembag (K)  : Musyawarah
  • rèmèh  : sepele
  • Remeng-remeng : samar/remang-remang
  • remes : remas
  • Rena (K)  : Senang
  • Rencang : teman
  • rèncèk : ranting pepohonan untuk bahan bakar
  • Rene  : Ke sini
  • Renggang : tidak mepet
  • rengka : retak pada tanah
  • Rengkuh : anggap
  • Rese  : ikan asin (gereh)
  • resek : sampah
  • Restu  : doa/ridho/diijinkan
  • ribet : banyak hambatan
  • Ridhu (reridhu) : godaan/halangan
  • rikat : cepat
  • Rikat : cepat
  • Rikma (K)  : Rambut
  • Rikuh  : Sungkan
  • rikuh : sungkan
  • Rimbang : Membersihkan mata dg dikedip-kedipkan di air
  • Rina  : Siang
  • rindhik : pelan/mengincar
  • Ringkes : Simpel/singkat
  • ringkih : lemah
  • risak (K) : rusak
  • Risak (K) : rusak
  • Rondhé  : Minuman dari jahe
  • rosan (K) :tebu, bambu
  • rucuh : kelapa muda yang dikerok di campur airnya dan ditambah gula Jawa
  • ruda peksa : paksa, perkosa
  • rudatin (N), rudatos (K) : sedih, susah
  • Rugi : rugi
  • rujak : makanan yang terdiri dari berbagai macam buah dengan bumbu yangpedas
  • rujuk : kemabli berkumpul/bersaama
  • Rukuh  : Mukena
  • Rukun  : Akur/tidak berselisih/bersahabat
  • rumangsa : merasa dalam hati
  • rumaos (K) : lihat 'rumangsa'
  • rumat : pelihara
  • rundhuk : membungkuk, mengendap-endap
  • rungkat : pohon yang roboh dengan akarnya terangkat keluar dari tanah
  • runut : urut dan serasi
  • rupak :sempit
  • Rusak  : Rusak
  • ruwat : sebuah ritual tradisional untuk membuang sial

S[sunting | sunting sumber]

  • Saka  : Dari
  • Saka  : tiang rumah (lihat cagak)
  • Sambang : menjenguk
  • Sambat  : mengeluh
  • Sampyuh : mati di ke dua belah pihak dalam pertempuran
  • Sanget (K) : sangat
  • Sangit  : bau agak gosong saat menanak nasi
  • saré (K) : tidur
  • sarira (K) : badan
  • Saru  : Tidak pantas
  • Sebab : karena
  • Séda : mati (Jawa halus)
  • sedhah (K): daun sirih
  • Sedheng : cukup
  • Sèdhèng : slingkuh, berkhianat
  • sedhèrèk :
  • sedulur :
  • Sega : nasi
  • Segawon (K): Anjing
  • Seger : segar
  • Sekar (K): bunga
  • Séla (K): batu (lihat watu)
  • Sela : longgar
  • Sémah  : Istri/Suami
  • semrawut : kacau
  • semrinthil : ikut dengan senang hati/antusias
  • Sendhang : telaga
  • Sendhat : tali
  • Seneng : gembira
  • Sengak : ucapan yang tidak mengenakkan hati
  • Sengit : benci, tidak suka
  • Senthir : lampu minyak tanah kecil
  • Senthong : kamar
  • Sepa : tidak ada rasanya, hambar
  • Sepat : sejenis ikan
  • Sepet : sabut kelapa, rasa salak yang masih mentah
  • Sibén : membasuh badan dengan menggunakan kain atau handuk basah
  • Sida : jadi, berlanjut
  • Sidhat : ikan berbentuk seperti ular/belut
  • Sidhem : tenang, sepi
  • Sigar : terbelah
  • Sikil : kaki
  • Sikut : siku
  • Silit : dubur
  • Simbah  : kakek/nenek, orang tua dari ibu-bapak
  • Sinau  : Belajar
  • Sing  : yang
  • Sirah  : kepala
  • Sithik : sedikit
  • Slamet : selamat
  • Slilit : kotoran dari sisa makanan yang nyangkut diantara gigi
  • Slintru : penyekat ruangan yang bisa di pindah dan di lipat seperti pintu
  • Slomot : menyulut, biasanya dengan bara rokok
  • Slonjor : duduk dengan meluruskan kaki ke depan
  • Songo : sembilan
  • Sonten (K) sore
  • Srei  : Iri
  • sruduk : menabrak dengan kepala (oleh ternak seperti kambing, sapi, kerbau, banteng))
  • Subyung : mengerumuni, mendukung
  • Sugeng (K): hidup
  • sumerap/sumerep : tahu, melihat
  • Sumet : menyalakan, menyulut
  • sumringah : cerah pada wajah yang gembira
  • Supit : sunat, khitan
  • suruh : daun sirih (lihat sedhah)
  • surup : senja, memasukkan benang ke lubang jarum
  • surya (K): matahari

T/TH[sunting | sunting sumber]

  • Tamba : Obat
  • Tambak : tebat
  • tandang : bekerja
  • tanem (K) : tanam
  • tanpa : tanpa
  • Tansah : selalu
  • tansah : selalu
  • Taplak  : penutup meja
  • Tebas : membeli secara borongan biasanya untuk hasil bumi atau buah-buahan, potong
  • Tedhas : mampu menggigit
  • Tekak : cekik
  • Tekan : sampai
  • tekan : sampai
  • Tekuk : lipat
  • Telak : langit-langit
  • Teluk : takluk, menyerah
  • Telukan : jajahan
  • Temah : manjadi
  • Tembung : kata
  • Tengara : tanda
  • Tengara : tanda
  • Tenger : tanda
  • Tengik : bau tak sedap (biasanya untuk minyak goreng yang sudah berulang kali dipakai
  • Tentrem : tentram
  • Tépak : tempat menyimpan bekal makanan, tempat tembakau atau rokok
  • Tepak : tepat, pas, sesuai
  • Téplok : lampu tempel, menempel (untuk sejenis larutan misalnya semen atau bedak)
  • Tetes  : kata halus dari tedhas (lihat tedhar), menetas
  • Thukul : tumbuh
  • Tiba : jatuh
  • Tilas : bekas
  • Tilik : menjenguk
  • Timbang, tinimbang : daripada
  • Timbél : bisul di mata
  • Tingal : mata
  • tingkep : upacara enam bulan umur kehamilan
  • Tirta : Air
  • titis : mengarahkan tepat pada sasaran
  • Trantanan : belajar berjalan pada balita dengan cara berpegang pada sesuatu misalnya dinding
  • Tresna : Suka, Cinta
  • trimah/nrimah (K) : menerima apa adanya/kenyataannya
  • tritis(an) : tiris, tempat dimana air jatuh dari atap ke tanah
  • Trubus : tumbuh
  • Tulada : contoh, teladan
  • Tumbal : korban
  • tumbas (K) : beli
  • Tumbas : tuku
  • tumben : tidak seperti biasanya (lihat kadingaren)
  • Tumimbal : pengulangan
  • tumon : melihat, tahu
  • Tumpak : naik
  • Tumpes : mati sampai ke akar-akarnya, mati seluruh keluarga (kasar)
  • Tumplak : tumpah total
  • tumrap : untuk
  • Tungka : bersamaan, menyusul
  • tungkak : tumit
  • Turangga : jaran

U[sunting | sunting sumber]

  • Ucap  : Kata
  • Ucul  : Lepas
  • Udik  : Dusun
  • Udun  : Bisul
  • Ugal-ugalan : Kurang ajar
  • Ukil  : Pelit
  • Ulap  : Silau
  • Umbar  : Dibiarkan bebas
  • Umbel  : Ingus
  • Umbul  : Mata air, di lempar ke atas
  • Umpak  : Alas tiang rumah biasanya terbuat dari batu
  • Unggah-ungguh : sopan santun
  • Unggul  : Menang, lebih dari yang lain
  • Uni  : Bunyi
  • Untal  : makan (kasar)
  • Unthuk  : Buih
  • Untu  : gigi
  • Upami (K): Contoh
  • Upas  : bisa ular
  • Urap-urap: sayuran yang dicampur dengan bumbu dari kelapa parut
  • Urik  : Curang
  • Urip  : Hidup
  • Urut  : Pijat, sesuai antrian
  • Usik  : Ganggu
  • Utami (K): Utama
  • Utawa  : Atau
  • Uthis  : Puntung rokok

W[sunting | sunting sumber]

  • Waca  : Baca
  • Wadad  : tidak menjalani perkawinan
  • Wadag  : raga
  • Wadal  : tidak kawin karena menepati janjinya sendiri
  • Wadhah  : Tempat menaruh/menyimpan/mengumpulkan barang
  • Wadhuk  : perut (kasar/ngoko)
  • Wadi  : rahasia
  • Wadon  : perempuan
  • Wadul  : mengadu (dalam omongan)melapor
  • Wadung  : kapak
  • Wagé  : salah satu hari pasaran Jawa
  • Wagu  : canggung, kurang serasi, tidak pantas
  • Waja (K) : gigi
  • Wakul  : bakul/tempat nasi
  • Walang  : belalang
  • Waluya  : Sehat
  • Wana  : Hutan
  • Wanci  : saat, waktu
  • Wanda  : rupa wajah
  • wandu : banci
  • Wangkal  : keras kepala
  • Wangsit  : ilham, petunjuk
  • Wangsul  : pulang
  • Wani  : Berani
  • Wanita  : perempuan
  • wantah : apa adanya
  • Wanuh  : kenal
  • Waos (K) : gigi, baca
  • Warah  : berkata
  • Warak  : badak
  • Waras  : sehat
  • Wareg  : Kenyang
  • Warsa  : tahun
  • Warta  : Berita
  • Wasis  : pandai, trampil, cekatan, luwes
  • Wasta  : nama
  • Wates  : batas
  • Waton  : Asal, pokoknya
  • Watu  : batu
  • Watuk  : Batuk
  • Waung  : Anjing
  • Wayah  : waktu, cucu
  • wayu : lama, lewat batas waktu ( untuk makanan atau berita)
  • Wedang  : minuman
  • Wedhi  : Pasir
  • Wedhus  : Kambing
  • Wedi  : takut
  • Wédok  : Perempuan
  • Wegah  : malas/kurang semangat
  • Wekdal  : waktu
  • Welas  : kasihan
  • Weling  : pesan, sejenis ular berbisa
  • weruh : melihat
  • Wèwèh  : pemberian
  • Wigati  : perlu, penting
  • Wiji  : benih
  • Wijik  : Mencuci kaki atau tangan
  • Wilah  : bilah
  • Wilangan : bilangan
  • Wilujeng : Selamat
  • Wingi  : kemarin
  • Wingit  : angker
  • Wingking (K) : belakang
  • Wirang : malu/tercemar
  • Wis/wus  : sudah
  • Wisma  : rumah
  • Wisuh  : Mencuci kaki atau tangan
  • Wit  : pohon
  • Wiwit  : mulai
  • Wiyak  : membuka/menampakkan
  • Wiyosan  : kelahiran
  • Woh  : buah
  • Wolu  : delapan
  • Wondene (K) : dalam hal.....
  • Wong  : Orang
  • Wonten (K) : ada
  • Wos (K)  : beras, inti, pokok
  • Wot  : titian biasanya dibuat sangat sederhana dari bahan kayu atau bambu
  • Wudel  : Pusar
  • Wulan (K) : bulan
  • Wulangan  : pelajaran
  • wulu : bulu
  • Wulung  : hitam
  • Wuri  : belakang
  • wuru : mabuk
  • Wuruk  : ajar
  • Wurung  : Batal
  • Wusana  : Akhir, kemudian
  • wuta : buta
  • wutah : tumpah
  • Wuyung  : tergila-gila, jatuh cinta



Katrangan

  • Tanpa katrangan utawa nganggo katrangan (N) = tembung ing Basa Jawa tataran Ngoko
  • (K) = tembung ing Basa Jawa tataran Krama
  • (N,K) = tembung sing bisa dianggo ing tataran ngoko lan krama